تفرش

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تفرش
Mausoleum of Mahmoud Hessaby 2.JPG
کشور  ایران
استان مرکزی
شهرستان تفرش
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی گبرش - طبرس
مردم
جمعیت ۱۶۴۴۷ در سال ۱۳۹۰[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۹۷۳ متر
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی ۰۸۶
وبگاه www.tafresh.net

تَفرِش یکی از شهرهای استان مرکزی در ایران و مرکز شهرستان تفرش است. در دوران کهن گبرش نام داشته و مردم آن آیین گبری داشتند. در دوران ساسانی استان مرکزی عراق نام داشت که بعد از حمله اعراب و تسلط آنان بر ایران این استان پهناور را عراق عجم می‌خواندند نظامی گنجوی شاعر نامدار ایران در وصف استان عراق ابیات زیادی سروده‌است. در دوران بعد از قاجار عراق به اراک تغییر نام پیدا کرده‌است. تفرش در شمال شرقی اراک واقع و در بین رشته کوههایی محصور است و اب و هوایی بسیار مطبوع دارد. شهر تفرش، مرکز شهرستان. در ارتفاع حدود ۸۷۸، ۱ متری، در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهر اراک و در مسیر جادة اراک ـ آشتیان قرار دارد. کوه‌های قشلاق و گندم کوه از شمال و منار و نقره کمر از جنوب شرقی شهر را محصور می‌کنند؛ به این دلیل گاهی از تفرش با نام «چال تفرش» نیز یاد می‌شود. این شهر حدوداً در ۲۲۰ کیلومتری تهران و ۸۵ کیلومتری شمال شرقی اراک و در مسیر جادهٔ اراک-آشتیان قرار دارد[۳].

دیرینگی این شهر به پیش از اسلام می‌رسد و اغلب نام نخستین آن را «گبرش» می‌دانند که از «گبر» به معنی زرتشتی می‌آید. در دوران بعد از ورود اسلام و حاکمیت اعراب و زبان عربی بر ایران تفرش، طبرس نیز گفته شده‌است.

روستاهای پیشین فَم و تَرخوران، امروزه محله‌های اصلی شهر تفرش را تشکیل می‌دهند. دیگر روستاها که اکنون محله‌های این شهر هستند عبارت‌اند از: دادمرز، کهک، کوکان، دینجرد، طاد، آلویجان، قلعه محی الدین یا قلعه قدس، طراران (بالا و پایین)، معین‌آباد، زاغَر و کوهین[۴].

میدان‌های اصلی شهر عبارتند از میدان فم (باغ ملی)، میدان آزادی، میدان مطهری و میدان شهرک. آرامگاه پروفسور محمود حسابی، بقعهٔ شاهزاده احمد (روستای کوهین)، و دانشگاه آزاد تفرش (در راه معین‌آباد) و دانشگاه صنعتی امیر کبیر، مسجد شش ناو از نقاط مهم شهر هستند.

نمای زمستانی شهر تفرش از گردنه نقره کمر

نامگذاری[ویرایش]

آب انبار بلور تفرش

نام تفرش از آنجا که در صدر اسلام و حتی قبل از آن، زرتشتیان (گبرها) ساکن این منطقه بوده‌اند، در اصل «گَبرِش» بوده است. این نام نیز تغییریافته نام آرش کمانگیر می‌باشد و از این جهت که این شهر توسط وی بنانهاده شده‌است.[۵][۶]

  • نام تفرش در منابع گوناگون به صورت طیرس، طَبْرَش، طَبْرَس، تبرس، طبرتو، تپرش، تبرش و طفرش نیز ذکر شده است.[۳][۷][۸][۹][۱۰]

تاریخچه[ویرایش]

محدوده فعلی تفرش جز متصرفات مادها، هخامنشیان و اشکانیان بوده از دوره ساسانیان قبور حوض گونه زرتشتیان و بعضی قلاع به یادمانده‌است و بعد از آن در زمان طاهریان و صفاریان و سامانیان و آل بویه و غزنویان نیز با وجود عدم وجود آثار، جزو متصرفات آن به شمار می‌رفته در دورهٔ ساسانیان جزئی از حصهٔ قباد بوده‌است. در دورهٔ خلافت عمر و همزمان با فتح اصفهان، کاشان و قم شهر تفرش نیز توسط "مالک بن عام اشعری" فتح و مردم آن به دين اسلام گرويدند.در كتب جغرافيايي پس از اسلام، اين شهر جزء ولايت كوهستان يا جبال و يا عراق عجم آمده است. اما تا سالیان بعد، عدهٔ زرتشتیان در تفرش بسیار بوده‌اند. در دوره سلجوقیان نام تفرش به صورت طبرس رواج پیدا کرده وبرخی از بزرگان و علما خود رابه آن منسوب و مقلب نموده‌اند به طور مثال کنیه طبرسی ویژه رجال شیعه بوده و مورد اصلی آن نیز کتب امامیه است و این انتساب با این که از عدد انگشتان دست تجاوز نمی‌کند، مشخص کننده نفوذ امامیه در تفرش و رواج آن از دیرباز است. پس از رحلت حضرت معصومه در قم و تبدیل شدن قم به یکی از مراکز مهم شیعه، تشیع به تفرش راه می‌یابد. چنان‌که حمدالله مستوفی در سدهٔ هشتم، آن را شهری شیعه‌نشین معرفی می‌کند[۳].

در دوره خوارزمشاه تفرش دهستان در محدوده اقلیم عراق عجم (اراک) بوده‌است و در فاصله سال‌های ۷۴۰-۸۳۸ در حدود متصرفات آل جلایر محسوب می‌شده‌است. از مغولان و تیموریان هیچ اثری در تفرش دیده نمی‌شود در اوایل دورهٔ صفویه تفرش از شکارگاه‌های سلطنتی شاهان صفوی شمرده می‌شده‌است. در زمان حکومت شاه عباس اول عده‌ای از سادات تفرش به دربار صفوی راه‌یافتند.

این شاخه از سادات که به سبب در دست داشتن مهر حضرت سجاد معروف به میر مُهردار بودند، تا اواخر دورهٔ صفوی و تا زمان شاه سلطان حسین منصب مُهرداری شاهان صفوی را حفظ کردند. تفرش در روزگار صفویه بویژه پادشاهی شاه عباس بزرگ رو به آبادانی نهاده‌است ومردم تفرش با انجام خدمات برجسته در دستگاههای حکومت صفوی نفوذ نمود تفرش در ایام سلطنت افشاریان تا سال ۱۲۱۸ جزو متصرفات ایشان بوده‌است تختگاه زندیان شیراز و خاک تفرش در آن روزگار جزء متصرفات آنان بوده‌است. و در این زمان مکتب خانه‌های متعددی در تفرش تاسیس شده که نوجوانان در آن ه به فراگرفتن مقدمات فارسی و تعلم قرا، می‌پرداخته‌اند در دوران قاجاریه است که مردانی از تفرش در کار سیاست مملکت وارد می‌شوند و در راه خدمت به ایران حتی از بذل جان خود نیز دریغ نمی‌ورزند باز در همین دوره‌است کهبه سبب توجه پادشاهان قاجار به منطقه روحانیان و علمای مذهب عده‌ای از سادات بنی فاطمه تفرش در دستگاه حکومت رشد کرده تا جایی که به مناصب بزرگ گمارده می‌شوند و یکی از ویژگی‌های دوره قاجاریه گسترش مکتب خانه‌ها و تکثیر و فراوانی میرزاها در تفرش آشتیان و فراهان است ولی روی هم رفته جامعه تفرش در دوره قاجاریه دهقانی ولی غیر متحجر بوده‌است. در دورهٔ قاجاریه تعداد زیادی از اهالی تفرش به سبب سواد و خوش‌خطی به مشاغل دیوانی و منشی‌گری گمارده شدند.

ابن مقفع بنای آن را به «طبرش بن همدان» نسبت داده‌است [۱۱]. ظاهراً در دورة ساسانیان جزو حصة قباد، که آن را «خورة قباد» می‌گفتند، بوده‌است؛ چنانکه حسن بن محمد قمی به تپه‌ای در قم مشرف بر تفرش به نام «تلّمآستر»، که یکی از سیزده تفریحگاه «مملکت قباد» بوده، اشاره کرده‌است [۱۲]. ظاهراً در دورة خلافت عمربن خطاب (۱۳ـ۲۳) هم زمان با فتح قم و اصفهان و کاشان، تفرش نیز فتح شد [۱۳]. در قرن دوم تفرش یکی از رستاقهای قم بود [۱۴].

در زمان هارون الرشید (۱۷۰ـ۱۹۳) سلمة بن سلمه همدانی رستاق تفرش و مزارع آن را به مهاجران عرب اشعری واگذار کرد [۱۵]. در قرن سوم، یعقوبی (همانجا) نیز تفرش را یکی از رستاقهای قم ضبط کرده‌است. پس از رحلت حضرت معصومه در ۲۰۱، قم به یکی از مراکز مهم شیعه تبدیل شد و مذهب شیعه از آنجا به ناحیة تفرش راه یافت. به نوشتة راوندی (ص ۳۹۵)، تفرش و آوه (آبه) و قم و کاشان در دوران وی، قرن ششم، از مکانهای رافضیان بوده‌است. در قرن هشتم، حمداللّه مستوفی (ص ۶۸) آن را ولایتی با سیزده دیه، هوای معتدل، غله، میوه و شش هزار دینار حقوق دیوانی خوانده و اهالی تفرش را شیعه و فم و طرخوران را از روستاهای بزرگ آن ذکر کرده‌است. از این دوره دستِکم تا قرن دهم مطلب چندانی در بارة تفرش دیده نشده‌است.

ظاهراً تفرش در دورة صفوی (ح ۹۰۶ـ ۱۱۳۵) و حتی پس از آن برای شکار موقعیت مطلوبی داشته و از شکارگاههای شاه اسماعیل اول (حک:۹۰۵ـ۹۳۰) محسوب می‌شده‌است [۱۶]، بویژه در زمان حکومت شاه عباس اول (۹۹۶ـ ۱۰۳۸)، تفرش آباد شد و بزرگان آن توانستند به دربار راه یابند [۱۷]. در اوایل قرن یازدهم، امین احمد رازی(ج ۲، ص ۴۹۰) تفرش را ولایتی در اقلیم چهارم، با آب و هوای معتدل و میوه‌های خوب وصف کرده و نوشته که آب آنجا از چشمه و کاریز تأمین می‌شود [۱۸]. وی در بارة غار گاوخور نیز سخن گفته‌است.[۱۹]

در دورة ناصرالدین شاه قاجار (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳) تفرش را ییلاق ممتاز عراق (اراک) خوانده شده و گفته‌ شده است که خشکبار آن به خارج از کشور صادر می‌شود. وی اهالی آنجارا خوش سیما و صاحب ذوق و هنر و دانش وصف کرده‌است.[۲۰]

اعتمادالسلطنه نیز در همین دوره، به شکارگاه خوبی در حوالی تفرش که در آن ارغالی (قوچ کوهی) و کبک بسیار بوده و نیز به قلعه‌ای در آبادی خرازان و قناتی قدیمی در طرخوران به نام خرزنویه و امامزاده‌ای به نام احمدبن موسی علیه السلام اشاره کرده‌است.[۲۱]

جغرافیای طبیعی[ویرایش]

اقلیم[ویرایش]

کوه‌ها[ویرایش]

از کوههای مهم آن، کوه گُوجِه (بلندترین قله ح ۱۴۱، ۳ متر)، کوه دوقلو دو بَرادران (بلندترین قله ح ۹۲۱، ۲ متر) و قرِه گُوزیل قَرِلان (بلندترین قله ح ۴۲۰، ۲ متر) است (جعفری، ج ۱، ص ۲۵۸، ۴۰۱، ۴۸۲). در این شهرستان غارهایی وجود دارد، از جمله: گاوخور/ گاوخُل (خل در اصطلاح محلی: سوراخ)، علی خورنده، و اَمْجَک.

کوههای قشلاق (ارتفاع ح ۳۶۲، ۲ متر) و گندم کوه (ارتفاع ح ۱۵۶، ۲ متر) از شمال و منار (ارتفاع ح ۲۳۷، ۲ متر) و نقره کمر (ارتفاع ح ۳۷۹، ۳ متر) از جنوب شرقی شهر را احاطه کرده‌اند؛ ازینرو تفرش را «چال تفرش» هم خوانده‌اند (سیفی فمی تفرشی، ص ۵۰).

درقسمت شمال شهر تفرش قله گندم کوه واقع شده‌است این کوه مخروطی شکل۲۱۵۶متر ارتفاع داردوتقریبا از تمام نقاط شهر قابل رویت می‌باشدوبنا به گفته قدیمی هابه این علت گندم کوه نامیده می‌شود که اگر ازفراز گردنه خرازان به این کوه وتپه مجاور آن نگاه کنیدمشاهده می‌کنید که کوه گندم کوه مانند یک خرمن بزرگ گندم است وتپه‌های مجاور آن مانند انبوهی از خرمن وگندم‌های کوبیده نشده‌است

دیگر کوههای معروف: دیمنار، کوه دایره‌ای علی خورنده که دو غار علی خورنده و گاوخور در آن است و این کوه دایره‌ای زیبا نماد شهر است که از همه جای شهر قابل رویت است،

رودخانه‌ها[ویرایش]

رود آب کمر در شهر جریان دارد. آب و هوای شهر نسبتاً سرد و خشک است. حداکثر دمای آن ْ۳۲ در تابستانها و حداقل آن ْ۱۵- در زمستانها و میانگین بارش سالانة آنجا حدود ۲۶۰ میلیمتر است.

چشمه‌ها[ویرایش]

یکی از جاذبه‌های طبیعی تفرش آب معدنی «چشمه گراو» است. این چشمه به فاصله ۵ کیلومتری تفرش میان دو روستای کبوران و طراران واقع گردیده و دسترسی به آن آسان است. آب آن معدنی و دارای خواص درمانی است[نیازمند منبع].

زمین شناسی[ویرایش]

لرزه خیزی[ویرایش]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

به لحاظ تقسیمات کشوری، تفرش تا قبل از ۱۳۳۶ ش نام یکی از دهستانهای اراک در استان یکم (مرکزی) بود [۲۲]. در ۱۳۳۶ ش، قسمتی از بخش فراهان به نام «فراهان بالا» از توابع شهرستان اراک، قسمتی از بخش خَلَجستان از توابع شهرستان قم (شامل دهستانهای دستجرد، راهجرد و وَزوا)، شهرستان تفرش را تشکیل دادند. در ۱۳۳۷ ش، دهستان آشتیان یکی از بخشهای شهرستان تفرش شد[۲۳]. در ۱۳۵۶ ش، آشتیان شهرستانی مستقل، و تفرش شامل بخشهای حومه و فراهان و دهستان رودبار در استان مرکزی شد. در ۱۳۵۸ ش، دَه آبادی از بخش فراهانِ تفرش جدا و جزو بخش مرکزی شهرستان آشتیان گردید[۲۴] . در ۱۳۶۶ ش، در شهرستان تفرش چهار دهستان (بازرجان، فِشْک، رودبار، فرمهین) ایجاد شد. در ۱۳۶۹ ش، این شهرستان مشتمل بود بر بخش مرکزی به مرکزیت شهر تفرش شامل دهستانهای بازرجان و رودبار، و بخش فراهان به مرکزیت آبادی فرمهین شامل دهستانهای فرمهین و فشک (ایران. قوانین و احکام، ص ۷۲۸، ۸۱۶). در تقسیمات کشوری ۱۳۷۴ ش، دهستانهای خرازان و کوه پناه نیز جزو این شهرستان ذکر شدند و تاکنون به همین صورت در تقسیمات کشوری باقی‌مانده‌اند.

مردم شناسی[ویرایش]

جمعیت[ویرایش]

شهر تفرش، مرکز شهرستان. در ارتفاع حدود ۸۷۸، ۱ متری، در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهر اراک و در مسیر جادة اراک ـ آشتیان قرار دارد. اهالی روستانشین تفرش عمدتاً به زراعت، باغداری، دامداری و صنایع دستی اشتغال دارند. محصول مهم این شهرستان، گندم و جو و حبوبات است. بادام و گردو و سیب و انگور و گلابیِ آنجا صادر می‌شود. قالی و قالیچه و گلیم از محصولات صنایع دستی آنجاست. فرشهای تفرش ارزش صادراتی دارند و مهمترین بازار فروش آنها در ایران، شهرهای همدان و تهران و در خارج از ایران کشور آلمان است (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۴۸، ص ۴۲). اهالی تفرش اکثریت فارسی و جمعیت کمی در بعضی روستاها ترکی سخن می‌گویند. در سرشماری ۱۳۷۵ ش، جمعیت این شهرستان ۲۲۷، ۵۲ تن بود که از این میان، ۹۱۳، ۱۴ تن (ح ۲۸٪) شهرنشین و بقیه روستانشین بودند.

زبان[ویرایش]

مردم تفرش فارسی زبان اند، اما در برخی از روستاهای اطراف زبان تاتی که در گذشته زبان اصلی منطقه بوده صحبت می‌کنند.[۲۵]

دین و مذهب[ویرایش]

پذیرش اسلام در منطقه تفرش از اواخر قرن سوم آغاز شد. این پذیرش بیشتر در جریان تبادل فرهنگی صورت گرفت و از ان زمان تفرش به یکی از پایگاه‌های پیروان آیین شیعه و اهل باطن اسماعیلیان درآمد.[۲۶]

آداب و رسوم[ویرایش]

مشاهیر تفرش[ویرایش]

اقتصاد[ویرایش]

بازار خرید[ویرایش]

در بازار قدیم ترخوران و تفرش و آشتیان پیشه‌هایی مانند عطاری، دوافروشی، قماش فروشی، صحافی، دوزندگی و غیره رواج داشت که این پیشه‌وران علاوه بر کالاهای خود، کتاب هم به فروش می‌رساندند. از پیشگامان کتاب‌فروشی در شهر می‌توان میرزا محمدعلی پسر احمد آشتیانی (زنده به سال ۱۳۱۱ خورشیدی) (از صحافان شهر)، کربلایی محمود بازرجانی در محلهٔ فَم، و مشهدی محمدحسین جعفری در بازار ترخوران تفرش را نام برد[۵۵] با گذر زمان دکان‌های دوگانه‌فروش بیشتر به شکل کتاب‌فروشی درآمدند و در آن‌ها علاوه بر کتاب نشریاتی مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل، فرنگستان، ملت، وقایع اتفاقیه به مشتریان عرضه می‌شد[۵۵]. شهر تفرش در دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی دارای چهار فروشگاه کتاب بود. از کتاب‌فروشی‌های قدیمی تفرش می‌توان به این‌ها اشاره کرد:

کتاب‌فروشی حاج شیخ ابوالقاسم حیدری در محلهٔ فم
کتاب‌فروشی سِیّد جواد میرحسینی در محلهٔ ترخوران
کتاب‌فروشی مشهدی محمدحسین جعفری در محلهٔ ترخوران
کتاب‌فروشی آقا سِیّد موسی[۵۵].

صنعت[ویرایش]

کشاورزی و باغداری[ویرایش]

ساختار شهری[ویرایش]

شهرداری[ویرایش]

مراکز درمانی[ویرایش]

پارک و فضای سبز[ویرایش]

در ابتدای ورودی شهر تفرش پارکی وجود دارد که از جانب اهالی تفرش به دلیل ساختمان کافی شاپی به شکل قوری و استکان نعلبکی به پارک قوری موسوم است که درسال ۱۳۸۸ به دستور امام جمعه وقت تفرش و علی رغم مخالفت شدید "عبداله زینلی" رئیس شورای اسلامی شهر تفرش تخریب و به جای آن مقبره شهدای گمنام جنگ ایران عراق ساخته شد.

پارک قوری
مقبره شهدای گمنام در پارک قوری

امکانات ورزشی[ویرایش]

کتابخانه[ویرایش]

کتابخانه عمومی شهرستان تفرش واقع در خیابان آیت الله سعیدی می باشد.

تامین آب[ویرایش]

سیستم آبیاری و هدایت آب، از دیرباز در این شهر به صورت قنات و آب انبار بوده و ویرآبهای متعددی با توانایی مهندسی بالا، جهت مصارف شرب یا کشاورزی ساخته شده‌است.

در سال ۱۳۸۵ خورشیدی شهر تفرش ۵۰۵۰ فقره انشعاب آب و ۳۸۰۰ فقره انشعاب فاضلاب، یک باب تصفیه‌خانه فاضلاب با ظرفیت تصفیه ۲۰ لیتر در ثانیه داشت.[۵۶]

حفر و استفاده از قنات برای تامین آب شرب و کشاورزی ازهنرهای منحصربه‌فرد ایرانیان ازصدها سال گذشته می‌باشد که در جای جای این سرزمین پهناور وجود یک قنات موجب آبادانی و رونق کشاورزی آن منطقه می‌باشد تفرش هم ازاین قاعده مستثنا نبوده و وجود دهها قنات کوچک وبزرگ از صدها سال پیش خودیکی ازدلایل سرسبزی وزیبایی این دیار میباشددراینجا به معرفی قناتهای معروف تفرش می‌پردازیم:

  • قنات بزرگ ششناو باآبدهی دایمی مربوط به دوره سلجوقیان که مظهر آن در داخل مسجد تاریخی ششناو می‌باشد قنات کنار برکه از ابتدای بهار تا اوایل تابستان سرسبزی و طراوت خاصی به منطقه زیبای کناربر می‌بخشد.
  • قنات استریه به موازات قنات کناربر در آنسوی رودخانه کناربر در کوهپایه کوه ورمنار بصورت فصلی جاری می‌باشد قنات جمال آباد بصورت دایمی در منطقه جمال آباد سهم عمده‌ای درآبیاری زمینهای کشاورزی آنجا دارد.
  • قنات خرزنو در بالای پارک حکیم نظامی ضمن مصارف کشاورزی با داشتن چشم اندازهای زیبا در تمام فصول سال گردشگران زیادی ازمناظر و آب قنات استفاده می‌کنند.
  • قنات کهریز کریان در۲۵کیلومتری غرب تفرش درتمامی ایام سال مسافران زیادی از چشمه و مناظر بسیار زیبای اطراف آن بهره مند می‌شوند.
  • قنات آسیابه در کنار رود خانه آسیابه قرار دارد و بخش بزرگی از زمینهای کشاورزی منطقه را تحت پوشش جهت آبیاری قرار می‌دهد.

آموزش[ویرایش]

مدارس[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

شهر تفرش دارای سه دانشگاه دولتی و پیام نور و آزاد می باشد.دانشگاه دولتی تفرش زیر نظر پروفسور سید محمود حسابی بنیان نهاده شده است و در سالهای اولیه تاسیس زیر نظر دانشگاه امیر کبیر تهران بوده است.

حوزه علمیه[ویرایش]

گردشگری[ویرایش]

از دوران پیش از اسلام نیز یادگارهایی در منطقهٔ تفرش به جا مانده‌است، از جمله: از قلعه‌های گبری، سنگ‌نگاره‌هایی در مناطقی از نقاط بیابانی تفرش و گورهای نشسته بر فراز روستای کبوران (گبران). از دیگر بناهای باستانی تفرش، آتشکده‌ای است که بر فراز روستای کبوران جای گرفته و به چهار طاقی معروف است[نیازمند منبع].

صنایع دستی[ویرایش]

صنایع دستی تفرش شامل دست بافت‌های سنتی (قالیبافی،گلیم بافی)، رودوزی‌های سنتی (تفرشی دوزی یا درویشی دوزی)، آثار چوبی (منبت کاری،معرق)، آثار فلزی (مسگری،سفیدگری)و آینه کاری است.[۵۸]

پانویس[ویرایش]

  1. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
  2. اخبار استان مرکزی
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ دائرةالمعارف اسلامی. مدخل تفرش. بازدید در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱.
  4. روزنامهٔ ایران
  5. مهرالزمان نوبان. نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان. چاپ اول. تهران: انتشارات ما، ۱۳۷۶. ۱۴۷. شابک ‎۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴. 
  6. قمی، تاریخ قم، 78-79.
  7. فمی تفرشی، سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان، 13.
  8. عبداللّه بن فضل اللّه وصاف الحضره، تحریر تاریخ وصاف، 106.
  9. دهگان، تاریخ اراک، 145.
  10. قمی، تاریخ قم، 78.
  11. قمی، ص ۷۸ـ ۷۹
  12. حسن بن محمد قمی در تاریخ قم (ص ۹۱)
  13. رجوع کنید به بلاذری، ص ۳۰۵ـ۳۰۶
  14. رجوع کنید به قمی، ص ۲۶۳
  15. همان، ص ۲۶۳
  16. جهانگشای خاقان، ص ۴۱۲ در دورة صفوی
  17. سیفی فمی تفرشی، ص ۱۲۱؛ نیز رجوع کنید به اسکندر منشی، ج ۲، ص ۷۵۶
  18. همان، ج ۲، ص ۴۹۱
  19. امین احمد رازی(ج ۲، ص ۴۹۰)
  20. میرزا یحیی سرخوش (ص ۱۰ـ۱۱-12)
  21. اعتمادالسلطنه(ج ۱، ص ۷۵۶)
  22. ایران. وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال، ج ۱، ص ۷۷
  23. د. فارسی، ذیل «آشتیان» و «تفرش».
  24. سیفی فمی تفرشی، ص ۴۶ـ۴۷
  25. http://markazi.irib.ir/index.php/component/content/article/719
  26. http://markazi.farhang.gov.ir/fa/introduction/offices/officetafresh
  27. اقبالنامه ص (۲۹)زمانیست در خاک گنجه گمم***ولی از قهستان شهر قمم.به تفرش دهی هست تا نامِ او*** نـــظامــی از آنـــجا شــده نامجو
  28. اقبالنامه ص (۲۹)
  29. ز اهل تفرش است آن گوهر پاک***ولی در گنجه چون گنج است در خاک
  30. لطفعلی آذر بیگدلی درمقدمه یوسف وزلیخای خود گفته‌است:دگر سرودیار قم نظامی***کزو ملک سخن دارد تمامی .ز خاک تفرش است آن گوهر پاک***ولی در گنجه مدفونست در خاک
  31. سایت اولی الامر - علما و اندیشمندان اسلامی - تشیع - احمد بن علی طبرسی
  32. فرهنگ معین، جلد ۵ (اعلام)، صفحهٔ ۱۰۷۹.
  33. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار . ج ۱، چ ۳، نشر معروف، قم: ۱۳۸۵
  34. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم. گلشن ابرار . ج ۱، چ ۳، نشر معروف، قم: ۱۳۸۵
  35. كتاب من لایحضره الفقیه
  36. کتاب الانوارالنعمانیه ص 152
  37. کتابخانه دیجیتالی كتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی طهران ميرزا حبيب الله ، ۱۳۱۶ق = ۱۲۷۷
  38. خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، بیروت، 1411ق؛
  39. حسابی، ایرج. استاد عشق، چاپ سی و پنجم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۸. ۹۷۸۹۶۴۴۲۲۰۹۷۵.
  40. عاقلی، قشون متحدالشکل ۴۷۰
  41. حسن صدیق. نامداران اراک. محمدرضا محتاط. نشر کارا، ۱۳۷۲. ۹۲.
  42. سارا میرزابیگی. «استاد عباس سحاب». سایت مشاهیر و چهره‌های ماندگار، ۱۳۸۷/۶/۵. 
  43. اخبار استان مرکزی، دوشنبه ، ۲۶ مرداد ۱۳۸۸
  44. «پروفسور پروانه وثوق در گذشت». ایلنا، ۲۹ اردیبهشت ۲۰۱۳. 
  45. الهه روانشاد. «پروانه وثوق مادر ترزای کودکان سرطانی بود». رادیو فردا، ۲ خرداد ۲۰۱۳. 
  46. http://kmu.ac.ir/sitewizard/admin/wizard/Default.Aspx?PageId=1549 زندگینامه مهندس علیرضا افضلی‌پور
  47. http://www.kermanisna.ir/ISNA_pages/Main_Total_News.asp?NewsID=3214 نگاهی به زندگی زنده یاد فاخره صبا، خبرگزاری کرمان ایسنا، ۲۳ تیر ۱۳۸۶
  48. «مرشد ولی‌الله ترابی سفیدآبی». فرهنگنامه استان مرکزی. 
  49. روزنامه شرق، شماره۶۰۰، مورخ ۲۲/۷/۱۳۸۴.
  50. روح الله خالقی. سرگذشت موسیقی ایران. تهران: انتشارات فردوسی، ۱۹۵۵. 
  51. کتاب تاریخ موسیقی ایران،حسن مشحون
  52. اثر آفرینان:زندگینامه نام‌آوران فرهنگی ایران؛ از آغاز تا سال ۱۳۰۰ خورشیدی، سیدکمال
  53. مقدمه دیوان دررالاشعار تصحیح محمد درودی ، انتشارات دارالتفسیر
  54. «به استقبال آسمان زيباي پاييزی». 
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ ۵۵٫۲ آذرنگ، عبدالحسین. ص.۲۴۱
  56. سایت خبری شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، بازدید: ژانویه ۲۰۰۹.
  57. وب‌گاه شهر تفرش. فهرست آثار ملی ثبت شده‌ی تفرش. بازدید در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱.
  58. میراث فرهنگی استان مرکزی

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌سفر ویکی‌سفر یک راهنمای سفر برای تفرش دارد.
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تفرش موجود است.