ولایت سرپل

برای دیگر کاربردها، سرپل (ابهام‌زدایی) را ببینید.

ولایت سرپل
اطلاعات کلی
نام رسمی :	ولایت سرپل
کشور :	افغانستان
نام‌های پیشین:	انبار، انبیر
سال ولایت شدن :	۱۳۶۷ (۱۹۸۸ میلادی)
مردم
جمعیت	۵۰۵٫۴۰۰ نفر
زبان‌های گفتاری:	پارسی و ازبکی و پشتون
جغرافیای طبیعی
مساحت:	۱۵٬۹۹۹  کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا :	بین ۶۴ تا ۱۷۵۰ متر
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی :	۵۶(۰)
وب‌گاه :	http://saripul.gov.af/fa
شهرها
سرپل، تکزار، ترخوج و...
ولسوالی‌ها
سرپل، بلخاب، سوزمه قلعه، صیاد، کوهستانات، سانچارک، گوسفندی

سرپُل یکی از ۳۴ ولایت (استان) افغانستان است. مرکز این ولایت شهر سرپل می‏باشد. مساحت این ولایت ۱۵٫۹۹۹٫۲ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۵۰۵٫۴۰۰ نفر است. (برآورد ۲۰۰۹) فاصله ولایت سرپل از مرکز (شهر کابل) ۶۰۳ کیلومتر می‏باشد. این ولایت تا سال ۱۳۶۷ (۱۹۸۸) جزئی از ولایت جوزجان محسوب می‏شد. اما در این سال بر اساس تقسیماتی که صورت گرفت، ولایت سرپل از جوزجان جدا شد و به صورت یک ولایت مستقل درآمد.

جغرافیا

مجموع مساحت این ولایت در حدود ۱۶۳٬۸۵۶ کیلومتر مربع از مساحت افغانستان را احتوا نموده‌است. این ولایت در دامنه شمال تیر بند ترکستان موقیعت داشته و بین ۳۵ درجه و ۳۰ دقیقه شرقی تا ۳۶ درجه و ۱۳ دقیقه شمالی و ۶۶ درجه و ۳۰ دقیقه جنوبی و ۶۵ درجه و ۲۹ دقیقه شرقی واقع است و ارتفاع ان از سطح دریا در مناطق هموار از ۶۴ متر تا ۱۷۵۰ متر در مناطق کوهستانی می‏رسد.

همچنین ۷۵٪ اراضی خاک ولایت سرپل کوهستانی یا نیمه کوهستانی و صرف ۱۴٪ دیگر آن اراضی هموار می‏باشد و مطباقی ان یعنی ۱۱٪ باقی‌مانده ساحات جنگلی، نیمه هموار و... می‏باشد.

تاریخچه

سرپل یکی مناطق باستانی شمال هندوکش و یا ترکستان جنوبی می‏باشد که در تاریخ بنام‌های انبار، جوزجانان، گوزگانان، جوزجان، گوزگان و غیره یاد گردیده‌است (جوزجان و جوزجانان معرب کلمات گوزگانان و گوزگان است که اعراب بنابه نداشتن حرف:«گ» در الفای خود، اکثراً گاف را با«جیم» تعویض می‏نمایند).

میر غلام محمد غبار در صفحهٔ ۲۰۲ اثر معروف خود بنام تعلیقات جغرافیای تاریخی افغانستان ضمن معرفی شبرغان، سرپل را چنین تعریف می‏کند: «اشپورقان ونریان که شهری میان یهودیه و فاریاب است، بزرگترین شهر جوزجانان یا انبار می‏باشد، و آل فرغون (فریغون) در همین شهر مقیم باشند، و در زمستان به جزروان اقامت کنند.»

منظور از انبار همین سرپل امروزی است که در دوره زمامداری سلاطین تیموری بعد از اعمار پل تاریخی سرپل در زمان زمامداری میرزا سلطان حسین بایقرا، بنابه ابتکار وزیر دانشمند او امیرالکلام امیر علی شیر نوایی، برفراز دریای سرپل که از یکجا شدن آب دریاهای آقسو و قراسو ایجاد می‏گردد، به نام سرپل مسما می‏شود.

عبدالحی حبیبی در نخستین صفحهٔ کتاب جغرافیای تاریخی افغانستان چنین می‏نویسد: «کسانی که تاریخ وطن را خوانده‏اند، شاید بارها نام جوزجان یا گوزگان را که یکی از مناطق تاریخی است دیده و شنیده باشند. این منطقه به تصریح یاقوت حموی سرزمین پهناوری بوداز بلخ تا مرو رود که از شهرهای مهم آن انبار، فاریاب و کلار بود. المقدسی این ولایت را جزو بلخ شمرده و احمد بن یعقوب معروف به الیعقوبی در سال ۲۷۸ قمری گوزگان را در قسمت شمال مجرای رود شبرغان و شمال دریای میمنه می‏شمارد. بارتولد مستشرق روسی انبار را سرپل و فاریاب را نزدیک دولت آباد حالیه می‏نویسد.»

عبدالحی حبیبی درصفحهٔ پنجم همان کتاب، در رابطه با آل فریغون و دیگر دودمان‏های حکمران در این حدود جغرافیایی می‏نویسد که: «یکی از این دودمان‌ها حکمرانان آل فریغون یا فریغونیان‏اند که در جوزجان از حدود (۲۵۰ تا۴۱۰ هجری) فرمانروایی داشتند. این دودمان در عصر سامانیان و غزنویان دارای شهرت تام بوده‏اند و روابط دوستی و خویشاوندی را با هر دو خانواده سلطنتی حفظ می‏کردند و شاهان صلح دوست، علم پرور و دانشمند بودند... خود گوزگان بر حوالی سرپل کنونی اطلاق شدی و این دودمان از نسل شاهان قبل از اسلام (گوز گان خدا) مردم رباط فریغون بودند که بقول مقدسی به فاصلهٔ راه یک روزه راه از اندخوی کنونی و کرکی واقع بود...»

نجم الدین ذاکر سنگچارکی یکی از شاعران قرن دوازدهم هجری، سرپل را چنین توصیف می‏نماید:

سرپل لقب جوزجانان بنام		ملک پاسبان، آستان امام
اگر چند بلخ است ام‌البلاد		که گویا چنین بلده هرگز نزاد

مردم

نفوس ولایت سرپل طبق امار احصائیه نفوس کشور در سال ۱۳۸۸ حدود ۵۰۵٬۴۰۰ تن می‏باشد. اما طبق گزارش همبستگی ملی، نفوس این ولایت ۷۱۱٬۶۰۰ تخمین می‏گردد.

نژاد

قومیت‏های مختلف و گوناگونی در ولایت سرپل زندگی می‏کنند که می‏توان از ازبک‏ها، هزاره‏ها، پشتون‏ها، تاجیک‏ها، عرب‏ها، ایماق‏ها و بلوچ‏ها نام برد.

اکثریت جمعیت این ولایت را تاجیک‌ها شامل می‏شوند و به دنبال آنها ازبک‌ها، هزاره‌ها و پشتون‌ها هستند.^{[نیازمند منبع]} پشتون‌های این ولایت کوچ نشین هستند و در تعدادشان در فصل‌های مختلف سال فرق می‌کند.

مابین سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۵ تاجیک‏ها، آیماق‌ها و هزاره‌ها و ازبک‌ها توسط پشتون‌ها و کوچی‌های پشتون غارت و کشته شدند. پس از آن هزاران تن از پشتون‌ها از منطقه و روستاهایشان که به زور تصاحب کرده بودند و در آن با خانواده‌هایشان سکونت داشتند اخراج شدند. در طول دوران اشغال افغانستان توسط شوروی بسیاری از نیروهای شبه نظامی محلی تاجیک، ترکمن و ازبک برای بیرون راندن پشتون‌ها در ولایت سرپل و نورستان بکار گرفته شدند.

زبان

پارسی دری عمده‌ترین زبان موجود در این ولایت است و توسط ۲۵۸٬۰۰۰ نفر (۶۰٪) در ۵۲۵ روستا (۶۳٪) صحبت می‌شود.^{[نیازمند منبع]} زبان دوم ازبکی است که در ۱۴۹ روستا صحبت می‌شود که شامل ۲۰٪ جمعیت می‌شود.^{[نیازمند منبع]} پشتون نیز سومین زبان است که در برخی روستاها سخنور دارد.

سیاست

در حال حاضر عبدالجبار حقبین به حیث والی سرپل مشغول کار می‏باشد. وی در تاریخ ۱۵ حمل (فروردین) ۱۳۹۱ بر اساس حکم رئیس جمهور حامد کرزی به جای سید انور رحمتی به این سمت منسوب شد.

نمایندگان ولسی‏جرگه

همچنین عزیزه جلیس، سید انور سادات، سید محمد حسین شریفی بلخابی، حاج خیر محمد ایماق و محمد حسین فهیمی نمایندگان فعلی ولایت در ولسی جرگه می‌باشند که در انتخابات پارلمانی سنبله سال ۱۳۸۸ انتخاب شدند.

همچنین محمد حسین فهیمی عضو کمیسیون تفتیش مرکزی و نظارت بر تطبیق قانون، عزیزه جلیس عضو کمیسیون امور زنان، جامعھ مدنی و حقوق بشر، سید انور سادات عضو کمیسیون صحت و تربیت بدنی، سید محمد حسین شریفی بلخابی عضو کمیسیون عدلی و قضایی، حاج خیر محمد ایماق عضو کمیسیون عرایض وسمع شکایات ولسی جرگه می‏باشند.

در تاریخ ۲ سرطان ۱۳۹۰ هیأت قضایی ریاست محکمه اختصاصی بررسی تقلبات انتخابات ولسی جرگه سال ۱۳۸۸ پس از بازشماری آرای صندوق‏های رأی و بررسی‏ آرا و شکایات، اعلام کرد که ۶۲ تن از اعضای ولسی جرگه به دلیل تقلبات و تخلفات انتخاباتی عضویت خود در ولسی جرگه را از دست خواهند داد. بر اساس این رأی از ولایت سرپل محمد حسین فهیمی مجبور به ترک ولسی جرگه اعلام شد و حاجی پاینده محمد به حیث وکیل جدید ولایت سرپل شناخته شد. این رأی با اعتراضات گسترده نمایندگان ولسی جرگه مواجه شد. سرانجام کمیسیون مستقل انتخابات که با دستور حامد کرزی مسئول رسیدگی و اعلام نظر نهایی درباره رأی محکمه اختصاصی انتخابات شده بود از ۶۲ عضو، تنها ۹ عضو ولسی جرگه را از نمایندگی خلع نمود که نماینده‏ای از سرپل در میان این ۹ نفر نبود.

نمایندگان مشرانوجرگه

الحاج مولوی حبیب الرحمن عضو حزب جمعیت اسلامی و معصومه شاداب عضو سابق شورای ولایتی سرپل، نیز نمایندگان انتخابی ولایت سرپل در مشرانوجرگه (سنا) می‏باشند.

مولوی حبیب الرحمن عضو و منشی کمیسیون امور دینی، فرهنگی، معارف، تحصیلات عالی و تحقیقات علمی و معصومه شاداب عضو کمیسیون اقتصاد ملی، مالی و بودجه و محاسبات عمومی (انکشاف دهات، زراعت و مالداری، انجیوهای داخلی و خارجی، تفتیش عمومی، مبارزه علیه مواد مخدر و مسکرات) مشرانوجرگه می‏باشند.

اطلاعات بیشتر: نمایندگان ولایت سرپل در شورای ملی افغانستان

اقتصاد

زراعت

بیش از ۸۵٪ مردم ولایت سرپل به زراعت اشتغال داشته و متباقی دیگر مردم به مالداری و سایر پیشه‌ها مصروف می‌باشند. از محصولات عمده‌ای این ولایت می‏توان به گندم، جو، جواری، نخود، لوبیا، زغر و کنجد اشاره کرد. همچنین خربوزه، تربوز، انگور، ناک، زردالو، شفتالو، و سیب نیز در کنار سایر نباتات در این ولایت پرورش داده می‌شود.

همچنین ریاست زراعت ولایت سرپل نیز اعلام کرده است که پروژه کشت گیاه زعفران با کمک برنامه اسکان بشر ملل متحد از تارخ ۲۱ ثور/اردیبهشت سال ۱۳۹۱ در این ولایت آغاز شده است. این برنامه شامل آموزش و همچنین تحویل پیاز گیاه زعفران به زارعین بوده است.

منابع معدنی

بر اساس گزارش‏های نهادهای داخلی و خارجی ولایت سرپل داری منابع نفت، گاز، مس و زغال سنگ می‏باشد.

منابع نفتی انگوت که جزئی از حوزه نفتی آمودریا - با حدود ۸۷ میلیون بشکه نفت (برآورد دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی) - در شمال افغانستان محسوب می‎‏‏شود یک از منابع نفتی این ولایت به شمار می‏رود. این منبع نفتی در پنج کیلومتری شرق شهر سرپل قرار دارد. طبق اعلام وزارت معادن افغانستان استخراج از این میدان نفتی از سال ۱۳۹۱ آغاز خواهد شد. وزارت معادن افغانستان در تاریخ ۷/۱۰/۱۳۹۰ طی قراردادی به ارزش ۴۰۰ میلیون دالر کار استخراج نفت از این میدان نفتی را برای مدت ۲۵ سال به شرکت ملی نفت و گاز چین (CNCP) واگذار کرد. بر اساس برآورد وزارت معادن افغانستان، عواید استخراج نفت انگوت سرپل در ۲۳ سال آینده بیشتر از هفت میلیارد دالر خواهد بود.

همچنین بر اساس گزارش وزارت معادن در منطقه بلخاب، یک معدن مس با ساحه اکتشافی ۲۱۰ کیلومتر مربع و ۲۴۷ کیلومتر مربع وجود دارد. بر همین اساس معدن مس بلخاب از اولویت‌های وزارت معادن محسوب می‌شود.

رسانه‏ها

مطبوعات

ماهنامه دولتی سرپل و آیینه سرپل از جمله مجلات دولتی این ولایت می‏باشد. همچنین ماهنامه سیمای زن، جوانان، آیینه معارف، آیدین و پیام هدهد بلخاب نیز از جمله نشریات غیر دولتی است که در این ولایت منتشر می‏شود.

رادیو

در این ولایت رادیو محلی دولتی با حدود سه ساعت نشرات صبحگاهی و رادیو غیر دولتی بانو با تقریباً ۱۲ ساعت نشرات در طول شبانه روز فعال است که تنها مرکز ولایت و شماری از روستاهای اطراف را تحت پوشش قرار می‏دهند.

تلویزیون

برنامه‌های تلویزیون‏های غیر محلی راه فردا، آیینه، آریانا، طلوع و ملی نیز در مرکز و حومه شهر سرپل قابل دریافت است.

معارف و تحصیلات عالی

اولین لیسه خصوصی ولایت سرپل با نام لیسه عالی راه دانش در تاریخ ۲۵ سنبله ۱۳۹۰ توسط موسسه چراغ هدایت و با کمک مالی دفتر جی- پی یا اداره انکشافی ایالات متحده امریکا افتتاح شد.

همچنین در این ولایت حدود ۶۵ کورس سوادآموزی نیز فعالیت دارد که حدود ۱۳۰۰ نفر را تحت پوشش قرار داده است.

تحصیلات عالی

دانشکده تعلیم و تربیه به عنوان اولین نهاد تحصیلات عالی ولایت سرپل در تاریخ ۱ حمل/فروردین ۱۳۹۱ با پذیرش ۱۵۰ محصل گشایش یافت. بر اساس برنامه وزارت تحصیلات عالی دانشکده تعلیم و تربیه ولایت سرپل از سال ۱۳۹۱ برای پذیرش دانشجو اقدام نمود. به گفته مسئولان وزارت تحصیلات عالی اساتید این دانشکده، توسط دانشگاه‏های بلخ و جوزجان تامین می‏شود. همچنین دانشکده زراعت این ولایت نیز در آینده افتتاح خواهد گردید.

صحت

در حال حاضر یک شفاخانه یکصد بستری با کمک کشور ترکیه و بودجه وزارت صحت عامه در مرکز ولایت سرپل در حال ساخت است. وزارت صحت عامه ۴۹۸۵۰۰۰ دالر برای ساخت این شفاخانه اختصاص داده است. این شفاخانه که شامل ۱۶ بلاک است، در ساحه‏ای به اندازه ۱۳ جریب و در دو طبقه ساخته می‏شود.

اماکن تاریخی و دیدنی

سرپل منطقه‏ای تاریخی با آثار و آبدات زیادی از دوره‏های مختلف تاریخ است که، بخش اعظم داشته‏های تاریخی و فرهنگی آن طی گذشت سال‏ها با تأثیر پذیری از عوامل متعددی چون تهاجمات و لشکرکشی‏های بیگانگان از استقامت‏های مختلف، بهم خوردن نظم اجتماعی و ثبات سیاسی به اثر کشمکش‏های ملوک الطوایفی و جنگ‏های داخلی، عدم توجه زمامداران قبایلی طی سده‏های اخیر به حفظ و نگهداشت مواریث فرهنگی، برخوردهای تعصب آمیز مذهبی و نژادی زمامداران سده‏های اخیر افغانستان با این ثروت‏های معنوی مردم و بالآخره دشمنی‏های آشکار بعضی از رجال متعصب و غیر مسؤول یا بکلی نابود گردیده‏اند و یا هم در حالت نابودی تدریجی قرار دارند.

آرامگاه یحیی بن زید

یکی از این داشته‏های تاریخی مقبرهٔ امام یحیی بن زید از شاهکارهای معماری دوره سلجوقی می‏باشد، که دارای کتیبه‏های زیبا و گل کاری شده به خط کوفی، و گچ‏بری‏های فوق العاده ظریفی است که توسط یکی از مخلصان امام به نام محمد ابن شادان الفارسی اعمار گردیده‌است. این کتیبه‌های معتبر برای اولین بار توسط شادروان شاعر و دانشمند استاد قاری محمد عظیم عظیمی در سال‏های سی و چهل قرن چهاردهم خورشیدی قرائت و توضیح شد و صحت آن با اتکا به منابع تاریخی معتبر تثبیت گردید.

نظر به معلومات تاریخی امام یحیی بن زید بن علی بن حسین ابن علی بن ابی طالب بعد از کشته شدن پدرش زید توسط امویان به این دیار متواری و مصروف پیکار و مبارزه علیه امویان بوده و بدست سلم بن احوز المازنی یکی از گماشتگان نصر بن سیار حاکم وقت خراسان در روستای ارغوی (قراغو) ی کنونی سرپل توسط سوره بن محمد کنزی شهید «۱۲۵ قمری» و به فاصلهٔ یک و نیم کیلومتری شهر کنونی سرپل دفن گردیده، که در بین مردم بنام امام خورد شهرت دارد، پرده برداشته شد.

مقبره امام یحیا بن زید توسط سلاطین سلجوقی اعمار گردیده، و مزین به خط گلدار و تزئینی کوفی است که در گچ بری نقش کرده‏اند. نام این محل در مروج الذهب مسعودی ارعونه، در صفحهٔ ۲۳ عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب نوشته ابن مهنا که در بمبئی چاپ گردیده ارعوی و در دائرةالمعارف اسلام ارغوه چاپ شده‌است. اکنون در این محل بنای باعظمتی که اصل ساختمان تاریخی مقبره را در داخل خود جا داده با کتابخانه و سایر تجهیزات ساخته شده و یکی از زیارتگاه‏های بزرگ عامه مسلمین به شمار می‏رود. و مسجد جامع باعظمتی هم با گنجایش صدها تن در جوار آن درحال اعمار قرار دارد.

همچنین ببینید: یحیی بن زید

ولسوالی‌ها

بر اساس تقسیمات سیاسی ولایت سرپل دارای ۷ ولسوالی (شهرستان) می‏باشد. این ولسوالی‏ها عبارتند از:

• ولسوالی بلخاب به مرکزیت تَرخوج
• ولسوالی سانچارک به مرکزیت تُکزار
• ولسوالی سرپل به مرکزیت سَرپل
• ولسوالی سوزمه قلعه به مرکزیت سوزمَه قلعَه
• ولسوالی صیاد به مرکزیت صیاد
• ولسوالی کوهستانات به مرکزیت پَسِ نَی
• ولسوالی گوسفندی به مرکزیت اُرتَه بوز

منابع

• غبار، میر غلام محمد (۱۳۸۴)، جغرافیای تاریخی افغانستان، حواشی و تعلیقات فرید بیژند، کابل: انتشارات و مطبه میوند، صفحه ۲۰۲.
• حبیبی، عبدالحی (۱۳۸۶)، جغرافیای تاریخی افغانستان: (پنجاه مقاله)، کابل: بنگاه انتشارات میوند، صفحه ۱۱۷.
• احمد بن ابی یعقوب، (۱۳۴۲)، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، جلد اول، صفحه ۶۳.
• یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب ابن واضح (۱۳۸۳) تاریخ الیعقوبی، قم: مؤسسه و نشر فرهنگ اهل بیت.
• احمد بن اسحاق یعقوبی (۱۳۸۲)، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
• Wikipedia contributors, "Sar-e Pol Province," Wikipedia, The Free Encyclopedia.
• بخش ولسوالی‌ها برگرفته از وب‌گاه AIMS project.

پیوند به بیرون

• وبگاه رسمی مقام ولایت سرپل
• قتل‌عام در ولایت سرپل (گزارشی درباره قتل‌عام غیرنظامیان در دوران طالبان)، کابل پرس، ۱۱ ژانویه ۲۰۱۲.
• درباره چاههای نفت سرپل

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ولایت سرپل موجود است.