زبانهای ترکی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
| برای اثباتپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارایهشده بهدرستی ارجاع داده نشدهاند. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکیپدیا برای ارجاع به منابع با ارایهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بیمنبع ممکن است در آینده حذف شوند. |
زبانهای ترکی یا به اصطلاح دقیقتر زبانشناسی زبانهای ترکیتبار (Turkic Languages) یک خانواده زبانی است که شامل سی زبان عضو میباشد. این زبانها در منطقه وسیعی از اروپای شرقی تا سیبری و غرب چین استفاده میشود.زبان ترکی زبان مادری ۱۸۰ میلیون در سراسر دنیا است[۱] و در کل حدود ۲۰۰ میلیون نفر با این زبانها آشنائی دارند. زبانهای ترکی زیرشاخهای از خانواده زبانهای آلتائی هستند.
افرادی که به زبان ترکی استانبولی صحبت میکنند بیشترین تعداد را تشکیل میدهند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] دستور زبان
این گروه زبانها پیوندی هستند یعنی کلمات و افعال با اضافه شدن پسوند معنی دیگری یا حالت زمانی متفاوتی را به خود میگیرند. همچنین یکی از مشخصات زبانهای ترکی همنوائی اصوات است.
[ویرایش] گروهها
در طی مهاجرتهای بسیار اقوام مختلف ترک، آنها با یکدیگر و زبانها و فرهنگهای متفاوت آمیزش کرده و تأثیرات متفاوتی از زبانهای مختلف بخصوص زبانهای ایرانی، عربی، اسلاوی و مغولی برداشتهاند. این تأثیرات متفاوت جریان سیر تاریخی و تحول این زبانها را تا حدودی پیچیده نموده و از لحاظ گروهبندی دشواریهایی را ایجاد نمودهاست. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته بندی این زبانها وجود دارد. رایجترین دسته بندی در اینجا ارائه میشود.
- بلگار یا بلغار (متفاوت با زبان بلغاری کنونی)
- ترکی رایج
- جنوب غربی یا گروه اوغوز
- ترکی عثمانی (منقرض)، ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، ترکی گاگاوز، ترکی قشقائی و سالار
- شمال غربی یا گروه قبچاق
- تاتار، باشقیر، تاتاری کریمه، کاراچای-بالقار، کومیک، قارایم، کریمچاک، اوروم، قزاقی، قاراقالپاق، نوقای، قرقیزی، آلتای، پچنگ (منقرض)، قبچاق (منقرض)
- جنوب شرقی
- ازبکی، اویغور، ترکی چغتائی(منقرض)
- شمال شرقی
- ترکی خلجی
- جنوب غربی یا گروه اوغوز
در ميان اين همه زبان تركي ، زبان تركي شاهسوني زباني ناشناخته تركي است كه متاسفانه براي اين زبان هيچ خطي وجود ندارد و در ايران اين زبان را در بعضي مواقع با خط فارسي مينويسند.
زبانهای ترکیتبار بر فارسی، مجاری و روسی تأثیر گزار بودهاند و متعاقبا از این زبانها نیز تاثیر پذیرفتهاند.
[ویرایش] مقایسه واژهها در زبانهای ترکیتبار
در این جدول برای مقایسه شباهتهای زبانهای مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شدهاست. در این جدول تفاوت زیاد زبان چوواش و زبان یاکوتی با سایر زبانهای ترکیتبار مشخص میشود همچنین شباهت برخی از زبانهای ترک تبار در حد لهجهاست مثلا تاتاری و باشقیری تقریبا تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. تفاوت ترکی آذری و ترکی استانبولی تنها در طرز ادای برخی حروفات است . ترکی گاگاووز نیز چنین نسبتی با ترکی آذری و استانبولی دارد. بدلیل این شباهتها از آوردن برخی زبانهای ترکی در جدول مقایسهای خودداری شدهاست.[۲]
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| پدر | ata | ata | ata | ata | ata | ota | ata | atte | ||
| مادر | ana | ana | anne/ana | ene | ana | ana | ona | ana | an'n | |
| فرزند | o'gul | oğul | oğul | oğul | ul, uğıl | ul | o'gil | oghul | uol | yvul |
| مرد | er/erkek | kişi/ər/erkək | er/erkek | erkek | ir | yerkek | erkak | är | er | ar |
| دختر | kyz | qız | kız | gyz | qız | qιz | qiz | qiz | ky:s | χe'r |
| نفر | kişi | kişi | kişi | keşe | kisi | kihi | ||||
| عروس | kelin | gəlin | gelin | geli:n | kilen | kelin | kelin | kelin | kylyn | kilen |
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| قلب | jürek | ürək | yürek | ýürek | yöräk | zhürek | yurak | yüräk | süreq | |
| خون | qan | qan | kan | ga:n | qan | qan | qon | qan | qa:n | jon |
| سر | baş | baş | baş | baş | baş | bas | baş | bas | puš | |
| موی ریز؟ | qyl | qıl | kıl | qyl | qıl | kyl | kyl | kyl | kyl | χe'le'r |
| چشم | köz | göz | göz | göz | küz | köz | ko'z | köz | kos | kör |
| مژه | kirpik | kirpik | kirpik | kirpik | kerfek | kirpik | kiprik | kirpik | kirbi: | χurbuk |
| گوش | qulqaq | qulaq | kulak | gulak | qolaq | qulaq | quloq | qulaq | gulka:k | χo'lga |
| بینی | burun | burun | burun | burun | borın | murιn | burun | burun | murun | |
| بازو | qol | gol | kol | gol | qul | qol | qo'l | qol | χol | |
| دست | el(ig) | əl | el | el | ili: | ala' | ||||
| انگشت | barmak | barmaq | parmak | barmak | barmaq | barmoq | barmaq | |||
| ناخن | tyrnaq | dırnaq | tırnak | dyrnaq | tırnaq | tιrnaq | tirnoq | tirnaq | tynyraq | |
| زانو | tiz | diz | diz | dy:z | tez | tize | tizza | tiz | tüsäχ | |
| (قسمتی از ران) | baltyr | baldır | baldır | baldyr | baltır | baldyr | boldyr | baldir | ballyr | |
| پا | adaq | ayaq | ayak | aýaq | ayaq | ayaq | oyoq | ataq | ||
| شکم | qaryn | qarın/qorsaq | karın | garyn | qarın | qarιn | qorin | qor(saq) | qaryn | χyra'm |
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| اسب | at | at | at | at | at | at | ot | at | at | ut |
| گاوجوانی که هنوزنزائیده | siyir | sığır | sığir | sığır | sygyr | síır (sıyır) | siyιr | sigir | ||
| سگ | yt | it | it | it | et | iyt | it | it | yt | jyda |
| ماهی | balyq | balık | balιq | balyk | balıq | balιq | baliq | beliq | balyk | pola' |
| شپش | bit | bit | bit | bit | bet | biyt | bit | pit | byt | pyjda |
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| خانه | ev | ev | ev | öý | öy | üy | uy | öy | av | |
| اتاق | otag | otağ | otağ | otaq | otaq | otoq | otu: | |||
| راه | yol | yol | yol | yo:l | yul | zhol | yo'l | yol | suol | sol |
| پل | köprüq | köprü | köprü | köpri | küpar | köpir | ko'prik | kövrük | kürpe | |
| تیر | oq | ox (okh) | ok | ok | uk | o'q | oq | oχ | ugu | |
| آتش | ot | ot | ot | ot | ut | ot | o't | ot | uot | vot |
| خاکستر | kül | kül | kül | kül | köl | kül | kul | kül | kül | kö'l |
| آب | suv | su | su | suw | syw | suw | suv | su | ui | syv |
| کشتی | kemi | gəmi | gemi | gämi | kimä | keme | kema | kim | ||
| در یاچه | köl | göl | göl | köl | kül | köl | ko'l | köl | küöl | |
| جزیره | atov | ada | ada | ada | atan | aral | orol | aral | ută | |
| خورشید | küneş | günəş | güneş | gün | qoyaş | kün | kün | kün | χĕvel | |
| ابر | bulut | bulut | bulut | bulut | bolıt | bult | bulut | bulut | bylyt | pĕlĕt |
| ستاره | yulduz | ulduz | yıldız | ýyldyz | yoldız | zhuldιz | yulduz | yultuz | sulus | şăltăr |
| خاک | topraq | topraq | toprak | toprak | tufraq | topιraq | tuproq | tupraq | toburaχ | tăpra |
| تپه | töpü | təpə | tepe | depe | tübä | töbe | tepa | töbö | tüpe | |
| درخت | yağac | ağac | ağaç | agaç | ağaç | ağaš | jyvăş | |||
| خدا | tenri | tanrı | tanrı | taňry | täñre | tängri | tanara | tură | ||
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| دراز | uzun | uzun | uzun | uzyn | ozın | uzιn | uzun | uzun | uhun | vărăm |
| جدید | yany | yeni | yeni | yany | yaña | zhanga | yangi | yengi | sana | şĕnĕ |
| semiz | semiz | semiz | simez | semiz | semiz | semiz | emis | |||
| پُر | tolu | dolu | dolu | do:ly | tulı | tolι | to'la | toluq | toloru | tulli |
| سفید | aq | aq | ak | ak | aq | aq | oq | aq | ||
| سیاه | qara | qara | kara | gara | qara | qara | qora | qara | χara | χura |
| طلا | qyzyl | qızıl | kızıl | gyzyl | qızıl | qızıl | qizil | qizil | kyhyl | χĕrlĕ |
| آسمان | kök | gök | gök | gök | kük | kök | ko'k | kök | küöq | kăvak |
| فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذری | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش |
| یک | bir | bir | bir | bir | ber | bir | bir | bir | bi:r | pĕrre |
| دو | eki | iki | iki | iki | ike | yeki | ikki | ikki | ikki | ikkĕ |
| چهار | törd | dört | dört | dö:rt | dürt | tört | to'rt | töt | tüört | tăvattă |
| هفت | yeti | yeddi | yedi | yedi | cide | zheti | yetti | yättä | sette | şiççĕ |
| ده | on | on | on | o:n | un | on | o'n | on | uon | vunnă |
| صد | yüz | yüz | yüz | yü:z | yöz | zhüz | yuz | yüz | sü:s | şĕr |
[ویرایش] الفبا
برای نگارش زبانهای مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف بکار گرفته شدهاست. الفبای اورخون ، الفبای اویغور، الفبای عربی , الفبای عبری ( ترکان یهودی کارائیم و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم اکنون اکثر زبانهای ترکی از الفبای لاتین استفاده میکنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.[۳]
[ویرایش] الفبای اُرخون
الفبای اُرخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گوک ترک الفبایی است که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده میشدهاست. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن 19 در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال 1889 توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.[۴]
[ویرایش] الفبای اویغور
الفبای اویغوری ،الفبایی است که در قرن 12 میلادی توسط ترکان آسیای میانه و بویژهاویغورها استفاده میشد. این خط مانند سایر نوشتههای کهن بر روی پاپیروس نوشته میشدهاست. نوشتههایی به این خط بر روی سنگ نبشتهها باقی ماندهاست. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته میشدهاست.[۵]
[ویرایش] الفبای معاصر
تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبانهای ترکی با استفاده از الفبای عربی نگارش میکردند.اما با توجه به اینکه حروف موجود در عربی برای زبان ترکی مناسب نبود و بخصوص برای 9 مصوت زبان ترکی تنها سه حرف وجود داشت لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشنفکران ترک افتاد از اینرون از سال 1922 تلاشهایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال 1929 تمام جمهوریهای ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی (به جز جمهوری چواش)و ترکیه الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند[توضیح]. در حال حاظر الفبای نوشتاری زبانهای مختلف ترکی بدینصورت است:
¹علی رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده میکنند. ²در حال تغییر به الفبای لاتین ³ الفبای عربی نیز استفاده میشود.
[ویرایش] مقایسه الفبای زبانهای مختلف ترک تبار
در این جدول الفبا ی زبانهای مختلف ترکی را اوردهایم.علیرغم تفاوت برخی حروف تلفظها چندان تفوتی با یکدیگر ندارند. مثلا Sh ازبکی و اویغوری همانند Ş ترکی آذری و استانبولی و . . . تلفظ میشود[۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲] در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفتهاست و ترکیه، ترکمنستان ، ازبکستان و قزاقستان تصمیماتی برای ایجاد الفبای مشترک تاسال 2010 اتخاذ نمودهاند.
| فارسی | ترکی آذری | ترکی استانبولی | گاگاووز | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | اویغوری | ازبکی |
| آ | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa |
| اَ | Əə | Ee | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ee | Ee |
| ب | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb |
| ج | Cc | Cc | Cc | Jj | Cc | Cc | Jj | Jj |
| چ | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | CHch | CHch |
| د | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd |
| اِ | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | É é | Ee |
| ف | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff |
| گ | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg |
| غ/ع | Ğğ | Ğğ | - | - | Ğğ | Ğğ | Ghgh | G’g’ |
| ه-ح | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh |
| ایی | İi | tr | İi | İi | İi-Í í | İi-Ï ï | Ii | Ii |
| ایی کوتاه مثل Earth انگلیسی | Iı | Iı | Iı | Yy | Iı | Iı | - | - |
| ژ | Jj | Jj | Jj | Ž ž | Jj | Jj | Jj | - |
| ک | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk |
| ل | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll |
| م | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm |
| ف | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn |
| ن غُنه | - | - | - | Ň ň | Ň ň | Ň ň | NGng | - |
| اُ | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo |
| اُ نرم | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | O'o' |
| پ | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp |
| ق | - | - | - | |||||
| ر | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr |
| س | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss |
| ش | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | SHsh | SHsh |
| ت | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt |
| تس | - | - | Ţ ţ | - | - | - | - | - |
| او | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu |
| او نرم | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü |
| و | Vv | Vv | Vv | Ww | Vv-Ww | Vv-Ww | Ww | Vv |
| خ | Xx | - | - | - | Xx | Xx | Xx | Xx |
| ی | Yy | Yy | Yy | Ýý | Yy | Yy | Yy | Yy |
| ز | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz |
[ویرایش] جُستارهای وابسته
[ویرایش] پیوند به بیرون
[ویرایش] منابع
Wikipedia contributors, «Turkic languages,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkic_languages&oldid=191000073 (accessed February ۱۳, ۲۰۰۸).
- ↑ Turkic Language family tree
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Turkic_languages#Vocabulary_comparison
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Orkhon_script#Origins
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Latin
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_alphabet#Correspondence_chart
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Azerbaijani_language
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Gagauz_language
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Turkmen_alphabet#Letter_names_and_pronunciation
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Tatar_alphabet#Zaman.C3.A4lif
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Uzbek_language#Writing_systems
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Uyghur_language#Writing_system
|
||||||||||||||||||||||
|
|||||||
|
|||||||

