شاهنشاهی مائوریا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قلمرو امپراتوری موریاها در زمان اوج آن (در زمان فرمانروایی آشوکا)

شاهنشاهی مائوریا یا موریا (سانسکریت، Maurya، मौर्य) سلسله‌ای مقتدر در هند باستان که بین سال‌های ۳۲۱ تا ۱۸۵ پیش از میلاد فرمانروایی می‌کردند. موریاها پس از سلسله ماگادها به قدرت رسیدند و در اوج قدرت بر تمامی شبه‌قارهٔ هند و بخش‌هایی از افغانستان و پاکستان کنونی سلطه داشتند. پایتخت شاهنشاهی موریا شهر پاتالی پوترا بود. چندراگوپتا موریا بنیانگذار این سلسله بود و مقتدرترین فرمانروای آن آشوکا شاه به بوداگرایی گروید. دین بودا در عهد این پادشاه مقتدر از حدود شبه‌قارهٔ هند تجاوز و توسط مبلغین از شمال غربی تا کشمیر و قندهار و کابل نفوذ کرد و متدرجاً به سواحل رود جیحون رسید.

این امپراتوری در اساس از پادشاهی ماگادها در جلگه های هندوگنگ (ایالت کنونی بیهار، شرق اوتار پرادش و بنگال) پدید آمده بود که در شرق شبه قاره هند واقع بود. مرکز این امپراتوری، شهر کهن پاتالی پوترا بود که امروزه شهر پانتا نامیده میشود. این امپراتوری در ۳۲۲ سال پیش از میلاد مسیح توسط چاندرا گوپتا موریا تاسیس شد. وی با سرنگون کردن سلسله ناندا به سرعت قدرت خود را به سوی غرب گسترش داد و با بیرون کردن نیروهای یونانی و پارسی از خاک هند، دولت مستقل و مقتدر و فراگیری پدید آورد. در ۳۲۰ پیش از میلاد این امپراتوری سراسر نیمه شمالی هند را در اختیار داشت و ساتراپهایی را که قبلاً در اختیار سربازان اسکندر بود به تصرف درآورد. در زمان خود، امپراتوری موریا یکی از پهناورترین ممالک عالم به شمار میرفت. در گسترده ترین حالت، این امپراتوری از شمال به مرزهای طبیعی رشته کوههای هیمالیا و از شرق به جنگلهای انبوه آسام در بنگال و برمه کنونی، و از غرب به بلوچستان و افغانستان کنونی (شامل استانهای کنونی هرات و قندهار) و از جنوب نزدیکی سری لانکا میرسید. تنها پادشاهی کوچکی که جنوب شرق هند مقاومت میکرد کالینگا بود که توسط آشوکای کبیر فتح شد. شصت سال پس از درگذشت آشوکای کبیر، سقوط و انحطاط این سلسله آغاز شد. در ۱۸۵ با تاسیس دولت شونگا در ماگادها، سلسله موریا رسماً منقرض شد.

در عهد امپراتوری چاندراگوپتا، امپراتوری موریا توانست سرزمینهای رود سند را که در تصرف دولت سلوکیان بود به تصرف درآورد. سلوکوس اول پادشاه سلوکیان، در پاسخ به این حمله چاندراگوپتا لشکر گرانمایه ای راهی هند کرد. اما چاندراگوپتا سپاه مقدونی را شکست داد و سلطه هند را بر افغانستان و بلوچستان و نواحی اطراف سند تثبیت کرد. عصر موریا، تنها عصر اقتدار سیاسی و نظامی هند نبود. در دوره موریا، فرهنگ و تمدن به اوج خود رسید. به‌ویژه در دوران نیم قرن سلطنت آشوکای کبیر (نواده چاندرا گوپتا) صلح و امنیت و نیز تغییرات دینی، گسترش علوم و فلسفه و نیز خلق آثار باشکوه هنری در هند رواج یافت.

معماری دوران هخامنشی در ایران تاثیر زیادی بر معماری دودمان «موریایی» در هند گذاشته‌است که از جمله این تاثیرات می‌توان به سرستون چهارشیر کاخ آشوکا اشاره کرد. آشوکا تحت تاثیر سنگ نوشته‌های پادشاهان هخامنشی ایران و با الهام از آنها دستور می‌داد تا فرمان‌هایش را بر سن‌گها و ستون‌ها و درون غارها بنگارند. سنگ‌نبشته‌ها، ستون‌نوشته‌ها و غارنوشته‌های وی در بیش از سی جایگاه در هند، پاکستان و افغانستان باقی‌مانده‌است.

چاندراگوپتا موریا[ویرایش]

یک برهمن هندو به نام چاناکیا (که نام واقعی او ویشنوگوپتا بود و نیز به نام کوتیلیا نیز شناخته میشد) به ماگادها سفر کرد که در آن زمان پادشاهی مقتدر و پهناوری در شرق هند بود. در همان زمان، لشکریان اسکندر مقدونی با پیشروی هر چه بیشتر اسکندر به سمت شرق و روبرو شدنش با پادشاهی مقتدر ماگادها مخالفت کردند. اسکندر ناچار به بابل برگشت و تعدادی از لشکریانش را در غرب رود سند در استحکاماتی به جا گذاشت. پس از مرگ اسکندر مقدونی، متصرفاتش میان سردارانش تقسیم شده و ایران به سلوکوس رسید. در همان زمان بود که چاندرا گوپتا، شاه دانا ناندا را در ماگادها از سلطنت خلع کرد و خود به جای او بر تخت نشست. امروزه در باره به قدرت رسیدن چاندرا گوپتا افسانه های بسیاری وجود دارد. بر اساس برخی منابع کهن هندی، او یکی از وابستگان خونی خاندان ناندا بوده است. در متون کهن بودایی از جمله ماهاپارینی باها سوتا نیز اشاره ای به خاندان موریا از طبقه جنگاوران رفته است. یونانیان چاندراگوپتا را ساندروکوتوس مینامیدند. میگویند در زمانی که کم سن وسال بوده اسکندر را دیده است. ظاهراً در دیداری با شاه ناندا، او را خشمگین کرده و به سختی از دست او گریخته بود. در این زمان بود که پیرمرد حکیم و سیاستمدار از طبقه برهمنان، یعنی چاناکیا، او را کشف کرد. قصد چاناکیا این بود که یک ارتش پارتیزانی به رهبری چاندراگوپتا تشکیل بدهد. گویند به پیشنهاد وزیر حکیم چاندراگوپتا، اتحادی میان او و پادشاه هیمالیا موسوم به فور (پوروس) تشکیل شد.

فتح ماگادها[ویرایش]

چاناکیا فاتح جوان را قانع کرد که توان فتح سلطنت را دارد. چاناکیا پیش از این شبکه ای از جاسوسان کم سن و سال را از سراسر قلمرو ماگادها برای جمع آوری اطلاعات، گسترانده بود. این جاسوسان کسانی بودند که از بابت فساد و ستم شاه ناندا ناراضی بودند. یکی از فرماندهان سابق پادشاهی تاکسیلا در شمال هند نیز به چاناکیا پیوسته بود. شاه فور نیز پسرش مالایکتو و حکام ولایات کوچک را برای کمک فرستاده بود. در حالیکه نیروهای چاندراگوپتا برای حمله به پاتالی پوترا تختگاه ماگادها آماده میشد، ناگهان نقشه ای به ذهن فاتح جوان رسید. یک اعلان جنگ صوری موجب شد تا لشکر بزرگ ماگادهاییان، به نبردگاهی دوردست حرکت کند و تختگاه را خالی کنند. جاسوسان توانستند فرمانده نیروهای ناندا را با رشوه تطمیع کنند. شاه جوان همچنین توانست جنگ روانی را در پاتالی پوترا به راه بیندازد به نحوی که مردم تصور میکردند جنگ شهری به زودی آغاز خواهد شد. در جریان این فعالیتها، مرگ ناگهانی و ناهنگام ولیعهد ماگادها موجب اوج گیری تنش شد. چاناکیای حکیم، خود و نیروهایش را محبوب مردم نشان داد و شاه ناندا را وادار به استعفا کرد. آخرین شاه ماگادها که بدون جنگ و تنها با حیله و خدعه شکست خورده بود، تاج سلطنت را به ماجراجوی جوان موریایی یعنی چاندراگوپتا اعطا کرد و به تبعیدی رفت که دیگر هیچ خبری از او شنیده نشد. چاناکیا از راکشاساس نخست وزیر شاه مخلوع نیز خواست تا نسبت به شاه جدید اعلام وفاداری کند. او توانست نخست وزیر سابق را این طور قانع کند که وفاداری او باید نسبت به سرزمین ماگادها باشد و نه سلسله سلطنتی ماگادها. به این ترتیب نخست وزیر نسبت به چاندراگوپتا موریا اعلام وفاداری کرد و به درخواست چاناکیا، در مقام خودش ابقا شد. در دولت جدید، چاناکیا نیز از مقامات رسمی ظاهری خودداری کرده و در قالب یک زمیندار سالخورده، به مرد پشت پرده سیاست تبدیل شد.

عهد سلطنت چاندراگوپتا موریا[ویرایش]

چاندرا گوپتا توانست ارتش یونانی سلوکوس اول را نیز شکست دهد و سعی کرد سراسر شمال هند را به تصرف درآورد. حملات او در سال ۳۰۵ قبل از میلاد آغاز شد اما به تمام اهداف خود نرسید. طرفین ناچار به انعقاد قرارداد صلح شدند: یونانیان شاهزاده خود را برای حسن نیت به ازدواج چاندراگوپتا درآوردند و تعهد کردند که ساتراپهای پاروپامیساد (کامبوجا یا گاندارا)، آراکوزیا (قندهار) و گدروزیا (بلوچستان) را به امپراتوری هند ملحق کنند و در ضمن پانصد فیل جنگی نیز از سوی هند به سلوکیان اعطا شد. این پانصد فیل بعدها نقش مهمی در پیروزی سلوکیان بر پادشاهان هلنیستی غربی در نبرد ایپسوس در ۳۰۱ پیش از میلاد ایفا کردند. روابط سیاسی میان هند و یونانیان حاکم بر ایران گسترش یافت و چندین مورخ یونانی از جمله مگاستنس، دیماکوس و دیونیسوس در دربار موریاییان اقامت کردند. چاندراگوپتا توانست دولتی متمرکز و قدرتمند پدید بیاورد که به قول مگاستنس، مرکزیتش در پاتالی پوترا «در حصاری از دیوارهای چوبین با شصت و چهار دروازه و پانصد و هفتاد برج بود و با قصرهای ایرانی معاصرش در شوش و اکباتانا رقابت میکرد.» مگاستنس درباره نظم و سادگی عهد چاندراگوپتا چنین گزارش کرده است:

«هندیان همگی زندگی صرفه جویانه ای دارند بخصوص وقتی اردو زده اند. از جمعیتهای گوناگون بینظم خوششان نمی‌آید و به نظم و ترتیب علاقه‌مندند. سرقت در هند، امری بسیار نادر است. کسانی که در اردوی جنگی ساندراکوتوس [چاندراگوپتا] ساکن هستند چهارصد هزار مرد جنگی اند که سرقتهایی که در هر روز از آن اردو گزارش میشود ارزشش از دویست دراخما تجاوز نمی‌کند. و این در میان مردمی است که قانون نوشته ای ندارند و عموماً بی سواد هستند و در معاملات به حافظه خود اتکا دارند. به قدر کافی در سعادت و شادی میزیند و در شیوه زندگانی بسیار ساده و صرفه جو هستند. هرگز شراب نمی‌خورند مگر در مراسم قربانی. نوشیدنی آنها نوعی مسکر حاصل از برنج است و قوت غالبشان نیز از برنج تشکیل می‌شود.»

سرنوشت چاندراگوپتای کبیر[ویرایش]

امپراتور هند ناگهان دچار تحول روحی شد. او ابتدا به آیین جینیسم درآمد و سپس تاج و تخت را به پسر ارشدش بیندوسارا واگذار کرد و خودش همراه گروهی از مرتاضان و راهبان آیین جینی راهی جنوب شد. وی بنا به سنتی کهن در آیین جین، آن قدر گرسنگی کشید تا درگذشت. اینک در جنوب هند، در غاری که گفته میشود محل درگذشت این امپراتور بوده، معبد کوچکی به یادبود او برپا کرده اند. هیچکس از چرایی این تغییر اندیشه در پادشاه جهانگشا اطلاعی در دست ندارد.

بیندوسارا[ویرایش]

دومین امپراتور هند در عصر موریا که در ۲۹۸ پیش از میلاد به جای پدر به تخت نشست و در ۲۷۲ میلادی درگذشت. او در دوران حکومت بیست و شش ساله اش، عصری از ثبات و امنیت را در هند رقم زد. یونانیان او را امیتروکاتس یا آلیتروکادس مینامیدند. این اسم در واقع شکل یونانی کلمه سانسکریت «آمیتراگاتا» بود که معنای آن «کشنده ی دشمنان» است. لقب دیگر او در بان سانسکریت آجاتاشاترو بود که یعنی «مرد بدون دشمن». بنا به افسانه هایی که در متون کهن بودایی ذکر شده، چاناکیای حکیم، سیاستمدار کهنه کار دربار موریا، به چاندراگوپتا مقادیر اندکی زهر به او میخوراند تا به تدریج در برابر توطئه زهرخوراندن توسط دشمنان ایمن شود. یک روز ملکه باردار یعنی دوردارا که هفت روز به زایمانش مانده بود تکه ی زهرآلودی را در دهان گذاشت ودر همان لحظه چاناکیا سر رسید. چاناکیا برای اینکه لقمه از گلوی او پایین نرود و در وجود ولیعهد آسیبی نرسد سر ملکه را فوراً قطع کرد و لقمه در گلوی بریده ملکه باقی‌ماند! سپس شکم ملکه را باز کرد و کودک را از آن خارج کرد. بنا بر این افسانه، بیندوسارا برای اینکه بقیه مدت در رحم بودنش را تکمیل کند هفت روز در شکم بزی نگه داری شد.

ms از استعفای پدر، بیندوسارا وارث سرزمین وسیعی شد. سرزمینی که از یک سو به افغانستان و بلوچستان و از دیگر سو به شرق هند میرسید. او قلمرو امپراتوری را به جنوب هند گسترد و به جایی رسید که امروزه شهر کارناتاکا قرار دارد. در واقع او شانزده ایالت را به امپراتوری موریایی ملحق کرد و فاتح بیشتر قسمتهای شبه قاره هند شد. از این رو به او فاتح اقلیم میان دو آب میگویند که اشاره به سرزمین بین خلیج بنگال و دریای پارسی است. در زمان بیندوسارا، چاناکیا نخست وزیر بود و امور را اداره میکرد. مردم شهر تاکسیلا دوبار در زمان او دست به شورش زدند. دلیل نخستین شورش، سوء مدیریت سوسیما، فرزند ارشد او ذکر شده است. دلیل شورش دوم نامعلوم است. او نتوانست شورش دوم را در زمان خودش سرکوب کند. دیماکوس سفیر امپراتوری سلوکیان نیز در زمان بیندوسارا از دربار هند بازدید کرد. روابط هند با دنیای هلنیستی در زمان بیندواسارا همچنان روابطی حسنه بود. او بر خلاف پدرش که به دین جینی درآمده بود، معتقد به مذهب آجیویکا شده بود که در این مذهب به خدا اعتقادی نداشتند و معتقد به برابری همه ابنای بشر بودند. با مرگ بیندوسارا، فرزندش آشوکا به قدرت رسید که امروزه بزرگترین امپراتور هند باستان نامیده میشود.

آشوکای کبیر[ویرایش]

فرزند بیندوسارا و نوه چاندراگوپتای کبیر، از ۲۷۳ تا ۲۳۲ قبل از میلاد سلطنت کرد. او در زمان شاهزادگی خود به عنوان فرماندهی لایق شناخته میشد که توانسته بود شورش شهرهای اوجین و تاکسیلا را سرکوب کند. او هنگامی که به سلطنت رسید تبدیل به شاهی حریص شد؛ حملات او به هر پادشاهی کوچکی در همسایگی موجب دوره ای جنگهای شدید برای گسترش قلمرو موریا شد. در میان این پادشاهیها، مردم ناحیه کالینگا در برابر او مقاومت کردند. نبرد در کالینگا به شدت وحشتناک شده بود به نحی که یکصدهزار سرباز و غیرنظامی کشته شدند که ده هزارنفر از آنان از نیروهای آشوکا بودند. آشوکا سرانجام فاتح کالینگا شد و با قدرت به شهر گام نهاد اما با دیدن شهر ویران و انبوه جنازه های قربانیان، ناگهان دچار بیماری و گوشه نشینی شد. به نظر میرسید که از خود میپرسید: «من چه کرده ام؟» پادشاه اندوهگین دیگر دست به هیچ جنگی نزد. او دنبال منبعی برای معنویت می گشت و بنابراین توسط چند راهب، با تعالیم بودا آشنا شد. او تبدیل ناگهان اعلام کرد که مخالف جنگ و خشونت است. در تاریخ بشر این نخستین باری بود که پادشاهی چنین موضعی اتخاذ میکرد و از این رو به رویدادی تاریخی بدل شد.

او اصل هندویی آهیمسا را اجرایی کرد. در این اصل، هرگونه شکار و آزار جانداران از کوچکترین تا بزرگترینشان، گناه بود. بیگاری و بهره کشی از بردگان ممنوع بود. او اسیران جنگی کالینگا را که برای بیگاری به خدمت گرفته شده بودند بازرهاند. او ارتش را برای حفظ صلح میدانست و اقدام به سازماندهی ارتش بزرگی کرد. او با کشورهایی در آسیا و اروپا روابط حسنه برقرار کرد و شخصاً اعلام کرد که به دین بودایی درآمده است. او هیئت های تبلیغ بودیسم را به سراسر جهان فرستاد. در بیشتر دوران چهل ساله سلطنت او، صلح و آرامش بر هند حاکم شد. شخصیت آشوکا بعدها در بوجود آمدن هند مدرن و تاسیس کشور جمهوری هند مورد توجه سیاستمداران هندی قرار گرفت. ارزشها و ملاکهایی که او بر اساس آن حکومت کرد تبدیل به آرمانهای سیاستمداران معاصر هندی شد. فرامین آشوکا که بر تخته سنگهایی حجاری میشد اینک در سراسر شبه قاره هند و حتی خارج از آن به جا مانده اند. این حجاریها از افغانستان کنونی تا جنوبی ترین نقاط هند در سواحل اقیانوس هند برپاداشته شده بودند تا تعالیم آشوکا را به دید عموم برسانند. خطی که این فرامین به آن نوشته شده خط کهن پراکریت است و برخی از آنان با خطوط یونانی و آرامی نیز محکوک شده است. بنا به کتیبه های آشوکا، مردم یونانی، کامبوجا و گاندارا مردمان مرزی امپراتوری هند را تشکیل میدهند. در این کتیبه ها نام دقیق هر کدام از حکام یونانی آن عصر از مصر تا ایران و دیگر مناطق جهان ثبت شده است.

مدیریت کشور در عصر آشوکای کبیر[ویرایش]

در عصر آشوکا، امپراتوری هند به چهار استان بزرگ تقسیم میشد. پایتخت کشور، شهر باستانی پاتالی پوترا بود. در کتبیه های آشوکا، نام این چهار ایالت چنین آمده است: توسالی در شرق، اوجین در غرب، سووارناگیری در جنوب و تاکسیلا در شمال. مدیر کل این تقسیمات استانی، فردی به نام کومارا (شاهزاده سلطنتی) بود که نماینده شاهنشاه در ایالات بود. کومارا توسط ماهاماتیاس و شورای وزیران یاری میشد. بنا به فرضیه تاریخنگاران، سیستم مدیریت هند در زمان آشوکا بر اساس بورکراسی مد نظر چاناکیا در کتابش بود. چاناکیای حکیم وزیر کهنسال دو پادشاه نخست موریا، در کتابی به نام «آرتاشاسترا» که آداب سیاست و کشورداری را در آن به نگارش درآورده نوشته است که در یک حکومت مدنی فرهیخته، همه چیز از بهداشت شهری تا تجارت بین‌المللی تحت نظارت دولت است. آشوکا نیز دقیقاً چنین ترتیباتی را فراهم کرد. ارتش هند در زمان آشوکا، بزرگترین ارتش دائمی جهان بود. در آن زمان بنا به گزارشهای مگاستنس، امپراتوری از ششصدهزار سرباز پیاده، سی هزار سواره نظام و نه هزار فیل جنگی بهره میبرد. این علاوه بر سازمان جاسوسی بزرگی بود که توسط آشوکای کبیر تاسیس شده بود تا اطلاعات را از داخل و خارج کشور به سرعت و محرمانه به دربار برسانند.

اقتصاد[ویرایش]

از آنجایی که نخستین باری بود که در جنوب آسیا یک نظم سیاسی فراگیر پدید آمده بود، برای نخستین بار یک سیستم مشترک اقتصادی نیز پدید آمد. در سیستم سابق، صدها پادشاهی با ارتشهای کوچکتر و اربابان محلی قدرتمند وجود داشتند اما این بار دولت مرکزی همه چیز را تحت کنترل درآورد. کشاورزان از پرداخت مالیات معاف شدند و شاهان محلی مجبور بودند تا به جای آنان مالیات بپردازند. نظام مالیاتی بسیار دقیق ولی منصفانه بود. این سیستم در آرتاشاسترا کتاب چاناکیای حکیم درباب کشورداری و سیاست ذکر شده است. پیش از آشوکا، پدربزرگِ او چاندراگوپتای کبیر واحد پول مشترکی را در سراسر هند رایج کرده بود و شبکه ای از مدیران و فرماندارانی پدید آورده بود که در سراسر این قلمرو وسیع و پرجمعیت بتوانند جمع آوری مالیات، مسائل امنیتی و قضایی، تجارت و کشاورزی را تحت نظر داشته باشند. ارتش موریا توانست با گروههای مافیایی عالمان دینی هندو و ارتشهای محلی سرکش و اربابهای ذی‌نفوذ درافتاده و آنان را به کناری بزند. ساخت وساز بسیاری نیز در زمان آشوکا بخصوص در زمینه آبیاری و کشیدن نهر پدید آمد. تجارت داخلی نیز بسیار وابسته به این نظم و یگانگی سیاسی بود. بنا به معاهده دوستی هند و یونان، در زمان سلطنت آشوکای کبیر، شبکه بین‌المللی تجارت نیز پدید آمد. گذرگاه خیبر معبر رفت‌وآمد کالاهای طرفین شد. تمام کشورهای تحت سلطه یونانیان تا مصر و غرب آسیا از کالاهای هندی وارد میکردند. از شرق نیز تجارت و بازرگانی به مالزی و شبه جزیره مالایا گسترده شد. صادرات هند شامل کالاهای ابریشمی، موزاییکها، ادویه و غذاهای ناشناخته بود. اما تنها مبادلات، مبادله کالا نبود. امپراتوری هند دست به مبادله دانش و فناوری با اروپا و خاورمیانه نیز زد. آشوکا تعداد زیادی کتاب و دانشمند و هنرمند صادر و وارد کرد. از قبل ا ین پیشرفتها، هزاران راه و جاده و کانال آب و بیمارستان و کاروانسرا و تاسیسات عمومی دیگر ساخته شد. مورخین وضع ا قتصادی هند در دوران امپراتوری موریا را با وضع اقتصادی امپراتوری روم در سده های بعدتر مقایسه میکنند. هر دو کشور دارای اقتصاد گسترده و تجارت بین‌المللی کم نظیری بودند با این تفاوت که در روم باستان موسسات سازمان یافته دولتی برای اجرای طرحهای کشوری وجد داشت اما در هند چندین موسسه اقتصادی خصوصی نیز در کنار دولت به فعالیت میپرداختند. از این رو یکی از نخستین اقتصادهای گسترده خصوصی دنیا در عهد باستان در هند پدید آمد.

مذهب در عصر موریا[ویرایش]

عامه مردم هندو بودند. وزیر اعظم و مرد پشت پرده ی هند یعنی چاناکیای حکیم (مشهور به کوتیلیا) خود هندویی از طبقه برهمنان بود. با این حال، تقریباً هر سه پادشاه نخست این سلسله از دین هندو به دین دیگری رو گرداندند. چاندراگوپتا به مذهب جینی گرایید. بیندوسارا ملحدی انسانگرا شد و آشوکا در ترویج آیین بودایی کوشید. وجود آیین بودایی در تبت، چین، کره و ژاپن، مرهون ارسال سفیران بودایی امپراتور آشوکا به شرق آسیاست. از زمان آشوکا، دین رسمی کشور بودایی بود که در آن همه ی ادیان آزاد بودند به مناسک خود بپردازند و هیچکس به خاطر نوع دین و اعتقادات از مناصب حکومتی باز نمی‌ماند. با این حال اکثر مردم کماکان به دین هندو گرایش داشتند. برهمنان هندو اصلاحات مذهبی را از یک سده پیش آغاز کرده بودند و سعی داشتند خرافات را از دین بزدایند و با عقلانی و عرفانی کردن دین، آن را از موج ادیان جدیدی که به عنوان اعتراض به وجود میآمدند از جمله بودیسم و جینیسم، نجات دهند. تلاش برهمنان موفق بود و توانست هندوییسم را همچنان مذهب عامه مردم نگه دارد.

معماری در عصر موریا[ویرایش]

امروزه بقایای معماری عصر موریا هنوز در هند باقی‌مانده است. ساختمانی با هشتاد ستون به ارتفاع ده متر که در کومرار در پنج کیلومتری ایستگاه راه آهن پتنا کشف شده یکی از معدود بقایای به جامانده از معماری موریا درآن شهر است. این بنا تاثیرات معماری هخامنشی ایران را نیز نشان میدهد. غارهایی نیز در هند وجود دارند که آثار عصر موریا در آن به جا مانده است. مهمترین و مشهورترین اثر معماری به جامانده از دوره آشوکای کبیر، ستونهای آشوکا است که چهل تای آنها در سراسر شبه قاره هند به جا مانده است. یکی از سرستونهای این اثر در سرنات که سه شیر ایستاده در کنار هم را نشان میدهد امروز به آرم ملی جمهوری هند تبدیل شده است.

طبیعت در عصر موریا[ویرایش]

در عصر موریا، حفاظت از حیوانات به حرفه ی مهمی تبدیل شده بود. هند عصر موریا نخستین امپراتوری تاریخ بود که دستور حفاظت از حیوانات را صادر کرد و حتی بیمارستانهایی برای درمان حیوانات آسیب دیده در نظر گرفت. از نظر موریاها، مهمترین محصول جنگلها، فیلها بودند. بنابراین به چشم منبعی به جنگلها مینگریستند و دستور حفاظت از جنگلها را صادر کردند. در زمان آنان جنگ تنها بر دوش مردان و اسبان نبود. فیلها نیز وزنه مهمی در نبردها به شمار میرفتند. در شکست سلوکوس اول نیز همین فیلها نقش مهمی ایفا کردند. فیلها علاوه بر این که ارزانتر بودند، رام کردن، تربیت و نگهداریشان آسانتر بود. در کتاب «آرتاشاسترا» اثر چاناکیا کوتیلیا یکی از مسئولیتهای مقامات دولتی، حفظ جنگلهای فیل خیز دانسته شده است:

«شاه در کنار جنگلها باید محدوده ای جنگلی به نگهداری از فیلهایی اختصاص دهد که تحت نظر جنگلبانان خواهد بود. سرپرست این مسولیئت باید به کمک جنگلبانان از فیلها در هر جا چه کنار رودها، چه کوهها، چه کنار دریاچه ها یا باتلاقها حمایت کند. آنها باید هر کسی را که فیلی را میکشد بکشند

موریاها جنگلهایی نیز اختصاصاً برای پرورش ببر و شیر و پلنگ اختصاص دادند تا در آنجا بتوانند شکار کنند و از پوستشان استفاده کنند. مسئول جنگلبانی باید مراقب درختان و گیاهان میبود که منشأ غذایی جانوران جنگلی بود. دولت در قبال مسائل جنگلی، نسبت به قبایل جنگلی بدبین بود و مدام آنان را تحت نظر داشت یا به سرانشان رشوه میداد. برخی از آنان را نیز به عنوان شکارچی و تله گذار استخدام میکرد. در عهد آشوکای کبیر، حفاظت از جانوران چنین اوج گرفت که حتی شکارهای سلطنتی نیز لغو شد. دستورات اکید شاهنشاه بر روی سنگها حجاری میشد و تخته سنگی یافت شده که بر روی آن نوشته شده است:

«شاه ما، حیوانات بسیار کمی را کشته است

هیئت‌های تبلیغی بودایی به غرب[ویرایش]

علاوه بر سرزمینهای شرقی، آشوکا هیئتهای تبلیغ بودیسم را به غرب نیز فرستاد. او در کتبیه هایش اشاره کرده است:

«فتح طریقت دارما در این سرزمین میسر گردیده و در مرزها و نیز ششصد یوجانا (برابر با ۵۴۰۰ تا ۹۶۰۰ کیلومتر) آن سوتر جایی که آنتوکیوس پادشاه یونانی فرمان میراند و ماورای آن در قلمرو چهار شاه به نامهای پتلومی، آنتیگونوس، مگاس و الکساندر به همان شکل که در جنوب، در سرزمینهای چولا، پاندیا و تامراپارنی (سری لانکا)

او همچنین در کتیبه هایش اشاره میکند که طب گیاهی را برای انسانها و حیوانات تقویت کرده است:

«هرجا، در قلمرو محبوب خدایان آشوکا، و میان مردم آن سوی مرزها، در چولا، در پاندیاف در ساتیاپوترا، در کرالاپوترا، در سری لانکا و جایی که شاه یونانی آنتوخیوس حکم میراند و نیز میان شاهان همسایه آنتوخیوس، همه جا محبوب خدایان آشوکا شرایطی تدارک دیده تا دو نوع درمان پدید آید: درمان برای انسانها و درمان برای جانوران. هر جا که گیاهان مناسب برای انسان و جانوران یافت نشود، آنها را وارد کرده و رشد داده ام. هر جا ریشه های دارویی و میوه های درمانی پیدا نشود آنها را وارد کرده و رشد داده ام. کنار جاده ها دیوارها افراشته ام و درختها کاشته ام برای انسانها و برای جانوران

انحطاط موریا: کودتای شونگا[ویرایش]

تا پنجاه سال بعد از آشوکا، شاهان ضعیفتری در هند حکومت کردند. آنان به تدریج دچار فساد و بی لیاقتی شدند. آخرین شاه موریا در حالیکه از ارتش سان میدید توسط فرمانده ارتش پوسیامیترا شونگا ترور شد. با مرگ او تومار موریاییان در هم پیچید. سپس سلسله شونگا به جای موریا بر تخت نشست. پوسیامیترا از طرفداران متعصب دین هندو بود و پس از به قدرت رسیدن، دین رسمی را دوباره به هندویسم برگرداند و بوداییان را تحت تعقیب قرار داد. قلمرو وسیع موریا در زمان شونگا به تدریج تجزیه شد و اینک از آن عظمت و شکوه، چیزی جز چند کتیبه و اثر باستانی و یادگاری در سطور تاریخ به جا نمانده است.

فهرست شاهنشاهان سلسلۀ موریا[ویرایش]

  • چاندراگوپتا مائوریا (۳۲۰ تا ۲۹۸ قبل از میلاد)
  • بیندوسارا (۲۹۸ تا ۲۷۲ قبل از میلاد)
  • آشوکای کبیر (۲۷۲ تا ۲۳۲ قبل از میلاد)
  • داساراتا موریا (۲۳۲ تا ۲۲۴ قبل از میلاد)
  • سامپراتی (۲۲۴ تا ۲۱۵ قبل از میلاد)
  • سالیسوکا (۲۱۵ تا ۲۰۲ قبل از میلاد)
  • دیواوارمان (۲۰۲ تا ۱۹۵ قبل از میلاد)
  • ساتادان وان (۱۹۵ تا ۱۸۷ قبل از میلاد)
  • بریهادراتا (۱۸۷ تا ۱۸۰ قبل از میلاد)

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Maurya Empire»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۸ می ۲۰۰۹).

جستارهای وابسته[ویرایش]