ماسوله

فومن
کشور	ایران
استان	گیلان
شهرستان	فومن
بخش	مرکزی شهرستان فومن
مردم
جمعیت	۵۶۸ نفر
زبان‌ گفتاری	تالشی
جغرافیای طبیعی
مساحت	۱۶ هکتار
ارتفاع از سطح دریا	۱۰۵۰ متر
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهرک تاریخی ماسوله خوش آمدید
فومن روی نقشه ایران ۳۷° شمالی ۴۸° شرقی

نمایی از شهر ماسوله

مشخصات شهرک تاریخی ماسوله در کتیبه میراث فرهنگی گیلان

شهر ماسوله در جنوب غربی استان گیلان در ۲۰ کیلومتری شهر ماکلوان ، ۳۶ کیلومتری شهر فومن و ۶۰ کیلومتری شهر رشت قرار دارد.این شهر با وسعتی معادل ۱۰۰ هکتار در مختصات جغرافیایی ۴۸ درجه، ۵۹ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه، ۹ دقیقه عرض شمالی واقع است و محدوده­ی آن از سمت شمال به شهرستان ماسال، از سمت جنوب به طارم علیا(استان زنجان)، از سمت شرق به جلگه شهر فومن و از سمت غرب به شهرستان خلخال(استان اردبیل) می­رسد. محدوده مرکزی ماسوله از سه جهت شمال،جنوب و غرب به کوه و از طرف شرق بر دره­ای زیبا مشرف است .ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد برابر با ۱۰۵۰ متر است. آب و هوای ماسوله کوهستانی، با تابستانهای خنک و زمستانهای سرد و پر برف است. اطراف ماسوله پوشیده از جنگل است. و راه اصلی ارتباطی آن، جاده­ای است که به سمت فومن کشیده شده است. دین مردم ماسوله اسلام و مذهبشان شیعه است. زبان اصلی مردم ماسوله «تالشی» است. که ریشه در زبان پهلوی کهن دارد. این شهر طی شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی به ثبت رسیده‌است.

این شهر هم اکنون رویارو با مسائلی مانند ریزش سنگ، سیل، رانش زمین، زمین‌لرزه، تصرف به منظور توسعه عمرانی و انسانی و تخریب و... می‌باشد.

تاریخ

حدود سده هشتم هجری(قرن ۱۴ میلادی) مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به همراه مردمان کهنه ماسوله که در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر واقع است به نقطه ای که هم اکنون به عنوان شهر ماسوله شناخته شده است کوچ کردند. طی کاوش‌های انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هائی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری بدست آمده‌است که دقیق‌ترین مستندات قابل توجه تاریخی می‌باشند. در ۱۰ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازمانده‌های انسانی از قبیل سنگ کوره و... در منطقه‌ای گسترده پراکنده شده‌است که جزء آثار باستانی بشمار می‌آیند.

گردشگری ماسوله

ماسوله شامل وسعتی معادل یکصد هکتار منطقه تحت حفاظت میراث فرهنگی و منابع طبیعی، یکی از خوش آب و هواترین نقاط ایران است که هر ساله پذیرای ده ها هزار گردشگر می باشد. شهر تاریخی و توریستی ماسوله به دلیل داشتن معماری منحصر به فرد در جهان شناخته شده است. ماسوله با کوهستان های مرتفع، جنگل و ییلاقات سرسبز از توریستی ترین مناطق شمالی ایران با جلوه های طبیعی فراوان به ویژه در اواخر بهار و فصل تابستان است و قله شاه معلم در ماسوله با ارتفاع ۳۰۵۰ متر بلندترین نقطه استان گیلان و هدفی جذاب برای گروههای کوهنوردی می باشد.

معماری ماسوله

ماسوله دارای معماری منحصر به فردی است. محوطه جلوی خانه‌ها و پشت بام‌ها هر دو به عنوان پیاده رو استفاده می‌شوند. بافت معماری ماسوله در دوران زندیه شکل گرفته است و خیابان‌های کوچک و پله‌های بسیار به هیچ وسیله نقلیه موتوری اجازه ورود نمی‌دهد. معماری ماسوله در یک جمله توصیف می‌شود: حیاط ساختمان بالایی پشت بام ساختمان پایینی است. تعداد طبقات ساختمان‌ها معمولا تا دو طبقه می رسد.

مردم ماسوله

ماسوله­ ی قدیم یا «کهنه­ ماسوله» که در فاصله «هشت کیلومتری غرب جاده ماسوله به خلخال» قرار گرفته است سکونتگاه اصلی و اولیه ماسوله­ ایها بوده است که اکنون آنچه در این مکان به چشم می­خورد سنگ دیوار بناهای آن است.در نخستین کاوش­های باستان­شناسی شهرستان فومن که در شهریور ماه ۱۳۷۴ توسط هیئت پژوهشکده باستان­شناسی سازمان میراث فرهنگی استان گیلان در این محوطه صورت گرفت مشخص شد که از سده پنجم تا هشتم هجری «کهنه­ ماسوله» به عنوان یکی از مراکز مهم در زمینه فلزکاری بوده است.همچنین سفال­های لعابدار با رنگهای متنوع که مشخصات دوره سلجوقی را داشته­اند در این منطقه کشف شد این ناحیه به دلیل اهمیت و اعتبار تاریخی آن در شهریور ۱۳۸۵در فهرست آثار ملی ثبت شد. درباره منتقل شدن ماسوله­ ایها به مکان فعلی آرای مختلف و گوناگونی ارائه شده است یکی از مشهورترین آنها اینست که عون­بن­علی از نوادگان امام اول شیعیان به همراه سید جلال­الدین اشرف از فرزندان موسی کاظم امام هفتم شیعیان که مزارش در شهر آستانه اشرفیه گیلان قرار دارد در جنگی در حوالی طارم زنجان زخمی شد و راه ماسوله در پیش گرفت و در مکان فعلی ماسوله جان سپرد و به خاک سپرده شد. سپس به تدریج ماسوله­ ایها در اطراف مزارش خانه ساختند و بدین ترتیب ماسوله فعلی شکل گرفت. روایتی زلزله بزرگ سال ۸۹۰ هجری قمری را علت کوچ ماسوله­ ایها به مکان فعلی بیان می­کند و روایتی دیگر نیز همه­گیر شدن بیماری طاعون در سال ۹۴۳ هجری قمری در کشور را دلیل جا به ­جایی ذکر می­کند. ولی نسلهای بعدی، در همین مکان جدید هم ماندگار نشدند و شهری که مرکز داد و ستد و شاهراه ارتباطی بین گیلان و زنجان و آذربایجان بود و بازار، کاروانسراهای و صنایع فلزی و غیر فلزی آن رونق فراوان داشت در ابعاد یک روستا درآمد. زمانی قرار گرفتن ماسوله در نقطه ثقل گیلان، زنجان و آذربایجان اهمیت ویژه­ای به آن بخشیده بود ولی با با ایجاد راههای اصلی بین گیلان و آذربایجان و گیلان و زنجان از دیگر مسیرها، ماسوله رونق اقتصادی و به دنبال آن، جمعیت خود را از دست داد اشغال کشور در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در جریان جنگ جهانی دوم و هرج و مرج ناشی از آن نیز بر مهاجرت اهالی ماسوله تاثیرگذار بود. شهرداری ماسوله در سال ۱۳۱۱ هجری خورشیدی تاسیس شد ولی در سال ۱۳۱۸ تعطیل گردید. و در سال ۱۳۴۱ مجددا شروع به کار کرد. مردم ماسوله نقش والایی در تاریخ جنبش جنگل در برابرتهاجم روسیه و بریتانیا داشته اند. ماسوله­ ایها به قوای جنگل کمک می­کردند و عده­ای مانند شهید باباغلامعلی در کنار آنها می­جنگیدند.

وجه تسمیه نام ماسوله

نام ماسوله حداقل از سده­ی هشتم و نهم هجری به بعد به همین صورت کنونی خود کاربرد دارد. برخی آنرا برگرفته از نام کوهی در جوار ماسوله به نام «ماه­سالار»‌ می­دانند به باور ایشان این ناحیه ابتدا «ماسالا»‌ خوانده می­شد و بر اثر کثرت استعمال بعدها به «ماسوله»‌ مبدل شد. به روایتی دیگر کلمه «ماسوله»‌ از دو بخش «ماس»‌ و «اوله»‌ تشکیل شده است. بخش نخست در فرهنگ­های ایرانی به معنای کوه و مانع و بخش دوم نیز به معنای بلند است که در ترکیب با «های»‌ تصغیر به مفهوم «مانند»‌ آمده است. بنابر این ماسوله را می­توان « کوه بلند »‌ و «کوه­مانند »‌ معنا کرد. با تکیه بر زبانهای­سانسکریت و فارسی­میانه آنرا «ماه کوچک» یا « سرزمین ماه کوچک» نیز معنا کرده­اند. برخی این نام را برگرفته از نام «موصل»‌ شهری در اقلیم­کردستان­ می­دانند و معتقدند ماسوله ایهای اولیه کرد بودند و آیین ایزدی(از ادیان باستانی آریایی یا دین ساختگی قرن ششم هجری) داشتند. حال آنکه به یک تفاوت ساده یعنی تفاوت «ص» و «س» توجه نشده است. از این رو این تعبیر سطحی به نظر می رسد این تعبیر باعث داستانسراییهای دیگری نیز نزد افراد مغرض، کم سواد یا بی سواد شده است.(مثل ربط دادن قیام مختار بر علیه خلیفه اموی یزید و اینکه مردم ماسوله از بیم مختار به محل فعلی فرار کردند)بدون توجه به اینکه تمام مردم ماسوله از دیر باز شیعه اند و مراسم ویژه ماه محرم ماسوله جز دیدنیهای این شهر محسوب می شود. تعبیری دیگر ماسوله را کلمه­ای عربی و واژه­ای مرکب از «ما»‌، «سو»، «ل»‌ ‌و «ه»‌ و به معنای «جایگاهی که فقر و زشتی در آن راه ندارد»‌ معنا می­کند.

بسیاری از ­پژوهشگران چنین توجیه و روایاتی را صحیح نمی دانند.آنچه صحیح تر به نظر می رسد این است که: ریشه کلمه ماسوله مانند کلمه ماسال(شهری در نزدیکی ماسوله) فارسی است(به معنی مانند کوه) و هسته اصلی مردم ماسوله مانند مردم ماسال تالشی(تیره آریایی ساکن در البرز غربی که نخستین بار با نام کادوسیان در تاریخ ایران به عنوان سپاهیان هخامنشی شناخته شده اند.) است حتی عده ای معتقدند مردم ماسوله متمولین ماسال هستند که برای که در امان بودن از دزدی و چپاولهای دسته های غارتگر که تا اواخر دوره قاجار نیز بسیار رواج داشت در این ناحیه ساکن شده اند.و معماری ماسوله که متعلق به دوران زند است برای دفاع راحت تر در برابر گروههای چپاولگر مشابه نقاط ديگري در غرب و شمال غربي ايران و خراسان زنجیروار ساخته شده است. و نيز شواهدي چون گويش قديميهاي ماسوله كه حتي به فارسي پيش ورود اعراب بر مي گردد مثلا "هفت"، " هپت" و "اسب"، "اسپ" تلفظ مي شود و به "خانه" ،"ك ء" گفته ميشود همانطور كه در فارسي باستان گفته مي شد و مرد را كدوان و زن را كدبانو مي گفتند و در واقع مي شود گفت ماسوله شهری است با ناگفته ها و ناشناخته های بسیار.

نگارخانه

• 

  ماسوله

• 

  کوههای شاه معلم ماسوله

• 

  کوههای شاه معلم ماسوله

• 

  کوههای شاه معلم ماسوله

• 

  تصویری از ماسوله، گیلان

• 

  تصویری از ماسوله، گیلان

• 

  در راه ماسوله، گیلان

• 

  معماری ماسوله

منابع

• ماسوله قدیم کجاست؟ بلایای طبیعیِ ماسوله جدید کدام است؟ بهمن رمضانی - استادیار دانشگاه آزاد اسلامی رشت
• بروشور سازمان میراث فرهنگی
• گزارش صعود - ابراهیم حداد
• شرفی­ماسوله فرهاد و فروغی­ماسوله ناصر(۱۳۷۲)، شهر من ماسوله، شهرداری ماسوله.
• بانک اطلاعات شهری استان گیلان، ۱۳۸۳،سازمان مدیریت و برنامه­ریزی استان گیلان.
• پندی کیوان(۱۳۸۸)، ماسوله نگین ایران زمین، انتشارات طاعتی.
• شهبازی ماسوله مصطفی(۱۳۸۹) ، پایان نامه "تاثیر گردشگری فرهنگی بر احیا صنایع دستی و هنرهای سنتی ماسوله"، دانشگاه سوره تهران.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ماسوله موجود است.