هفته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هفته اکتبر آبان
شنبه ۱۸ ۲۶
یکشنبه ۱۹ ۲۷
دوشنبه ۲۰ ۲۸
سه‌شنبه ۲۱ ۲۹
چهارشنبه ۲۲ ۳۰
پنجشنبه ۲۳ ۱
امروز ۲۴ ۲
نمادهای روزهای هفته در گاهشماری رومی.

هَفته یکایی از زمان برابر ۷ شبانه روز است.

هفته از گام‌های چهارگانه ماه قمری گرفته شده و امروزه در همه جوامع از آن به عنوان یک واحد زمان استفاده می‌شود.

در گاهشماری ایرانی هفته با شنبه شروع شده و با آدینه که روز تعطیل هفته‌است، پایان می‌پذیرد. امروز جمعه از روزهای هفته است.

نام روزهای هفته[ویرایش]

نام‌های روزهای هفته در خاورمیانه و برخی زبان‌های پیرامونی:

فارسی عربی ترکی ترکی آذربایجانی پشتو کردی کرمانجی کردی سورانی عبری ارمنی اردو ایران باستان
شنبه سبت Cumartesi Şənbə شنبې Şemî شەممە יום השבת Շաբաթ ہفتہ کیوان شید
یک‌شنبه أَحَد Pazar Bazar یکشنبه Yekşem یەکشەممە יום ראשון Կիրակի اتوار مهرشید
دوشنبه إثْنَان Pazartesi Bazar ertəsi دوشنبه Duşem دووشەممە יום שני Երկուշաբթի پیر مه شید
سه‌شنبه ثلاثاء Salı Çərşənbə axşamı سې شنبه Sêşem سێشەممە יום שלישי Երեքշաբթի منگل بهرام شید
چهارشنبه أربعاء Çarşamba Çərşənbə چهارشنبه Çarşem چوارشەممە יום רביעי Չորեքշաբթի بده تیر شید
پنج‌شنبه خمیس Perşembe Cümə axşamı پنجشنبه Pêncşem پێنجشەممە יום חמישי Հինգշաբթի جمعرات اورمزد شید
جمعه/آدینه الجمعة Cuma Cümə جمعه În هەینی יום שישי Ուրբաթ جمعہ ناهید شید

نام‌های روزهای هفته در فارسی تاجیکی با فارسی یک‌سان است. این نام‌ها در تاجیکستان به خط سیریلیک این‌گونه نوشته می‌شود: Шанбе (شنبه)، Якшанбе (یک‌شنبه)، Душанбе (دوشنبه)، Сешанбе (سه‌شنبه)، Чоршанбе (چهارشنبه)، Панҷшанбе (پنج‌شنبه)، Ҷумъа (آدینه).

هفته در ایران باستان[ویرایش]

معروف است که ایرانیان باستان تقسیم‌بندی ماه به هفته نداشتند و هر روز ماه نام ویژه خودش را داشت. واژه شنبه از اصل سامی است و با سابات (Sabath) هم‌ریشه‌است.

کاربرد هفته اهمیت بسیاری در نظام گاهشماری دارد. اما عقیده‌ای که امروزه گسترده شده‌است مبنی بر این است که در ایران باستان از هفته استفاده نمی‌شده است. البته آنها یک دلیلی دارند و آن هم این است که در متون پهلوی به وجود هفته اشاره‌ای نشده‌است و تنها از نامهای ویژه روزها استفاده شده‌است. تا اینجا می‌توان پذیرفت که در دربار دوره ساسانی از هفته استفاده نمی‌شده‌است. اما آن را نمی‌توان به همه دوره‌های ایران ربط داد.

اما دلایلی نیز مبتنی بر اینکه در ایران باستان از هفته استفاده می‌شده‌است، وجود دارد.

نخست اینکه، تعداد روزهای هفته که از اهله‌های هفت روزه ماه برگرفته شده‌است و چون گاهشماری قمری ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین گاهشماری است و تشخیص گذر زمان از آن راه آسانتر است برخی از گروه‌ها وکشورها بدون آموختن از یکدیگر به آن پی برده‌اند.

در شاهنامه واژه‌های هفته و چهارشنبه بیش از ۱۲۰ بار از آن یاد شده‌است.

ستاره شُـمَـر گفت بهرام را که در چارشنبه مزن کام را

از آنجایی که شاهنامه را یکی از دلایل نگهداری زبان و فرهنگ پارسی می‌دانیم، بعید است که آفریننده بهترین شاهنامه ایران، ابوالقاسم فردوسی بدون هیچ دلیلی و از روی ناآگاهی از آن استفاده کرده باشد.

در بررسی‌های انجام شده در تقویم آفتابی کعبه زرتشت به سازوکار تعبیه‌شده برای تشخیص چهار هفته شهریور ماه (آخرین ماهِ سال هخامنشی) پی برده که جزئیات آن در کتاب «بناهای تقویمی و نجومی ایران» باز آمده‌است.

متون مانوی کاربرد گسترده هفته را تأیید می‌کند. البته در کتابهای یافت شده مانوی در تورفان و نیز در موگ‌تاگ از روزنگار پنجه‌ای نیز استفاده شده‌است. و همینطور در این کتابها از روزهای یکشنبه و دوشنبه با نام مهر روز/ خور روز و ماه روز یاد شد کرده‌است و این دو، روزهای روزه‌داری مانوی دانسته شده‌اند. و همچنین می‌دانیم که روز دوشنبه، روز مقدس و تعطیل مانویان بوده‌است.

و آخر اینکه در متون یافت شده چینی از نام روزهای هفته نام برده شده‌است. در یک متن نجومی کهن بودایی که در سال ۷۵۹ میلادی از سانسکریت به چینی بازگردانده شده‌است. و یانگ چینگ فنگ در سال ۷۶۴ میلادی حاشیه‌ای بر آن بازنوشته است؛ از نام روزهای هفته در زبان چینی و معادل آنها با روزهای هفته در فارسی میانه در دو نوع آن یاد کرده‌است: یوشمبت (روز تعطیل)، دوشمبت، سه‌شمبت، چرشمبت، پنج‌شمبت، شش‌شمبت، شمبت.

در همان متن، معادل سغدی این نام‌ها بدینگونه با مبدأ یکشنبه باز آمده‌است: مهر روز (خورشید)، ماه روز (مهشید)، بهرام روز (بهرام شید)، تیر روز (تیرشید)، اورمزد روز (برجیس شید)، ناهید روز (ناهیدشید) و جیان روز (کیوان روز یا کیوان شید).

همانگونه که دیده می‌شود این نام‌ها از نام هفت اختر سیار آسمان، یعنی خورشید و ماه و پنج ستاره روان (سیاره) شناخته‌شده آن زمان برگرفته شده‌است. این نام روزهای هفته ریشه در آیین کهن ایرانی مهرپرستی یا همان میترایی دارد. و شایان به ذکر است که با رسوخ فرهنگ و آیین ایرانی میتراییسم در اروپا و گروویدن افراد زیاد به این آیین و محبوبیت آن در ملل اروپایی، تا حدی که اواسط قرن پنجم میلادی آیین اغلب مردم مهرپرستی بوده‌است، باعث شد تا در دین مسیحیت و اغلب فرهنگ کشورها اثر بگذارد به طوریکه ما آن را در روزهای هفته نیز می‌بینیم.

نام روزهای هفته در آیین میترایی که وارد زبانهای اروپایی می‌شود: ۱) دوشنبه (مه شید) از خدای ماه یا مون که در زبان انگلیسی "Monday" می‌شود ودر زبان آلمانی مونتاک ۲) سه شنبه (بهرام شید) روز <تی ویس> که در انگلیسی "Tuesday" و در آلمانی دینزتاک ۳) چهار شنبه (تیر شید) روز ودین که در انگلیسی "Wednesday" و در آلمانی میتوخ ۴) پنج شنبه (برجیس شید) روز تور که در انگلیسی "Thursday"و در زبان آلمانی در دونر یا دونرستاه ۵) آدینه (ناهید شید) روز اریر (خدای باروری) در انگلیسی "Friday" و در آلمانی فری تاک ۶) شنبه (کیوان شید) روز کیوان (ساتورن) در انگلیسی "Saturday" و در آلمانی سام تاگ ۷) یکشنبه (مهر شید) روز خورشید در انگلیسی "Sunday" و در آلمانی سون تاگ که توسط کنستانتین در سال ۳۲۱ میلادی روز خورشید (مهر) تعطیل هفتگی شد.

نام روزهای هفته در ایران باستان[ویرایش]

کیوان شید (شنبه)

کیوان شید (کیوان + شید) برگرفته از روز سیاره کیوان است. نخستین روز هفته به نام کیوان شید نام گذاری شده است. کیوان بعد از مشتری بزرگترین سیاره شمرده می‌شود. که ۷۰۰ برابر زمین است. شید نیز به چم روز، نور و روشنایی است. از این رو روز نخست ایرانی حکایت از سیاره روشن و نورانی دارد.[۱]

مهر شید (یکشنبه)

مهرشید (مهر + شید) برگرفته از روز سیاره خورشید است. روز دوم از هفته مهر شید است که مهر آن به چم (معنی) خورشید، دوستی و مهربانی است در پهلوی میتراست. مهربرگرفته شده از آئین هفت هزار ساله میترایی است .خورشید و ماه از تندیس‌های آیین میترایی بوده است که نشان از قدرت و پویایی جهان آفرینش داشته است. مهر همچنین ایزد عهد و پیمان است و در اوستا آمده است که هیچ چیز بر ایزد مهر پوشیده نخواهد بود. نامگذاری این روز به مهرشید حکایت از تعهدی است که بین مردمان باید برقرار باشد زیرا در ایران باستان پیمان‌شکنی و دروغ بزرگترین گناهان به حساب می آمده است. شید نیز به چم روز، نور و روشنایی می‌باشد.[۱]

مه شید (دوشنبه)

مه شید (مه + شید) برگرفته از روز سیاره ماه است. همچنین برگفته از آیین میترایی کهن ایرانی آمده است. خورشید و ماه از تندیس‌های آیین میترایی بوده است که نشان از قدرت و پویایی جهان آفرینش داشته است. سومین روز هفته در ایران باستان به نام این نماد خداوند نامگذاری شد و آنرا مه شید به چم ماه روشن و نورانی نام گذاشتند.[۱]

بهرام شید (سه شنبه)

بهرام شید (بهرام + شید) برگرفته از روز سیاره بهرام است. همچنین بهرام برگفته شده از ورهرام زبان پهلوی باستان است. بهرام ایزد پیروزی در ایران باستان شمرده می شده است و اندیشه نیاکان ما بر این بوده است که خداوند یکتا (اهورامزدا) نیروی‌هایش را برای اجرا در بین افراد بشر بین ایزدان (فرشتگان) خود تقسیم نموده است تا آنان آنرا برای مردمان پیاده کنند. از این رو بهرام ایزد پیروزی نامیده شده بوده است و چهارمین روز هفته به نام روز پیروزی روشنایی بر تاریکی و غلبه انسان بر بدی‌ها و اهریمن نام گذاری شده است.[۱]


تیر شید (چهارشنبه)

تیرشید (تیر + شید) برگرفته از روز سیاره تیر است. همچنین تیر برگرفته شده از تیشتر پهلوی است. نیاکان ما تیر را ایزدان و نگهبان باران نامگذاری نموده‌اند و اینگونه می پنداشته‌اند که اهورامزدا برای یاری رسانی به کشاورزان و جلوگیری از خشکسالی و باروری زمین و سبز و سالم و پاکیزه ماندن جهان به ایزد باران فرمان میداده است که به یاری مردمان برسد. در کل این روز به نام روز روشنایی باران و خواست پروردگار برای حفظ طبیعت نامگذاری شده است.[۱]

اورمزد شید (پنجشنبه)

اورمزد شید (اورمزد + شید) برگرفته از روز سیاره اورمزد است. همچنین اورمزد نام دیگری از دهها نام اهورامزدا است که همه حاکی از قدرت و توانایی پروردگار است. این نام از واژه‌های پهلوی ارمزد - هرمزد - اورمزد - هورمزد - اهورامزدا - مزدا گرفته شده است. از این رو پنجمین روز هفته به نام روز روشنایی خداوند نام گذاری شده است. از این رو این واژه هنوز به گونه‌ای دیگر در شبهای آدینه برقرار است و هنوز تصور مردمان ما بر این است که شبهای آدینه (جمعه) روز پیوند با خداوند و درگذشتگان است.[۱]

ناهید شید (آدینه) :

ناهیدشید (ناهید + شید) برگرفته از روز سیاره ناهید است. همچنین ناهید همان آنهیته یا آناهیتا است که به نام ایزد آب است. در اوستا آناهیتا به صورت دوشیزه‌ای بسیار زیبا - بالا بلند و اندامی تراشیده نگاشته شده است و نام دیگر ستاره ونوس نیز آناهیتا یا ناهید است. در کل روز آدینه (جمعه) روز روشنایی آب و نماد بخشندگی و عنایت پروردگار نامگذاری شده است.[۱]

نام روزهای هفته در آیین بیانی[ویرایش]

جلال = شنبه
جمال = یکشنبه
کمال = دوشنبه
فضال = سه شنبه
عدال = چهارشنبه
استجلال = پنج شنبه
استقلال یا سلطان = جمعه
در کتاب الأسماء کلشیئ - چهارشأن(باب دوم از واحد پنجم =اسم ۷۶ ام) و کتاب پنج شأن در بخش گاهشماری نقطه بیان به موضوع نام روزهای هفته اشاره شده است .
* پنج شأن

روزهای هفته در زبانهای دیگر برگرفته از فرهنگ کهن ایران[ویرایش]

زبان انگلیسی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان انگلیسی برگرفته از فرهنگ کهن ایران است، به این ترتیب که:[۲]

نام روز در ایران نام روز در ایران باستان برگرفته انگلیسی انگلیسی باستان ترکیب نام روز به انگلیسی بیان
شنبه کیوان شید (کیوان + شید) کیوان Saturn Saeternesdaeg Satur + day [۳]Saturday -
یک‌شنبه مهرشید (مهر + شید) مهر (خورشید) Sun Sunnandæg Sun + day [۴]Sunday -
دوشنبه مه شید (مه + شید) مه (ماه) Moon Mōnandæg Mon + day [۵]Monday -
سه‌شنبه بهرام شید (بهرام + شید) بهرام Tues =[۶]Teiwaz => Mars Tiwesdæg Tues + day [۷]Tuesday تیر= Teiwaz
چهارشنبه تیرشید (تیر + شید) تیر Wednes =[۸]Wōdanaz => Mercury Wōdnesdæg Wednes + day [۹]Wednesday -
پنج‌شنبه اورمزد شید (اورمزد + شید) اورمزد Thurs =[۱۰]Thunor => Jupiter Þūnresdæg Thurs + day [۱۱]Thursday ثور= Thunor
جمعه/آدینه ناهیدشید (ناهید + شید) ناهید Fri =[۱۲]Frige => Venus Frīġedæġ Fri + day [۱۳]Friday ونوس = Frige

زبان فرانسوی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان فرانسوی برگرفته از فرهنگ کهن ایران از راه زبان‌های رومی‌تبار است، و از آنجا که گاه‌شماری ایرانی پیشینهٔ بیشتری از گاه‌شماری رومی دارد گمان بر این است که گاه‌شماری رومی هم خود برگرفته از گاه‌شماری ایرانی باشد، به این ترتیب که:

نام روز در ایران نام روز در ایران باستان برگرفته لاتین ترکیب نام روز به فرانسوی بیان
شنبه کیوان شید (کیوان + شید) کیوان Sambati dies / Dies Saturni - [۱۴]Samedi پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه مهرشید (مهر + شید) مهر Dies Dominicus / Dies Solis - [۱۵]Dimanche پیوند مستقیم ندارد: "روز پروردگار"
دوشنبه مه شید (مه + شید) مه lunae dies Lun + di [۱۶]Lundi روز ماه
سه‌شنبه بهرام شید (بهرام + شید) بهرام Martis dies Mar + di [۱۷]Mardi روز بهرام
چهارشنبه تیرشید (تیر + شید) تیر Mercurii dies Mercre + di [۱۸]Mercredi روز تیر
پنج‌شنبه اورمزد شید (اورمزد + شید) اورمزد Jovis dies Jeu + di [۱۹]Jeudi روز اورمز
جمعه/آدینه ناهیدشید (ناهید + شید) ناهید Veneris dies Vendre + di [۲۰]Vendredi روز ناهید

زبان ایتالیایی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان ایتالیایی برگرفته از فرهنگ کهن ایران از راه زبان‌های رومی‌تبار است، و از آنجا که گاه‌شماری ایرانی پیشینهٔ بیشتری از گاه‌شماری رومی دارد گمان بر این است که گاه‌شماری رومی هم خود برگرفته از گاه‌شماری ایرانی باشد، به این ترتیب که:

نام روز در ایران نام روز در ایران باستان برگرفته لاتین ترکیب نام روز به ایتالیایی بیان
شنبه کیوان شید (کیوان + شید) کیوان Sambati dies / Dies Saturni - [۲۱]Sabato روز ساتورن (سیاره کیوان)
یک‌شنبه مهرشید (مهر + شید) مهر Dies Dominicus / Dies Solis - [۲۲]Domenica روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه مه شید (مه + شید) مه lunae dies Lune + dì [۲۳]Lunedì روز ماه
سه‌شنبه بهرام شید (بهرام + شید) بهرام Martis dies Marte + dì [۲۴]Martedì روز بهرام
چهارشنبه تیرشید (تیر + شید) تیر Mercurii dies Mercole + dì [۲۵]Mercoledì روز تیر
پنج‌شنبه اورمزد شید (اورمزد + شید) اورمزد Jovis dies Giove + dì [۲۶]Giovedì روز اورمز
جمعه/آدینه ناهیدشید (ناهید + شید) ناهید Veneris dies Vener + dì [۲۷]Venerdì روز ناهید

زبان اسپانیایی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان اسپانیایی برگرفته از فرهنگ کهن ایران از راه زبان‌های رومی‌تبار است، و از آنجا که گاه‌شماری ایرانی پیشینهٔ بیشتری از گاه‌شماری رومی دارد گمان بر این است که گاه‌شماری رومی هم خود برگرفته از گاه‌شماری ایرانی باشد، به این ترتیب که:

نام روز در ایران نام روز در ایران باستان برگرفته لاتین ترکیب نام روز به اسپانیایی بیان
شنبه کیوان شید (کیوان + شید) کیوان Sambati dies / Dies Saturni - [۲۸]Sábado پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه مهرشید (مهر + شید) مهر Dies Dominicus / Dies Solis - [۲۹]Domingo روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه مه شید (مه + شید) مه lunae dies Lune + s [۳۰]Lunes روز ماه
سه‌شنبه بهرام شید (بهرام + شید) بهرام Martis dies Marte + s [۳۱]Martes روز بهرام
چهارشنبه تیرشید (تیر + شید) تیر Mercurii dies Miércole + s [۳۲]Miércoles روز تیر
پنج‌شنبه اورمزد شید (اورمزد + شید) اورمزد Jovis dies Jueve + s [۳۳]Jueves روز اورمز
جمعه/آدینه ناهیدشید (ناهید + شید) ناهید Veneris dies Vierne + s [۳۴]Viernes روز ناهید

زبانهایی دیگر[ویرایش]

به همین ترتیب در زبانهای دیگر دنیا همانطور که در زبانهای انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی گفته شد، روزهای هفته برگرفته از فرهنگ کهن ایران می‌باشد. در میان این زبانها می‌شود زبانهایی زیر را نام برد:

زبانهای دیگر در دنیا همین برگرفتگی را از فرهنگ ایرانی دارند که اینجا به آنان اشاره نشده است.

در تاریخ طبری[ویرایش]

در تاریخ طبری مکالمه‌ای بین پیامبر اسلام و یهودیان درباره هفته روایت شده است:

یهودیان به وی گفتند که روزهای هفته چیستند؟ وی گفت: در روز یکشنبه خدا زمین را بیافرید و آن را فشرد. در روز دوشنبه آدم را آفرید. روز سه شنبه کوه‌ها و آب را آفرید و فلان و فلان و هر چه خدا خواست. در روز چهارشنبه روزی‌ها را آفرید. در روز پنج شنبه آسمان‌ها را آفرید. در روز جمعه خدا به دو ساعت شب و روز را خلق کرد. گفتند حتماً" شنبه نیز خدا استراحت کرد. پیامبر فرمود خدا برتر از این است و خدا این آیه را نازل کرد: «ولقد خلقنا السماوات والأرض وما بینهما فی ستة أیام وما مسنا من لغوب» یعنی ما آسمان‌ها و زمین را با هر چه میانشان هست به شش روز آفریدیم و خستگی به ما نرسید. (سوره قاف آیه ۳۸)[۳۵][۳۶]

منابع[ویرایش]

  • مرادی غیاث آبادی، رضا. نوروزنامه، پنجاه گفتار در پژوهش‌های ایرانی، ۱۳۸۶.

پانویس[ویرایش]

^  مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Week»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامه آزاد، (نسخه ۱۳ ژوئیه ۲۰۰۶).

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ نام روزهای هفته در ایران کهن | خبرگزاری بین‌المللی آزادنگار
  2. نام روزهای هفته در ایران کهن | خبرگزاری بین‌المللی آزادنگار
  3. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saturday&oldid=469831409
  4. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunday&oldid=471243328
  5. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monday&oldid=470187704
  6. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Týr&oldid=466893706
  7. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuesday&oldid=469944550
  8. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wōdanaz&oldid=461325985
  9. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wednesday&oldid=472030532
  10. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thor&oldid=467978253
  11. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thursday&oldid=469943024
  12. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frijjō&oldid=471605603
  13. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Friday&oldid=472035217
  14. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Samedi&oldid=74487757
  15. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Dimanche&oldid=74488297
  16. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lundi&oldid=74006793
  17. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mardi&oldid=74006654
  18. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercredi&oldid=74059252
  19. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeudi&oldid=74006367
  20. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Vendredi&oldid=74488980
  21. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Sabato&oldid=46533285
  22. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Domenica&oldid=46533630
  23. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunedì&oldid=46218058
  24. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Martedì&oldid=46217968
  25. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercoledì&oldid=46253153
  26. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Giovedì&oldid=46217786
  27. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Venerdì&oldid=46533957
  28. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Sábado&oldid=52600446
  29. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Domingo&oldid=53095422
  30. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunes&oldid=52779207
  31. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Martes&oldid=52859114
  32. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Miércoles&oldid=52810350
  33. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Jueves&oldid=52778875
  34. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Viernes&oldid=53095966
  35. Qaf. By the honored Qur'an... quran.com
  36. [bookiha.ir__jelde%20%20(1).pdf تاریخ طبری جلد اول صفحه 11] .bookiha.ir