گاه‌شماری حیوانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تقویم دوازده گانه حیوانی: بودبرگ محقق مقاله ای با عنوان استفاده از تقویم حیوانی میان اقوام تک و مغول،در مجله مطالعه آسیایی هاروارد به سال 1938 نوشت. وی مایل بود که این تقویم را اختراع بیابانگردان بشمار آورد نه یک اختراع چینی. اصل آن به آوارها و هندیان و تبتیها نسبت داده شده بود. نخستین نمونه استفاده آن در نامه ای است که به سال 564 م به نایب السلطنه "چو"ی شمالی،از طرف مادرش نگاشته شده است. مادر او در این نامه به او یادآوری کرده که او در سال مار،و برادرانش به ترتیب در سالهای موش و خرگوش به دنیا آمده اند.[۱]نمونه هایی از این تقویم در کتیبه های ترکی اورخون استفاده شده است[۲]و بعدها از سوی ترکان به سایر مناطق برده شده است، بدین جهت به تقویم ترکی نیز معروف شده است.

محمود کاشغری در کتاب دیوان لغات الترک که در قرن پنجم نوشته شده است در ذیل کلمه "برس" شرحی درباره این تقویم آورده اس که نخستین شرح درباره این تقویم است. او مینویسد:[[ترکان نام دوازده گونه از جانوران را گرفته و به عنوان نام برای دوازده سال برگزیده اند.سالهای عمر کودکان،تاریخ نبردها و قهرمانی ها و دیگر چیزها را با گردش سالهای دوازده گانه میشمارند و به یاد میسپارند و ریشه آن چنین است که:یکی از خاقانان ترک اراده کرده که تاریخ یکی از نبردهای سال ها پیش از خود را بداند و در تاریخ وقوع آن اختلاف افتاد. از این رو خاقان در این کار با مردم مشورت کرده و در کنگره ای گفت:....ما سالها را نیز مانند برجهای دوازده گانه و شمار ماهها،دوازده قرار دهیم و این چونان یادگاری در میان ما باقی بماند.مردم نیز پذیرفتند پس آنگاه خاقان به شکار بیرون آمد و فرمان داد حیوانات را به طرف رودخانه "ایلا سو" روان سازند. چندی از حیوانات را شکار کردند و گروهی نیز به داخل آب پریدند.دوازده گونه از حیوانات از آب گذشت و نام آنها را بر سالها نهادند نخستین این حیوانات سیچقان(موش)بود که نخستین سال است و پس از آن نام یازده حیوان دیگر را بر میشمارد. او می افزاید: ترکان گویند در هر یک از این سالها حکمتی نهفته است که بدان تفال میکنند و آن را فرخنده و مبارک می شمارند. مثلا وقتی سال گاو وارد می شد،نبردها و قهرمانی ها فزونی می یافت زیرا گاوها به هم بسیار شاخ زنند و در ستیز باشند در سال مرغ طعام فراوان شود اما در میان مردم تشویش و نگرانی پدید آید.سال تمساح(در تقویم اقتباسی فارسی سال نهنگ)،باران فروان رخ دهدو...[۳]

بررسی گاه‌شماری حیوانی حکایت از آن دارد که این گاه‌شماری از ترکیب برخی اصول گاه‌شماری جلالی، گاه‌شماری هجری قمری و گاه‌شماری دوازده حیوانی چینی-اویغوری شکل گرفته‌است و در طول هفت قرنی که از یورش مغول به ایران می‌گذرد و تا سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی در ایران رایج بوده‌است. هرچند که در طی این چند سده همواره به یک شکل نبوده و در دوره‌های مختلف، تغییراتی نیز در آن پدید آمده‌است.

پیشینه[ویرایش]

در آغاز به کارگیری این نوع گاه‌شماری، ماه‌های قمری اقترانی که با رؤیت هلال ماه آغاز می شد به شکلی که در گاه‌شماری هجری قمری کاربرد داشت، باقی ماند تا مورد تأیید مسلمانان نیز قرار بگیرد. بدین سان، به همان ترتیبی که در گاه‌شماری قمری عمل می کردند، طول ماه‌های قمری را در زیج‌ها و تقویم‌های سالیانهٔ سی روزه و بیست و نه روزه محاسبه می کردند.

در این زمینه، نخستین روز سال در امور دینی و شرعیات، نخستین روز ماه محرم و در امور مالیاتی و رسمی، نوروز جلالی بود و تاریخ مطابق با آن را، گاه با گاه‌شماری قمری و گاه با تاریخ ماه‌های گاه‌شماری جلالی و برج‌های دوازده گانهٔ سال، مشخص نمودند. در اوایل به کارگیری گاه‌شماری حیوانی، بیشتر از مطابقت با ماه‌های هجری قمری استفاده می شد، امّا در دوره‌های بعد، بیشتر گاه‌شماری جلالی و برج‌های دوازده گانهٔ آن مورد استفاده قرار می گرفت.

بر این اساس، طول متوسط سال برای کارهای رسمی و مالیاتی در گاهشماری حیوانی، برابر با طول متوسط سال حقیقی خورشیدی بود.

تغییرات در عصر صفویه[ویرایش]

تا دوره صفویه، گاه‌شماری حیوانی با ماههای قمری رواج داشت، امّا از دوره صفویه، مقرر گردید که علاوه بر ماههای قمری، ماههای شمسی نیز در تقویم‌های سالیانه ثبت شود. این روش از عصر صفویه تا سال ۱۳۲۹ هجری قمری ادامه داشت. در این سال ماههای شمسی با نام برج‌های دوازده گانه پذیرفته شده و در تقویم‌های سالیانه ثبت شدند.

صفویان همچون مغولها سال‌های قمری را با نام حیواناتی که به سال‌های همزمان چینی-اویغوری اطلاق می‌شد، نامگذاری می‌کردند و از آنجاکه هر سی و سه سال خورشیدی (یا هر سی و سه سال قمری چینی-اویغوری) برابر با سی و چهار سال قمری می‌باشد، همواره یک سال قمری در طی این مدت بی نام می‌ماند. بنابراین در عصر صفویه قرار بر این شد که در گاه‌شماری حیوانی، در هر دورهٔ سی و سه یا سی و چهار سالهٔ شمسی - قمری ِ چینی - اویغوری، یک سال قمری در نامگزاری حذف گردد.

با اینکه این حذف، در هر سی و سه یا سی و چهار سال لازم بود، امّا در عرصهٔ عمل، چندان به صورت منظم اجرا نمی‌شد. بعنوان نمونه در گزارش اسکندر منشی، وقایع نگار دورهٔ صفویه، در برخی موارد نام یک حیوان به دو سال متوالی داده شده‌است.

ریشه و خاستگاه[ویرایش]

ریشه و خاستگاه این گاه‌شماری و علت تأثیرگذاری این دوازده حیوان خاص بر سرنوشت زمین و انسان، به یک افسانهٔ کهن بودایی بازمی گردد:

روزی بودا در آغاز سال نو، تمامی حیوانات را به نزد خویش دعوت کرد، امّا از میان تمامی حیوانات، تنها دوازده حیوان دعوت بودا را جدّی گرفتند و به محضر او رفتند. این دوازده حیوان عبارت بودند از: موش ، گاو ، پلنگ(یا ببر) ، گربه(یا خرگوش) ، نهنگ(یا وال) ، مار(یا اژدها) ، اسب ، بز(یا گوسفند) ، میمون ، خروسیا(مرغ) ، سگ و خوک. از آن پس بودا مقدّر نمود که سرنوشت انسان و جهان، تنها به دست این دوازده حیوان باشد و هریک از این حیوانات در هر سال یکی پس از دیگری پدیدار شوند و مقدورات کائنات و سرنوشت جهان را در دست بگیرند.

هرچند که در روایت ایرانی فهرست این حیوانات دستخوش تغییراتی شده‌است. در قطعه شعر ذیل حیوانات و ترتیب آنها ذکر شده است: موش و بقر(گاو نر) و پلنگ و خرگوش شمار/ زین چار(چهار) چو بگذری نهنگ آید و مار/ آنگاه به اسب و گوسفند است حساب/ حمدونه(میمون) و مرغ و سگ و خوک آخر کار

نام سال‌ها[ویرایش]

نام سال‌های دوازده گانهٔ حیوانی در ایران که با تقویم اویغوری-چینی تفاوتهایی دارد، به ترتیب عبارتند از:

  1. موش
  2. گاو
  3. پلنگ
  4. خرگوش
  5. نهنگ
  6. مار
  7. اسب
  8. گوسفند
  9. میمون
  10. مرغ (یا خروس)
  11. سگ
  12. خوک

این ترتیب نام‌های حیوانی سال‌ها را ابونصر فراهی در نصاب الصبیان چنین به نظم درآورده است:[نیازمند منبع]

موش و بقر و پلنگ و خرگوش شمار زان چار چو بگذری نهنگ آید و مار
آنگاه به اسب و گوسفند است حساب حمدونه و مرغ و سگ و خوک آخر کار

[۴]

اعتقادات عامه[ویرایش]

زرد پوستان و ایرانی‌هایی که به پیروی از مغول‌ها به این گاهشماری عنایت داشتند و از آن استفاده می‌کردند، ویژگی‌های هریک از سال‌هایی را که با نام یکی از حیوانات دوازده گانهٔ مذکور قرین می‌شد و نام آن حیوان را می‌گرفت، همانند خوی و سرشت آن حیوان می‌دانستند و انتظار حوادثی مطابق با چنان خلق و خویی از آن سال داشتند.

هنوز هم نزد عامّه چنین برداشتی وجود دارد و در تفأل‌ها و پیش بینی‌ها، بویژه در تقویم‌های سالانهٔ نجومی (که هنوز هم تهیه و منتشر می‌شوند) منظور می‌گردد.

نحوه استخراج[ویرایش]

برای تعیین اینکه هر سال خورشیدی، به نام کدامیک از حیوانات دوازده گانهٔ فوق است، کافیست تا عدد آن سال را با عدد ۶ جمع بزنیم و بعد حاصل جمع رابر عدد ۱۲ تقسیم نمائیم و سپس به باقیمانده نهایی نگاه کنیم. عدد باقیمانده، نمایندهٔ نام آن سال بر مبنای ترتیب فوق الذکر است. بعنوان مثال، برای دانستن نام سال ۱۳٩٢ خورشیدی، ابتدا ۱۳٩٢ را با ۶ جمع می‌کنیم و حاصل یعنی عدد ۱۳۹٨ را بر ۱۲ تقسیم می‌کنیم که باقیماندهٔ نهایی تقسیم، عدد ٦ می‌شود که با رجوع به ترتیب نام‌برده نمایندهٔ سال مار است.

پانویس[ویرایش]

  1. تاریخ فتوحان مغول،ج ج ساندرز،ترجمه ابوالقاسم حالت،انتشارات امیرکبیر 1363 ص 203
  2. تاریخ فتوحان مغول،ج ج ساندرز،ترجمه ابوالقاسم حالت،انتشارات امیرکبیر 1363 ص 38
  3. دیوان لغات الترک،محمود کاشغری،ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق،تبریز ،نشر اختر،1383 صص22-223
  4. سال ۹۳ سال چه حیوانی است؟


جستارهای وابسته[ویرایش]

منبع[ویرایش]

  • تاریخ ِ تاریخ در ایران، دکتر رضا عبداللهی، انتشارات امیرکبیر
  • تاریخ فتوحان مغول،ج ج ساندرز،ترجمه ابوالقاسم حالت،انتشارات امیرکبیر 1363
  • دیوان لغات الترک،محمود کاشغری،ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق،تبریز ،نشر اختر،1383