نرماشیر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
نرماشیر
رستم‌آباد
کشور  ایران
استان کرمان
شهرستان نرماشیر
بخش مرکزی
نام(های) دیگر رستم‌آباد
نام(های) قدیمی نریمان
مردم
جمعیت ۶۵۰۰۰ نفر(۱۳۹۵)
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۹۹۳
ارتفاع از سطح دریا ۶۷۰ متر
اطلاعات شهری
شهردار مهندس قائمی
ره‌آورد خرما و صنایع دستی
پیش‌شماره تلفنی ۰۳۴
وبگاه narmashir.kr.ir
تابلوی خوش‌آمد به شهر
پانویس

پایگاه اطلاع رسانی شهرستان نرماشیر

www.narmashirnews.ir

نرماشیر[ویرایش]

از شهرهای استان کرمان در جنوب شرقی ایران است. جمعیت نرماشیر در سال ۱۳۹۵، برابر با ۶۵۰۰۰ هزار بوده‌است.[۱]

در قدیم[ویرایش]

لغت‌نامهٔ دهخدا در مورد نرماشیر می‌نویسد: شهری است [به ناحیت کرمان] خرم، و جائی آبادان و بانعمت و جای بازرگانان. (حدودالعالم). شهر مشهوری است از شهرهای بزرگ کرمان در یک منزلی بم و نیز در یک منزلی فهرج از طرف صحرا. (از معجم البلدان). نام شهری از بلاد کرمان قریب به شهر بم و معمور و آباد و دارزین ناحیه‌ای است از آنجا با هوای سرد که در تابستان آنجا توان ماند. (انجمن آرا) (آنندراج). این نام بر مجموعهٔ دهات و آبادیهای قسمت شرقی بم اطلاق می‌شود، و آن ناحیتی است با هوای گرم و حنا و خرمای فراوان.

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

موقعیت جغرافی نرماشیر
نرماشیر روی نقشه استان کرمان

شهرستان نرماشیر با وسعت در ۲۹۹۳ کیلومتر مربع معادل ۱/۶۳ درصد مساحت استان کرمان را به خود اختصاص داده‌است. این شهرستان با ارتفاع متوسط ۷۹۰ متر از سطح دریا واقع شده‌است و در شرق استان کرمان واقع است. از شمال با شهرستان کرمان، از شرق به شهرستان فهرج، از جنوب به شهرستان ریگان و از غرب به شهرستان بم محدود شده‌است. مرکز این شهرستان تا چند سال قبل رستمآباد خوانده می‌شد؛ اما در سال‌های اخیر، نام کهنِ شهر یعنی نرماشیر بر آن گذارده شد. شهرستان نرماشیر دارای دو مرکز شهری، دو بخش، چهاردهستان و۹۸ آبادی دارای سکنه است. شهر قدیم نرماشیر موسوم به چغوک آباد در شش کیلومتری شهر فعلی نرماشیرواقع شده‌است. حدود ۴۰کیلومتری جنوب شرقی بم در استان کرمان قرار دارد و در حوزة فرهنگی جنوبشرق ایران قرار می‌گیرد. این شهر تاریخی در کناره کویر خشک و سوزان لوت، بیش از۱۹۰ هکتار وسعت داشته و از مهمترین مراکز تولیدات کشاورزی و چهارراه ارتباطی نواحی مرکزی و غربی ایران با سیستان و هندوستان و عمان بوده‌است.

وجه تسمیه[ویرایش]

ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﮑﺘﻮب دوران اﺳﻼﻣﯽ، ﺷﻬﺮ ﻗﺪﯾﻢ ﻧﺮﻣﺎﺷﯿﺮ از ﺷﻬﺮﻫﺎي ﻣﻬﻢ و ﭘﺮروﻧﻖ ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم در اﯾﺎﻟﺖ ﮐﺮﻣﺎن  بوده واحتمالا توسط اردشیر اول ساسانی بنا شده است و به نام او «ﻧﺮم اردﺷﯿﺮ» یا «نو هرمزد ارتخشیر» خوانده شده است  و ﺑﻪ ﻧﺎم او خوانده شده است. همچنین نرماشیر را مخفف نرمش اردشیر دانسته اند که به معنی آرامش بخشنده اردشیر است. در زبان اوستایی «ارت اردشیر »بوده که ارت به معنی مقدس است و پیشوند دسته ای از کلمکات فارسی است.

در لغت نامه دهخدا[ویرایش]

در لغت نامه ها متاخر و معاصر، نرماشیر بدین گونه توصیف شده است: «نام شهری از بلاد کرمان قریب شهربم و معمور و آباد و دارزین ناحیه ای ان است از آنجا با هوای سرد که در تابستان آنجا توان ماند». همچنین دهخدا نرماشیر را چنین توصیف کرده است:«این نام بر مجموعه دهات و آبادیهای قسمت شرقی بم اطلاق می شود و از آن ناحیتی است با هوای گرم و حنا و خرمای فراوان»

نرماشیر از دید جغرافی نویسان اسلامی[ویرایش]

در اغلب منابع مکتوب دوران اسلامی نیز همواره به عنوان یکی از ولایات پنج گانه ایالت کرمان معرفی شده است.یعقوبی در قرن سوم هجری از نرماشیر به عنوان یکی از شهرهای اصلی کرمان نام برده است. از قفص و بارز و مراج و بلوص یاده کرده و بم و نرماشیرو فهرج را در کنار صحرای خشک دانسته است:«از دیروزین(دارزین)تا شهر بم نه فرسخ،و تا نرماشیر هفت فرسخ واز نرماشیر تا فهرج(پهرگ)که در کنار صحرای خشک است،هفت فرسخ که میان راه آب نیست و این صحرا هفناد فرسخ است تا سجستان»در اوایل قرن چهارم هجری،در کتاب «الخراج» که به عنوان راهنمایی برای ماموران وصول مالیات و خراج سرزمین های اسلامی نگاشته شده، نرماشیر چنین توصیف شده است: «و از بم تا نرماشیر و بیابان هشت فرسخ و از نرماشیر تا سجستان صد فرسخ است» بنابراین در آن دوران،نرماشیر یکی از مراکز توقف کاروانیان بوده است.

مقدسی در قرن چهارم هجری ایالت کرمان را به پنج ولایت تقسیم کرده بم،بردسیر،سیرجان،جیرفت و نرماشیرتقسیم کرده و شهرهای مهم آن را باهر،کرک،ریگان،دارجین(دارزین امروزی) و نسا معرفی نموده وبیان داشته که نرماشیر در کنار کویر در سمت سیستان است وقصبه آن به همین نام یعنی نرماشیر بوده است. به گفته او«نرماشیر قصبه ای مهم،بزرگ، آباد،بارانداز و پناهگاه بوده و در این سرزمین زبانزد است. انباری است گرانمایه و خواستنی، شهری با جمعیت شگفت آور، با کاخ های زیبا و پاکیزه، بازرگانان گرانمایه و کالاها و زیبایی ها است. نفرات خراسان از اینجایند. کالای عمان به اینجا است. مردمی هوشیار و ثروتمند دارد. از شهرها به دور است و فرمانروا در آنجا اطمینان ندارد و عیاران تعقیب نمی شوند و عمر مردم دراز نمی شود دژی با چهار دروازه دارد:شامل دروازه بم،دروازه صورکون،دروازه مصلی و دروازه کوشک.جامعش آباد در میان بازار است و با ده پله آجری بدان بالا روند. زیباست و مناره ای دارد که در این سرزمین بی مانند است. در آن قلعه ای است که از آن کوش وران یا گوشواران از قدیمی ترین بنا های نرماشیر و یا همان ارگ مخربه ساسانی بوده که به زمان اردشیر اول ساسانی تعلق داشته است.

بنابراین به نظر می رسد عبور راه اصلی سیستان – مکه از نرماشیر در قرن چهارم هجری و قرارگیری نرماشیر بر سر راه هند و عمان وسیستان و فارس و خراسان از یک سو و حضور بازرگانان و کالاهای فراوان در این شهر از سوی دیگر، سبب گسترش این شهر در صدر السلام بوده است. در حدود العالم در قرن چهارم هجری از نرماشیر به عنوان شهری اباد و خرم با نعمت ها و درختان فراوان و محل بازرگانان یاد شده است.

بزرگان[ویرایش]

رفعت نظام:میرزا قاسم خان  پسر خواجه حسن نعیم آبادی از اهالی نعیم آباد نرماشیر و از جمله دلاوران و آزادیخواهانی است که بی تردید نام بزرگش همواره زیب و زیور تاریخ بم خواهد بود. سپس منشی گری مرتضی قلی خان سعداله حاکم بلوچستان و بم را عهده دار شد و هر چه سردار معتضد او را احضار کرد نپذیرفت و بعد از به توپ بستن شدن مجلس به کمک آزادیخواهان دیگری چون ناظم النجار شتافت بعدها  با میرزا حسن خان رِییس نظمیه  آشنا شد و بدنبال وقایع دیگری که اتفاق افتاد سلاطین عشره شکل گرفت  و این دو جزو ده نفر اعضاء این گروه بودند  . آنان در مقابل امیر اعظم حاکم سفاک و ستمگری که آمده بود تا کرمان و کرمانی را غارت کند قد بر افراشتند و با او وارد نبرد شدند سر انجام این دو نفر به همراه اسماعیل توپچی در نزدیکی بردسیر و پس از آن بقیه آزادیخواهان نیز دستگیر شدند. اسیران بردسیر شب را به سختی سپری کردند. برخی آزاد شدند. اما صبح روز بعد که مردم بردسیر از خواب بیدار شدند. در مقابل قلعه مشیز دو تنه درخت صنوبر را به پا دیدند که دیروز نبوده آن شب به دستور امیر اعظم حسین خان رییس نظمیه مرد آزادیخواه و روشندل و یار با وفایش. لاله دشت های نرماشیر یعنی رفعت نظام  دلیر را به دار کشیدند و داستان آزادیخواهی آن سر افراز آزاده و فرزند نرماشیر و یار صمیمی اش پایان یافت.

نرماشیر در کتب تاریخی دوران اسلامی[ویرایش]

ابن اثیر در«تاریخ الکامل» در شرح نبردهای دیلمیان در کرمان از نرماشیر به عنوان یکی از پایگاههای دیلمیان اشاره کرده که توسط مخالفان تسخیر شد و دیلمیان به سمت جیرفت گریختند. تاریخ بیهقی به وقوع جنگی عظیم میان امیر مسعود غزنوی و نمایندگان حاکم نرماشیر و امیر بغداد در نرماشیر اشاره دارد.

از مهم ترین رویدادهای تاریخی در نرماشیر،هجوم غزها به این شهر در576هجری بود که پس از جیرفت،به سوی بم، نسا و نرماشیر هجوم بردند: «...و صد هزار آدم در پنجه شکنجه و چنگال نکال ایشان افنتادند و خاکستردر گلو میکردند و این را قاوود غزی نام نهاده بودند ودر زمستان576 به جیرفت بازگشتند» اما قاورد غز نرماشیر و نسا را به مستغلات خود افزود و در آنها عمارتهایی ساخت و دستور کشت و زرع دررستاق های نرماشیر و جیرفت را صادر کرد. پس از او ملک دینار غز نیز مدتی را در نرماشیر گذراند (همان161). همچنین ابن-ابراهیم در شرح رویدادهای 599 هجری، به ساخت حصار نرماشیر توسط نظام الدین حاکم شهر اشاره کرده است. براساس روایت ابن ابراهیم، این حصار احتمالا می بایست در بر گیرنده ربض شهر نیز بوده باشد. چرا که نظام الدین از ساخت این حصار دو هدف را دنبال میکرد: یکی جلوگیری از هجوم غزها و دیگر جلوگیری از چهارپایان مهاجمان از چراگاههای اطراف شهر در هنگام هجوم سپاه خوارزمشاهیان به نرماشیر، غزهابرای نجات جان خود به کوشک سه خواهران نرماشیر پناه بردند.  پس از آن، در کتب تاریخی دوران تیموری تا صفوی به نرماشیر چنان به نرماشیر اشاره چندانی نشده است. اما در زمان فتنه افغان نیز نرماشیر آسیب زیادی دید. فتنه افغانها در دشت لوت جنوبی از هر جهت شبیه به فتنه طوایف غز است. افغانها هم خبیص را ویران کردند و هم به نرماشیر تاختند و مدتها به قتل و غارت مشغول بودند و آنچه از دستبرد غزها سالم مانده بود و هر چه بعد از غزها آباد شده بود، به دست افاغنه نابود گشت. اگر چه هجوم افغانها به عنوان آخرین ضربه به حیاط شهر قدیم نرماشیردانسته شده است، اما منابع تاریخی تیموری تا قاجار به نرماشیر به عنوان «شهر» اشاره ای نکرده اند. همچنین در کتب جغرافیایی قرن نهم هجری تا دوران قاجار،از نرماشیر کمتر نام به میان آمده است.این موضوع، در کنار پراکندگی بسیار اندک مواد فرهنگی صفوی تا قاجار در نرماشیر قدیم، نشانگر ترک احتمالی شهر از دوران تیموری یا صفوی  است و به نطر می رسد پس از وقفه ای سیصد یا چهارصد ساله، مردمان منطقه در شهر جدید نرماشیر(رستم آباد) سکونت یافتند.

پوشش گیاهی و کشاورزی[ویرایش]

به واسطه موقعیت جغرافیایی وطبیعی شهرستان نرماشیر درمرز میان کویر وارتفاعات، پوشش گیاهی آن از شرق تا غرب تفاوت زیادی دارد. در رشته کوه های بارز، پوشش گیاهی از نوع جنگل های اورست است. اما با تخریب بی رویه پوشش گیاهی این ارتفاعات در سال های اخیر، قشر نازک  خاک کوه ها به دره ها حمل شده وبه هنگام بارندگی باعث ایجاد سیلاب های ویرانگر می شود. در دشت پایکوهی شرق وشمال شرقی شهرستان محصولاتی مانند سیب زمینی، چغندر، گندم، جو وگلابی وسیب تولید می شود. در دشت جنوبی و غربی نرماشیر نیز به واسطه جنس خاک وخصوصیات آب و هوایی،ا غلب درختان مقاوم در برابر باد وکم آبی ونخلستان های فراوان وجود دارد.

نرماشیر مهم ترین منطقه کشاورزی حوضه بم –نرماشیر بوده است واین اهمیت، مرهون دشت پهناور نرماشیر، رود نسا وبهترین قنوات، چاه ها وخاک های است که در این منطقه وجود داشتند.امروزه اقتصاد کشاورزی ووضع دارامداران مردم روستاها یکسان نیست. بعضی از روستاها به واسطه نوع مالکیت، بسیار آباد ودر آنها درامد سرانه زیاد است. باغ های میوه در نرماشیر بسیار متنوع و پرمحصول هستند. همچنین نرماشیر عمده ترین منطقه غله خیز در سراسر حوضه بم و نرماشیر  است و از مهم ترین مناطق تولید کننده غله در آن روستاهای روداب هستند.

نوع محصول بر حسب میزان آب وسرمایه گذاری مالکان تفاوت دارد. گندم و حبوبات و خرما در تمام روستاها وجود دارند. ولی کاشت حنا محدود به روستاههای آباد است ومرکبات در برخی از روستاها با کیفیت و در جاههای دیگر نا مرغوب است. در حال حاضر پوشش گیاهی نرماشیر را به فرشی زمردین و گلها و درختان آن را به قطعات مرصع کاری دُرّ و مرجان تشبیه کرده است. در تمام نرماشیردرخت«توت نر» فراوان است، اما از آن استفاده نمی شود، این درخت نشانه ای از رونق پرورش کرم ابریشم در زمان گذشته است.

منابع آبی[ویرایش]

ﻣﻨﻄﻘﮥ ﻧﺮﻣﺎﺷﯿﺮ و رﯾﮕﺎن روي ﻣﺨﺮوطاﻓﮑﻨﻪﻫﺎي ﻣﺴﯿﻞﻫﺎي ﺟﺒﺎلﺑﺎرز در ﺟﻨﻮب ﻏﺮﺑﯽ و ﺷﺎﻫﺴﻮاران در ﻣﺮﮐﺰ در ﺑﺎرز دشت واقع شده است. تنها رود دائمی منطقه رود نسا یا روداب است که از کوه میچ در بارز سرچشمه میگیرد. این رود از تنگه ای به نام زنگی وارد دشت می شود و رو به شمال و شمال شرقی جریان دارد . ازدوران پیش اسلام با شیو های آبیاری دقیق نهرهای حق آبه  از این رود جدا شده و تمام بلوک نرماسیر تا عزیز اباد از این رود سهم داشته اند. آبادی های نرماشیر در مخروطه افکنه این رود واقع شده اند و فاضلاب ها به طرف شرق به سمت ریکان می روند. مسیل های دیگری که به ندرت آب دار است به نام آب باریک در مشرق رود نسا به طرف ریگان جریان داردو با مسیل های دیگری که اهم آنها گیشو است از گردنه گیشو  در شاهسواران آبگیری کرده و از ریگان گذشته وبا مسیل های  کرمانشاه و شور به طرف رود شور می روند. آبادترین نواحی نرماشیر  در شمال غربی آن است. محصولات کشاورزی منطقه  نرماشیر  اساسا به وسیله قنات مشروب می شود به استثنای منطقه روداب  که آب ابیاری آن از طریق رود نسا تامین میگردد. آب بیش از 50 چاه عمیق و نیمه عمیق مکمل  اب قناتها و رودخانه روداب است. در حال حاضر سطح اب زیر زمینی در نرماشیر پایین است و قنات ها  چاه ها عمیق ذارند. پیشکار قناتها80تا 100متر وحتی بیشتر عمق دارد.

ویژگی های زمین شناسی و خاک شناسی[ویرایش]

دشت بم و نرماشیر بخشی از حوضه آبریز لوت است. این دشت از رسوبات کوههای پیرامون تشکیل شده و جهت عمومی آن جنوب-جنوب غربی –شمال-شمال شرقی است.دشت نرماشیر از طرف شمال به جبال کبودی واز طرف غرب به جبال البارزمحدود می شود. و کوههای راین و جبالالبارز که در طرف شمال غربی وغرب حوضه نرماشیر قرار گرفته اند،از بلندترین ارتفاعات استان کرمان به شمار می آیند. این دشت شامل رسوبات وتشکیلات دوران چهارم زمین شناسی است.ساختمان اصلی نواحی دشتی را آبرفتهای دشتی را آبرفتهای جدید تشکیل می دهند که دانه های آنها کوچکتر و رنگشان روشن تر از آبرفتهای قدیمی است. حاشیه دشت از عناصر درشت مانند قلوه سنگ،شن و ریگ با نفوذ پذیری زیاد و نواحی مرکزی از دانه های کوچکتر شن و ماسه سیلت با نفوذ پذیری کم تشکیل شده اند.

کوههای غربی و شمال غربی دشت بم-نرماشیر دنباله رشته کوههای مرکزی ایران هستند که از چین خوردگیهای آتشفشانی آذربایجان آغاز میشوند و تا بلوچستان ادامه می یابند و دنباله آن در فلات مرکزی،حوضه های پست داخلی و کویر چند بار قطع میکنند.خلل این ارتفاعات مملو از برف و ارتفاع آنها بیش از 3000متر است. کوههای شاه کوه ونمداد که دنباله جبالبارز هستند از جنوب حوضه عبور میکنند و به کوههای نصرت آباد زاهدان میپیوندند.این کوهها بیش از 2000متر ارتفاع دارند.کمترین ارتفاع دشت نرماشیر،در حوضه ریگان و در حدود 500 متر است.بنابراین شهرستان نرماشیر از یک سو به کویر واز سوی دیگر به دشت پایکوهی ارتباط دارد و این موقعیت جغرافیبایی،ویژگی های خاصی بخشیده است.بخش کویری نرماشیر و بم ،پست ترین کویر است و تاثیر منفی بسیاری بر شهرها و روستاهای منطقه دارد. از طرف دیگر دشت پایکوهی به قلل بلندی همچون قله هزار ،فاشکوه و بارز با ارتفاع تقریبی4000متر میرسد که بلندترین قله های حاشیه کویر هستند.

رشتبه های باد رفتی[ویرایش]

این تپه ها حاصل ذرات خرد وحمل شده توسط سیلاب ها به داخل دشت هستند و منبع اصلی ماسه بادی محدوده دشت را تشکیل میدهند. این ماسه ها منفصل و آزاد از داخل مسیل خشک توسط باد در سطح زمین حرکت نموده و تپه های ماسه بادی را تشکیل میدهند. اصولا در تپه های ماسه بادی،منبع آب زیر زمینی وجود ندارد. اما آنها با جذب آب و ریزش های آسمانی وانتقال آن به سفرهای آب زیر زمینی در تغذیه سفره های اب زیر زمینی با اهمیت ارزیابی می شوند. اندازه تپه های ماسه بادی در قسمت های مختلف، متفاوت است و اغلب آنها در بخش جنوبی نرماشیر قرار دارند و در نقشه های تهیه شده به نام شنزارهای ساحلی برآورد شده اند. (امیر حاجلو،

آثار تاریخی[ویرایش]

شهرستان نرماشیر داری آثار تاریخی فراوان از جمله : تل آتشین روستای دارستان ، قلعه باستانی دارستان ، قلعه شاه نشین روستای شهید چمن ، قلعه باستانی روستای قلعه شهید ، زیارتگاه ملاسراج الدین روستای شهید چمن ،تکیه عبدالعلی خان محمود آباد پشترود می باشد.

منابع[ویرایش]

  1. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 

2.گزارش گمانه زنی شهر قدیم نرماشیر،شهر قدیم نرماشیر بایگانی سازمان میراث فرهنگی استان کرمان  (منتشر نشده)

3.میراث نرماشیر (محمدرضا منصوری

4.تنظیم مطالب در ویکی پدیا : نرماشیر نیوز