زبان خوارزمی

زبان خوارزمی .، زبانی ایرانی از شاخهٔ شمالی زبان‌های ایرانی شرقی. زبانی مرده که تا پیش از حملهٔ مغول در منطقهٔ خوارزم و خیوه و ساحل شمالی سیردریا در منطقهٔ ترکمنستان و ازبکستان امروزی رایج بوده و امروز دیگر جای خود را به زبان‌های ترکی سپرده‌است.

پیشینهٔ زبان خوارزمی

از این زبان در دوران باستان آثاری بدست نیامده‌است و دانش ما در این مورد به آثاری نه چندان زیادی که در سده‌های میانه به این زبان نوشته شده معطوف می‌شود.تا پیش از اسلام زبان خوارزمی به خطوط پهلوی و سغدی نگاشته می‌شد.پس از اسلام خوارزمیان از الفبای فارسی استفاده می‌نمودند. با اندکی تغییر که آن را مناسب زبان خوارزمی نماید مثل " ح " با سه نقطه.. از آثار دو دانشمند بزرگ اهل خوارزم یعنی ابوریحان بیرونی و جارالله زمخشری چنین بر می‌آید که زبان خوارزمی تا سدهٔ سیزده میلادی در این منطقه رایج بوده و پس از آن جای خود را به ترکی و فارسی داده‌است.

از زبان خوارزمی آثاری اینگونه به دست آمده است :

• • آثاری که بر روی چرم نوشته شده بوده و در توپراق قلعه بدست آمده‌است.
  • آثاری که به الفبای آرامی نوشته شده و در آن‌ها هزوارش نیز بکار رفته و از توق قلعه بدست آمده‌اند
  • ترجمهٔ خوارزمی مقدمه الاداب از جارالله زمخشری متوفی به سال ۵۳۸ هجری قمری.
  • کتاب الیتیمه الدهر فتاوی اهل العصر تالیف محمود الملکی خوارزمی متوفی بسال ۶۴۵ هجری قمری
  • کتاب قنیه المنیه تالیف مختار زاهدی درگذشته به سال ۶۵۸ هجری قمری
  • کلمات و اصطلاحات نجومی و برج‌های دوازده گانه و نام ماه‌ها و روزهای خوارزمی که ابوریحان در آثار خود " آثار الباقیه عن القرون الخالیه " و " التفهیم " آورده‌است.
  • کتاب " رساله الالفاظ الخوارزمیه التی فی قنیه المنیه " تالیف " کمال الدین عماری جرجانی " در سدهٔ هشتم هجری قمری

نمونه برخی کلمات خوارزمی

دانشمند معروف هنینک مبادرت به تنظیم و تهیهٔ فرهنگ لغات خوارزمی ورزیده بود که بهنگام درگذشت وی ناتمام ماند.

در اینجا برخی از واژگان خوارزمی برای نمونه آورده شده‌است.

• اردوشت = ( اردیبهشت )
• هروداذ = ( خرداد )
• اخشوریوری = ( شهریور )
• سپندارمجی = ( سپندارمذ )
• اسروف = ( سروش )
• واذ = ( باد )
• اسمان = ( آسمان )
• ائرغ = (ایرانی، آریایی )
• اونرغ = ( انیرانی، انیری )

منابع

• بابا شیخ حسینی، هامشی بر دانش زبانشناسی، نشر ژیار، سسندج ،۱۳۸۳
• محسن ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی انتشارات سمت، تهران , ۱۳۷۳

جستارهای وابسته

• زبان‌های ایرانی
• خوارزم
• ابوریحان بیرونی
• خوارزمی
• ایرانیان

پیوند به بیرون

• CHORASMIA iii. The Chorasmian Language