زبان‌های ترکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

زبان‌های ترکی یا به اصطلاح دقیق‌تر زبان‌شناسی زبان‌های ترکی‌تبار (Turkic Languages) یک خانواده زبانی است که شامل سی زبان عضو می‌باشد. این زبان‌ها در منطقه وسیعی از اروپای شرقی تا سیبری و غرب چین استفاده می‌شود.زبان ترکی زبان مادری ۱۸۰ میلیون در سراسر دنیا است^[۱] و در کل حدود ۲۰۰ میلیون نفر با این زبانها آشنائی دارند. زبانهای ترکی زیرشاخه‌ای از خانواده زبان‌های آلتائی هستند.

افرادی که به زبان ترکی استانبولی صحبت می‌کنند بیشترین تعداد را تشکیل می‌دهند.

[ویرایش] دستور زبان

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند یعنی کلمات و افعال با اضافه شدن پسوند معنی دیگری یا حالت زمانی متفاوتی را به خود می‌گیرند. همچنین یکی از مشخصات زبانهای ترکی همنوائی اصوات است.

[ویرایش] گروه‌ها

در طی مهاجرتهای بسیار اقوام مختلف ترک، آنها با یکدیگر و زبانها و فرهنگهای متفاوت آمیزش کرده و تأثیرات متفاوتی از زبانهای مختلف بخصوص زبان‌های ایرانی، عربی، اسلاوی و مغولی برداشته‌اند. این تأثیرات متفاوت جریان سیر تاریخی و تحول این زبانها را تا حدودی پیچیده نموده و از لحاظ گروهبندی دشواری‌هایی را ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته بندی این زبانها وجود دارد. رایج‌ترین دسته بندی در اینجا ارائه می‌شود.

متکلمان خانواده زبانهای ترکی

بلگار یا بلغار (متفاوت با زبان بلغاری کنونی)
- چوواش، خزر (منقرض)
ترکی رایج
- جنوب غربی یا گروه اوغوز
  - ترکی عثمانی (منقرض)، ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، ترکی گاگاوز، ترکی قشقائی و سالار
- شمال غربی یا گروه قبچاق
  - تاتار، باشقیر، تاتاری کریمه، کاراچای-بالقار، کومیک، قارایم، کریمچاک، اوروم، قزاقی، قاراقالپاق، نوقای، قرقیزی، آلتای، پچنگ (منقرض)، قبچاق (منقرض)
- جنوب شرقی
  - ازبکی، اویغور، ترکی چغتائی(منقرض)
- شمال شرقی
  - خاکاس، شور، چولیم، تووان، توفا، یاکوتی، دولغان.
- ترکی خلجی

در ميان اين همه زبان تركي ، زبان تركي شاهسوني زباني ناشناخته تركي است كه متاسفانه براي اين زبان هيچ خطي وجود ندارد و در ايران اين زبان را در بعضي مواقع با خط فارسي مينويسند.

زبان‌های ترکی‌تبار بر فارسی، مجاری و روسی تأثیر گزار بوده‌اند و متعاقبا از این زبانها نیز تاثیر پذیرفته‌اند.

[ویرایش] مقایسه واژه‌ها در زبان‌های ترکی‌تبار

در این جدول برای مقایسه شباهتهای زبانهای مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شده‌است. در این جدول تفاوت زیاد زبان چوواش و زبان یاکوتی با سایر زبانهای ترکی‌تبار مشخص می‌شود همچنین شباهت برخی از زبانهای ترک تبار در حد لهجه‌است مثلا تاتاری و باشقیری تقریبا تفاوتی باهم ندارند و ترکی قاراقالپاق و قزاقی تفاوت چندانی باهم ندارند. تفاوت ترکی آذری و ترکی استانبولی تنها در طرز ادای برخی حروفات است . ترکی گاگاووز نیز چنین نسبتی با ترکی آذری و استانبولی دارد. بدلیل این شباهتها از آوردن برخی زبانهای ترکی در جدول مقایسه‌ای خودداری شده‌است.^[۲]

فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
پدر	ata	ata	ata	ata	ata		ota	ata		atte
مادر	ana	ana	anne/ana	ene	ana	ana	ona	ana		an'n
فرزند	o'gul	oğul	oğul	oğul	ul, uğıl	ul	o'gil	oghul	uol	yvul
مرد	er/erkek	kişi/ər/erkək	er/erkek	erkek	ir	yerkek	erkak	är	er	ar
دختر	kyz	qız	kız	gyz	qız	qιz	qiz	qiz	ky:s	χe'r
نفر	kişi	kişi	kişi	keşe	kisi			kihi
عروس	kelin	gəlin	gelin	geli:n	kilen	kelin	kelin	kelin	kylyn	kilen
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
قلب	jürek	ürək	yürek	ýürek	yöräk	zhürek	yurak	yüräk	süreq
خون	qan	qan	kan	ga:n	qan	qan	qon	qan	qa:n	jon
سر	baş	baş	baş	baş	baş	bas		baş	bas	puš
موی ریز؟	qyl	qıl	kıl	qyl	qıl	kyl	kyl	kyl	kyl	χe'le'r
چشم	köz	göz	göz	göz	küz	köz	ko'z	köz	kos	kör
مژه	kirpik	kirpik	kirpik	kirpik	kerfek	kirpik	kiprik	kirpik	kirbi:	χurbuk
گوش	qulqaq	qulaq	kulak	gulak	qolaq	qulaq	quloq	qulaq	gulka:k	χo'lga
بینی	burun	burun	burun	burun	borın	murιn	burun	burun	murun
بازو	qol	gol	kol	gol	qul	qol	qo'l		qol	χol
دست	el(ig)	əl	el	el					ili:	ala'
انگشت	barmak	barmaq	parmak	barmak	barmaq		barmoq	barmaq
ناخن	tyrnaq	dırnaq	tırnak	dyrnaq	tırnaq	tιrnaq	tirnoq	tirnaq	tynyraq
زانو	tiz	diz	diz	dy:z	tez	tize	tizza	tiz	tüsäχ
(قسمتی از ران)	baltyr	baldır	baldır	baldyr	baltır	baldyr	boldyr	baldir	ballyr
پا	adaq	ayaq	ayak	aýaq	ayaq	ayaq	oyoq		ataq
شکم	qaryn	qarın/qorsaq	karın	garyn	qarın	qarιn	qorin	qor(saq)	qaryn	χyra'm
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
اسب	at	at	at	at	at	at	ot	at	at	ut
گاوجوانی که هنوزنزائیده	siyir	sığır	sığir	sığır	sygyr	síır (sıyır)	siyιr	sigir
سگ	yt	it	it	it	et	iyt	it	it	yt	jyda
ماهی	balyq	balık	balιq	balyk	balıq	balιq	baliq	beliq	balyk	pola'
شپش	bit	bit	bit	bit	bet	biyt	bit	pit	byt	pyjda
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
خانه	ev	ev	ev	öý	öy	üy	uy	öy		av
اتاق	otag	otağ	otağ	otaq		otaq	otoq		otu:
راه	yol	yol	yol	yo:l	yul	zhol	yo'l	yol	suol	sol
پل	köprüq	köprü	köprü	köpri	küpar	köpir	ko'prik	kövrük	kürpe
تیر	oq	ox (okh)	ok	ok	uk		o'q	oq	oχ	ugu
آتش	ot	ot	ot	ot	ut	ot	o't	ot	uot	vot
خاکستر	kül	kül	kül	kül	köl	kül	kul	kül	kül	kö'l
آب	suv	su	su	suw	syw	suw	suv	su	ui	syv
کشتی	kemi	gəmi	gemi	gämi	kimä	keme	kema			kim
در یاچه	köl	göl	göl	köl	kül	köl	ko'l	köl	küöl
جزیره	atov	ada	ada	ada	atan	aral	orol	aral		ută
خورشید	küneş	günəş	güneş	gün	qoyaş	kün		kün	kün	χĕvel
ابر	bulut	bulut	bulut	bulut	bolıt	bult	bulut	bulut	bylyt	pĕlĕt
ستاره	yulduz	ulduz	yıldız	ýyldyz	yoldız	zhuldιz	yulduz	yultuz	sulus	şăltăr
خاک	topraq	topraq	toprak	toprak	tufraq	topιraq	tuproq	tupraq	toburaχ	tăpra
تپه	töpü	təpə	tepe	depe	tübä	töbe	tepa		töbö	tüpe
درخت	yağac	ağac	ağaç	agaç	ağaç	ağaš				jyvăş
خدا	tenri	tanrı	tanrı	taňry	täñre			tängri	tanara	tură
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
دراز	uzun	uzun	uzun	uzyn	ozın	uzιn	uzun	uzun	uhun	vărăm
جدید	yany	yeni	yeni	yany	yaña	zhanga	yangi	yengi	sana	şĕnĕ
	semiz	semiz	semiz	simez	semiz	semiz	semiz	emis
پُر	tolu	dolu	dolu	do:ly	tulı	tolι	to'la	toluq	toloru	tulli
سفید	aq	aq	ak	ak	aq	aq	oq	aq
سیاه	qara	qara	kara	gara	qara	qara	qora	qara	χara	χura
طلا	qyzyl	qızıl	kızıl	gyzyl	qızıl	qızıl	qizil	qizil	kyhyl	χĕrlĕ
آسمان	kök	gök	gök	gök	kük	kök	ko'k	kök	küöq	kăvak
فارسی	ترکی قدیم	ترکی آذری	ترکی استانبولی	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	ازبکی	اویغوری	یاکوتی	چوواش
یک	bir	bir	bir	bir	ber	bir	bir	bir	bi:r	pĕrre
دو	eki	iki	iki	iki	ike	yeki	ikki	ikki	ikki	ikkĕ
چهار	törd	dört	dört	dö:rt	dürt	tört	to'rt	töt	tüört	tăvattă
هفت	yeti	yeddi	yedi	yedi	cide	zheti	yetti	yättä	sette	şiççĕ
ده	on	on	on	o:n	un	on	o'n	on	uon	vunnă
صد	yüz	yüz	yüz	yü:z	yöz	zhüz	yuz	yüz	sü:s	şĕr

[ویرایش] الفبا

برای نگارش زبانهای مختلف ترکی در طول تاریخ الفبا‌های مختلف بکار گرفته شده‌است. الفبای اورخون ، الفبای اویغور، الفبای عربی , الفبای عبری ( ترکان یهودی کارائیم و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک اما هم اکنون اکثر زبانهای ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.^[۳]

الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هماکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود.

نامه آرگون خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن 13 میلادی به خط اویغوری

الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سالهای 1922 تا 1940 میلادی در جمهوریهای ترک زبان شوروی و متنهایی به زبانهای مختلف

[ویرایش] الفبای اُرخون

الفبای اُرخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گوک ترک الفبایی است که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن 19 در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال 1889 توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.^[۴]

[ویرایش] الفبای اویغور

الفبای اویغوری ،الفبایی است که در قرن 12 میلادی توسط ترکان آسیای میانه و بویژهاویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشتههایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.^[۵]

[ویرایش] الفبای معاصر

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با استفاده از الفبای عربی نگارش می‌کردند.اما با توجه به اینکه حروف موجود در عربی برای زبان ترکی مناسب نبود و بخصوص برای 9 مصوت زبان ترکی تنها سه حرف وجود داشت لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشنفکران ترک افتاد از اینرون از سال 1922 تلاشهایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال 1929 تمام جمهوری‌های ترک زبان اتحاد جماهیر شوروی (به جز جمهوری چواش)و ترکیه الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند^[توضیح]. در حال حاظر الفبای نوشتاری زبانهای مختلف ترکی بدینصورت است:

¹علی رغم تصریح قانون اساسی روسیه مبنی بر ممنوع بودن هرگونه الفبا به جز الفبای سیریلیک جمهوری تاتارستان از الفبای لاتین استفاده می‌کنند. ²در حال تغییر به الفبای لاتین ³ الفبای عربی نیز استفاده می‌شود.

[ویرایش] مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار

در این جدول الفبا ی زبان‌های مختلف ترکی را اورده‌ایم.علیرغم تفاوت برخی حروف تلفظها چندان تفوتی با یکدیگر ندارند. مثلا Sh ازبکی و اویغوری همانند Ş ترکی آذری و استانبولی و . . . تلفظ می‌شود^[۶]^[۷]^[۸]^[۹]^[۱۰]^[۱۱]^[۱۲] در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است و ترکیه، ترکمنستان ، ازبکستان و قزاقستان تصمیماتی برای ایجاد الفبای مشترک تاسال 2010 اتخاذ نموده‌اند.


فارسی	ترکی آذری	ترکی استانبولی	گاگاووز	ترکمنی	تاتاری	قزاقی	اویغوری	ازبکی
آ	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa	Aa
اَ	Əə	Ee	Ä ä	Ä ä	Ä ä	Ä ä	Ee	Ee
ب	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb	Bb
ج	Cc	Cc	Cc	Jj	Cc	Cc	Jj	Jj
چ	Çç	Çç	Çç	Çç	Çç	Çç	CHch	CHch
د	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd	Dd
اِ	Ee	Ee	Ee	Ee	Ee	Ee	É é	Ee
ف	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff	Ff
گ	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg	Gg
غ/ع	Ğğ	Ğğ	-	-	Ğğ	Ğğ	Ghgh	G’g’
ه-ح	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh	Hh
ایی	İi	tr	İi	İi	İi-Í í	İi-Ï ï	Ii	Ii
ایی کوتاه مثل Earth انگلیسی	Iı	Iı	Iı	Yy	Iı	Iı	-	-
ژ	Jj	Jj	Jj	Ž ž	Jj	Jj	Jj	-
ک	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk	Kk
ل	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll	Ll
م	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm	Mm
ف	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn	Nn
ن غُنه	-	-	-	Ň ň	Ň ň	Ň ň	NGng	-
اُ	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo	Oo
اُ نرم	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	Öö	O'o'
پ	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp	Pp
ق	Qq	-	-	-	Qq	Qq	Qq	Qq
ر	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr	Rr
س	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss	Ss
ش	Şş	Şş	Şş	Şş	Şş	Şş	SHsh	SHsh
ت	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt	Tt
تس	-	-	Ţ ţ	-	-	-	-	-
او	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu	Uu
او نرم	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü	Üü
و	Vv	Vv	Vv	Ww	Vv-Ww	Vv-Ww	Ww	Vv
خ	Xx	-	-	-	Xx	Xx	Xx	Xx
ی	Yy	Yy	Yy	Ýý	Yy	Yy	Yy	Yy
ز	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz	Zz

[ویرایش] جُستارهای وابسته

[ویرایش] پیوند به بیرون

لفت نامه آنلاین زبانهای ترکی

[ویرایش] منابع

Wikipedia contributors, «Turkic languages,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkic_languages&oldid=191000073 (accessed February ۱۳, ۲۰۰۸).