استان خراسان شمالی

برای دیگر کاربردها، خراسان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

خراسان شمالی
مرکز	بجنورد
مساحت	۲۸٬۴۳۴ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۰)	٨۶٧،٧٢٧نفر
پراکندگی	۲۸ نفر
تعداد شهرستان‌ها	۷
منطقه زمانی	IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی)	IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
زبان(های) گفتاری	کردی کرمانجی، فارسی تاتی، ترکی خراسانی و ترکمنی
نماینده ولی فقیه	عباس واعظ طبسی
استاندار	محمود احمدی بیغش

استان خراسان شمالی به مرکزیت شهر بجنورد یکی از استان‌های کشور ایران است. این استان با مصوبه دولت در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، ایجاد شد.

مساحت این استان ۲۸۴۳۴ کیلومتر مربع است که از این نظر پانزدهمین استان ایران و جمعیت آن ۸۱۱۵۷۲ نفر می‌باشد.

آمار جمعیتی

براساس آمار سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران، نرخ باسوادی در این استان برابر ۷۹٫۱۳ درصد، نرخ شهرنشینی برابر با ۴۸٫۳۶ درصد، نرخ بیکاری ۵٫۹ و نرخ مشارکت اقتصادی ۴۰٫۷ درصد بوده‌است.

موقعیت جغرافیایی

استان خراسان شمالی با مساحتی حدود ۲۸۱۷۹ کیلومتر مربع از ۷ شهرستان بجنورد (مرکز استان)، شیروان، اسفراین، مانه و سملقان، جاجرم، فاروج و گرمه تشکیل شده است. این استان از نظر موقعیت جغرافیایی؛ از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم مرز است. آثار کشف شده در این استان نشان از قدمت تاریخی کهن آن دارد. محوطه باستانی معروف به پهلوان و تپه حیدران جاجرم، قدمتی بیش از ۱۲ هزار سال دارند. قدیمی ترین اثر باستانی پابرجای قبل از اسلام (بنای سنگی اسپاخو) در غرب شهرستان مانه و سملقان در فاصله ۵ کیلومتری شمال شاهراه آسیایی در روستای اسپاخو نیز دلیل دیگری بر صحت این ادعا است این استان از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال با کشور ترکمنستان (با ۲۸۱ کیلومتر مرز مشترک)، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هم‌مرز است.

تقسیمات کشوری

شیروان

اسفراین

بجنورد

فاروج

گرمه

جاجرم

مانه و سملقان

این استان از ۷ شهرستان، ۱۶ شهر و ۱۶ بخش، ۴۰ دهستان و ۸۶۲ روستای دارای سکنه تشکیل شده‌است

شهرستان‌ها:

• شهرستان بجنورد ۳۳۴ هزار نفر
• شهرستان شیروان ۱۶۴ هزار نفر
• شهرستان اسفراین ۱۲۳ هزار نفر
• شهرستان مانه و سملقان ۹۲ هزار نفر
• شهرستان فاروج ۴۵ هزار نفر
• شهرستان جاجرم
• شهرستان گرمه

شهرها:

• بجنورد ۱۷۲ هزار نفر
• شیروان ۸۲ هزار نفر
• اسفراین ۵۱ هزار نفر
• آشخانه ۱۸ هزار نفر
• فاروج ۱۰ هزار نفر
• جاجرم
• گرمه
• درق
• ایور

اقوام و زبان‌ها

اقوام ساکن در استان خراسان شمالی شامل فارسها (بومی تات و غیره)، کردهای کرمانج، ترکها، ترکمنها می‌باشند. زبان‌های رایج نیز فارسی، کردی کرمانجی و ترکی خراسانی می‌باشد. به طور کل کردهای کرمانج ۳۷ درصد ترکیب جمعیت استان را تشکیل می‌دهند. پارسی‌ها ۲۹ درصد، ترک‌ها ۲۷ درصد و ترکمن‌ها ۵ درصد و اقوام عرب و بلوچ و لر نیز در این استان سکونت دارند.

فارس‌ها بومیان این استان هستند. گویش محلی فارسی ساکنان بومی خراسان شمالی تاتی نامیده می‌شود که در مناطق زیر هنوز رواج دارد: مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیش‌کیش، گنجدان، کوران و قلعه‌نو در شهرستان اسفراین، ۱۴ درصد مردم شهر اسفراین، مردم شهر راز و روستاهای گیفان، طبر، محمدآباد در شهرستان بجنورد، و روستاهای مهرآباد، برزل‌آباد، حصار سه‌یک‌آب، فیض‌آباد، اسلام‌آباد، امان‌آباد، کارخانه قند، منصوران، امامزاده مشهد طرقی بالا و پایین، و گلیان و برزلی و ورک در شهرستان شیروان.

در دوران‌های بعد مردم ترک‌زبان گرایلی نیز به این مناطق کوچیدند و بعداً در زمان شاه‌اسماعیل و شاه‌عباس صفوی گروهی از مردم کرمانج (شاخه‌ای از کردها) از غرب ایران و برخی از ترک‌زبان‌های ایران نیز به خراسان شمالی کوچانده شدند.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان خراسان شمالی به قرار زیر بود: ۲۷٫۸ فارس (۲۴٫۱% مرد، ۳۰٫۸% زن)، ۲۰٫۶ ترک (۱۹٫۵% مرد، ۲۰٫۹% زن)، ۴۶٫۱ کرد (۴۹٫۴% مرد، ۴۴% زن)، ۳٫۳ شمالی شامل ترکمن، گیلک، مازنی و تالشی (۴٫۶% مرد، ۲٫۲% زن) و ۲٫۲ سایر بودند.

شرایط اقلیمی

خراسان شمالی از نظر ناهمواری‌ها به دو قسمت: الف) نواحی کوهستانی ب) پست و هموار تقسیم می‌شود.

مرتفع ترین نقطه أن قله شاه جهان در رشته کوههای آلاداغ ۳۰۵۱ متر و پست ترین نقطه آن در روستای تازه یاب در قسمت خروجی رودخانه اترک با ارتفاع ۴۰۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد. ارتفاع متوسط استان ۱۳۲۶ متر از سطح دریا می‌باشد.

کوههای استان از نظر زمین شناسی حاصل آخرین حرکات کوهزایی دوران سوم و از کوههای جوان می‌باشند. این کوهها به دو بخش عمده: ۱- رشته کوه کپه داغ ۲- رشته کوه آلاداغ تقسیم می‌شوند.

رشته کوه کپه داغ: این رشته کوه در شمال استان واقع شده و بوسیله گسل عشق آباد (گسل کپه داغ) از دشتهای پست ترکمنستان و بوسیله رودخانه اترک و دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان و فاروج از رشته کوه جنوبی آلاداغ جدا می‌شود.

این ارتفاعات شباهت زیادی از نظر ساختار زمین شناسی با زاگرس دارند و وجود گسلهای متعدد ساختار رسوبی، نامتقارن بودن چینها، فقدان فعالیتهای آتشفشانی و وجود سنگهای دارای درز و شکاف آن شرایط مساعدی برای ذخایر آب زیرزمینی و منابع نفت و گاز ایجاد می‌نماید.

رشته کوه آلاداغ: این ارتفاعات توسط دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان، فاروج، از رشته کوه کپه داغ جدا شده است. آلاداغ در غربی ترین منطقه در حوالی جاجرم بوسیله یکسری کوههای کم ارتفاع به رشته کوهستانی شاه کوه البرز می‌پیوندد. جبهه شمالی آلاداغ با یکسری پرتگاههای گسلی به رود اترک و جبهه جنوبی آن از طریق گسلهایی با دشت جاجرم ارتباط پیدا کرده است.

صنعت ومعدن

مجتمع پتروشیمی، کارخانه سیمان وکارخانه‌های پلاستیک بجنورد، مجتمع فولاداسفراین، کارخانه تولید انواع لوله و پروفیل فلزی بجنورد، کارخانه ساخت و تولید دستگاههای جوش القائی و کوره القائی بجنورد، کارخانه آلومینای جاجرم، نیروگاه برق، کارخانه قند وکارخانه الیاف شیروان، کارخانه‌های متعدد پنبه پاک کنی، صنایع غذایی، کشاورزی، ساختمانی ،کارخانه لبنیات مهر شیر درق و... از صنایع برجسته این استان به شمار می‌روند.

براساس نتایج سرشماری کارگاه‌های صنعتی ۱۳۸۱ کشور، خراسان شمالی دارای ۳۶۰۰ کارگاه صنعتی با ۱۲۵۴۵ شاغل است که دارای ۸۷۳۶۱۰ میلیون ریال ارزش افزوده می‌باشد. تعداد۱۰۷ واحد صنعتی با ۱۰نفر کارکن وبیشتر درسطح استان فعال است. درحال حاضر ۳۰ معدن فعال ازجمله معادن اکسیدآلومینیوم، کلسیت، بنتونیت، باریت، ماسه سیلیسی، سنگهای تزئینی و.... درسطح استان بهره برداری می‌شود و به عبارتی۸۹/۰معادن فعال کشور دراین استان واقع می‌باشد.

آموزش وپرورش

در سال تحصیلی ۸۳-۸۲ تعداد کل دانش آموزا ن مقاطع مختلف تحصیلی درسطح استان ۱۷۴۳۳۳ نفر بوده‌است. که از این تعداد ۴۶٫۸ درصد در مقطع ابتدایی و ۲۷درصد در مقطع راهنمایی و ۱۵٫۹درصد در مقطع متوسطه و ۶٫۷ درصد در مقطع متوسه رشته‌های فنی و حرفه‌ای مشغول تحصیل هستند.

شاخص تراکم دانش آموز درکلاس دردو مقطع ابتدائی و راهنمایی وضعیت مطلوبتری را از متوسط کشور نشان می‌دهد اما در مقطع متوسطه درمقابل متوسط ۵/۲۵ نفر در کلاس وضعیت دراستان ۲۷ نفر می‌باشد.

آموزش عالی

در حال حاضر دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاههای غیرانتفاعی اشراق و حکیمان، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه دولتی،دانشگاه پیام نور و مرکز تربیت معلم در بجنورد، همچنین دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیام نور در شهر شیروان و همینطور دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه پیام نور در شهر اسفراین فعال می‌باشد. در حال حاضر دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد بیش از ۱۳۰۰۰ دانشجو دارد.

دانشگاه دولتی بجنورد در سال ۱۳۸۴ تأسیس شد و در حال حاضر در ۱۲ رشته در مقطع کارشناسی دانشجو می‌پذیرد. همچنین مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی این دانشگاه که در سال ۱۳۸۶ تأسیس شده‌است در حال حاضر از مراکز مهم خدمات روانشناختی این استان می‌باشد. دانشکده کشاورزی شیروان اولین واحددانشگاه دولتی در استان خراسان شمالی از سال ۱۳۶۲ زیر نظر دانشگاه فردوسی مشهد مشغول فعالیت آموزشی و پژوهشی می‌باشد.

فوتبال خراسان شمالی

فوتبالدر بجنورد، ابتدا از زمینی موسوم به تارمی آغاز گردید و سپس در میدان هنگ، ادامه یافت. میدان هنگ محل مناسبی برای فوتبال و همچنین سایر ورزشها بود تا این که توسط گردان زرهی تصاحب گردید و از هر گونه فعالیت ورزشی در آن ممانعت به عمل آمد. زمینچمن فرودگاه، محل بعدی تجمع فوتبالیست‌های بجنورد بود و مدت چند ماهی فوتبالیست‌ها در آن محل به تمرین فوتبال پرداختند تا اینکه توسط تیمسار «خاوندی» فوتبال در این زمین نظامی نیز ممنوع اعلام گردید. فوتبالیست‌هایسرگردان شهر در جستجوی یک زمین فوتبال مناسب، محلی به نام شط قلی خان را یافتند که دارای زمین چمن طبیعی خوبی بود. ولی یک معضل بزرگ در کنار این زمین خودنمایی می‌کرد و آن وجود چشمهٔ آبی بود که توسط نهری به سمت روستای علی آباد در جریان بود. وجود جریان آب در کنار زمین و افتادن هر چند دقیقه توپ به داخل آب، در جریان بازی وقفه ایجاد می‌کرد. این مشکل باعث گردید تا فوتبالیست‌ها زمین فعلی استادیوم تختی را انتخاب کنند. این زمین که از چمن بسیار خوب برخوردار بود توسط سروان «کرملو» و سربازان گردان مهندسی ارتش هموار گردید و پس از نصب تیرک‌هایچوبی دروازه ها، تمرینات فوتبال در این محل آغاز گردید. چند ماهی از شروع تمرینات در زمین جدید نگذشته بود که قضیه شخم زدن زمین از سوی یکی از کشاورزان منطقه پیش آمد. آقایانغلامرضا ترانه، سروان کرملو، تقی کمالی، شیرزاد رزازان، بهرام شادلو و چند تن دیگر از فوتبالیست‌های شهر بلافاصله به فرمانداری رفته و در آنجا با وساطت تیمسار خاوندی از شخم زدن زمین جلوگیری به عمل آمد و داستان استادیوم فعلی تختی با اهدای زمین از سوی مالک اصلی آن یعنی خانم هایده شادلو (روحشان شاد) به تربیت بدنی پایان یافت.

پیدایش فوتبال در بجنورد

سال ۱۳۰۹ شمسی دو نوجوان ایرانی به نامهای «محمد حمیدی» و «صادق مشکینی» به همراه خانواده‌های خود از شهر قزل آباد ترکمنستان شوروی به بجنورد کوچ می‌نمایند. این دو نوجوان ورزش فوتبال را در مدرسهٔ شهر قزل آباد آموخته بودند و با خود یک عدد توپ فوتبال و دو جفت کفش فوتبالی به بجنورد آورده بودند. محمد حمیدی در بجنورد به مدرسه می‌رود و آنجا معلمی به نام «غلامحسین خان»,داماد حاج آخوند، دانش آموزان را به صف نموده و محمد را مکلف به آموزش فوتبال به دیگر هم شاگردی‌هایش می‌کند. بعدها بازی فوتبال در زمین مقابل آیینه خانه، تارمی، انجام گرفت و «سردار منتصر» همه روزه از بالکن آیینه خانه بازی فوتبالیست‌ها را نظاره می کرده است. در پایان بازی، اصلان خان شادلو فوتبالیست‌هایخسته را در باغ حسین قلی اورس، با بستنی پذیرایی می‌نمود. اولین مسابقهٔ فوتبال در سال ۱۳۱۲بین تیم ارتش و تیم شهرستان توسط سرهنگ معتضدی، فرمانده پادگان، برگزار گردید. تیم فوتبال شهرستان در این بازی با گل‌های «فیروز شادلو» و «ایلخانی» با نتیجهٔ ۲ بر صفر به پیروزی رسید. رحمان کوزه گر- اصلان خان شادلو- قدرت الله تفضلی- جعفر بهارلو- غلامحسین صفا- کربلایی قرو بهمنیار- عبدالله سلطانی- فیروز شادلو- ایلخان شادلو- بهمن شادلو- منوچهر شادلو- سروان پرتوی- سروان طاهری و... از اولین کسانی بودند که در شهر بجنورد به بازی فوتبال روی اوردند. سال ۱۳۳۷, تیم فوتبال بجنورد برای نخستین مرتبه پس از تیم‌های تربت حیدریه و نیشابور به مقام سوم دست یافت.

تفرج گاه‌ها

باباامان، بش قارداش، پی قو، کمپ گلستان، آبشار حمید، اسفیدان، غار درق، آبشار بیار. درهٔ جاج سست.، درهٔ بازخانه، درهٔ چناران- کفترخانه- درکش روستاهای زوارم و گلیان شیروان-کوهستان پارک شیرکوه شیروان

آثار باستانی و تاریخی

شهر تاریخی بلقیس اسفراین -قلعه جلال الدین گرمه- آینه خانه و عمارت خانه مفخم -چهارطاقی تیموری-تپه ارگ باستانی شیروان- - آتشکده اسپاخو - خواجه مهزیار جاجرم - مسجد جامع جاجرم - کوه بابای جاجرم - تنگهٔ جاجرم- قلعه جلال الدین گرمه - مسجد جامع درق -امامزاده فضل بن علی درق، امامزادگان ابراهیم و محمد درق، قلعه قدیمی دهی درق، قلعه قدیمی نارنج قلعه درق، غار کفترک درق، بند تاریخی مهار (معار)درق، آب انبارهای قدیمی راههای قدیمی(مسیر درق - شاهرود)، یادبودو گلزار شهدای هشت سال دفاع مقدس شهر درق - قلعه خداوردی درق - نظرگاه امام علی گرمه (دوره سلجوقیان)

جستارهای وابسته

• جمعیت شهرهای استان خراسان شمالی