رسائل اخوان الصفا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا که نام کاملش رسائل اخوان الصفا و خلان الوفاو اهل العدل و ابناءالحمد به معنی « کتابهای برادران پاکی و دوستان وفاداری و اهل عدالت و پسران ستایش» دائرةالمعارفی بزرگ شامل ۵۲ «رساله» نوشتهٔ نویسندگان ناشناس جمعیت اِخْوان‌ُ‌الصَّفا است. مؤلفانِ اثر هویت خود را عمداً پنهان نگه داشته‌اند و تاریخ دقیق پدیدآمدن اثر نیز نامعلوم است (احتمالاً حدود نیمهٔ دوم سدهٔ دهم). رسائل شامل چهار بخش عمده است و هر بخش چندین رساله و هر رساله چندین فصل است.[۱] اثر پیرامون موضوعات مختلف از دین و هندسه و موسیقی و جغرافیا و علم حساب تا اخلاق و جادو و غیره است که همگی با یک هدف اساسی نوشته شده‌اند که مکرراً توسط نویسندگان اثر تأکید شده‌است، که «علم‌آموزی ریاضتی‌ست برای نفس که آن را برای زندگی در عالم پس مرگ آماده می‌کند.»[۲] خلاصهٔ مهمی از کل اثر در یکی از رساله‌ها به نام «الرسالة الجامعة» آمده‌است.[۳]

نمونه[ویرایش]

رساله موسیقی[ویرایش]

رسالهٔ پنجم، رسالهٔ موسیقی است. در بخش مربوط به ساخت ساز عود می‌توان نکات مهمی دربارهٔ دیدگاه اخوان‌الصفا به آموزش صناعات به دست‌آورد. در فصل «فی کیفیة صناعت الآلات و اصلاحها» می‌توان نکات زیر را مشاهده کرد:[۴]

  • حکما سازندگان ساز موسیقی هستند.
  • از دیدگاه اخوان، حکما هدفی معنوی در ساخت مصنوعات و سازهای موسیقی دارند. برای نمونه، حکما عود را به وجود آوردند تا بیدارباشی باشد برای نفوس طالبان علوم فلسفی و ناظران در علوم ریاضی. همچنین تمام دقایق حکمی و رموز صناعی که در مصنوعات حکما نهفته است، خود دال بر صناعت صانع حکیم اول [خدا] است، که صناعت‌گران را خلق کرد و صنایع اولی و حکم و علوم و معارف را به آنها الهام نمود.
  • از دیدگاه اخوان کسی که قصد ورود به قلمرو این صناعت دارد باید «اهل» باشد. دربارهٔ این اهلیت دو قول وجود دارد: اول آن که، متخصص این صناعت باشد و دوم این که، اهلیت معنویِ اخذ و دریافت چنین صناعتی را دارا باشد. آن کس که دارای این اهلیت باشد، صانع صناعتی متبرک و مفید است که نه تنها برای عموم مردم مفید که بیدار باشی برای نفس و رسیدن به‌غایت معنوی صناعت است. اهلیت، خصوصیتی بسیار کلیدی است که در تاریخ عرفان، حکمت و هنر اسلامی بر ضرورت آن تأکید بسیار شده است و به ویژه در نظام استاد-شاگردی، اهلیت مهم ترین صفتی است که چنانچه شاگرد حامل آن باشد، استاد، رموز و دقایق را به او خواهد آموخت و اگر نه، حتی اگر در مهارت و حذق، ماهر و مستعد باشد (لکن فاقد اهلیت معنوی باشد) استاد در آموزش معنا، او را مخاطب قرار نخواهد داد.
  • از دیدگاه اخوان صناعت گرانی که به ساخت عود اشتغال دارند، باید نسب افضل را بشناسند و چوبی که برای ساخت عود بر می‌گزینند باید دارای نسب شریف باشد.
  • بر این اساس از عود که با غایتی معنوی ساخته می‌شود و بر اساس نسب افضل و شریف شکل می‌گیرد (نسبی که از دیدگاه اخوان، نسبت‌های متعالی حاکم بر کون و مکان هستند)، موسیقی ای خلق می‌شود که از دیدگاه اخوان، نغماتی مماثل نغمات حرکات افلاک و کواکب دارد. نتیجه این همانندی نوای حاصل از عود با حرکت افلاک، آن است که نفوس جزئی ساکن در عالم کون و فساد را به سرور عالم افلاک و لذات نفوس ساکن آنجا متذکر شده و رهنمون می‌گردد. نفس بر اثر شنود موسیقی عود پی خواهد برد که ساکنان افلاک در معرض زیباترین احوال، پاک ترین لذات و جاودانه ترین سرورهایند.

فتوت‌نامه چیت‌سازان[ویرایش]

در رسائل اخوان الصفا آمده است: «بعد از حمد خدا و درود بر رسول، بدان که این رساله‌ای است (رساله چیت سازی) که حضرت امام جعفر صادق بدین ترتیب گفته و فرستاده است تا بدانند و یاد گیرند.» «اگر پرسند که افعال چیت سازی چند و کدام است؟ جواب بگو اول، با طهارت بودن و راست گفتن و راستی را در کار خود پیشه کردند و کم سخن بودن و چراغ پیران روشن کردند و به ادب خود را نگاه داشتن.»[۴]

فتوت‌نامه آهنگران[ویرایش]

در رسائل اخوان الصفا آمده است: «سؤال: اگر ترا پرسند که در کار آهنگری چند شرایط است؟ جواب: بگو که دوازده شرایط است. اول پاک بودن، دوم طهارت بودن، سوم راست بودن، چهارم دستگاه استادان پاک نگاه داشتن، پنجم خلاف نگوید، ششم چراغ استادان را روشن کردن، هفتم اول و آخر به ارواح استادان و پیران تکبیر گفتن، هشتم از چهار درهم یک درهم به راه خدای تعالی صرف کردن، نهم پنج وقت نماز گزاردن، دهم وظیفه استادان را دانستن، یازدهم به روی خریدار سخت تند نگوید، دوازدهم در کار خود ثابت قدم بودن.»[۴]

منابع[ویرایش]

  1. «اِخْوان‌ُ الصَّفا»، در دانشنامهٔ ایران.
  2. Paul E. Walker. "EḴWĀN AL-ṢAFĀʾ", In دانشنامه ایرانیکا. December 15, 1998.
  3. "Ikhwān aṣ-Ṣafāʾ". In دانشنامه بریتانیکا.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ربیعی, هادی. جستارهایی در چیستی هنر اسلامی. موسسه آثار هنری متن, 1388. ISBN ‎978-964-232-039-4.