استعمار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

استعمار در لغت به معنای آبادانی خواستن است[۱]. اما این کلمه به تدریج معنای خود را از دست داده و معنای تازه‌‌ای یافته. در ادبیات سیاسی امروز به تحت سلطه گرفتن کشوری به بهانه‌ی آبادی و به قصد استفاده از منابع ثروت آن، استعمار گفته می‌‌شود. استعمارگر کشوری است که سایر کشور ها را به استعمار می‌‌کشد. به کشورهای تحت استعمار مستعمره می‌‌گویند.

استعمار سه نوع دارد. استعمار کهن، استعمار نو و استعمار فرانو

کاربرد سیاسی اصطلاح اِسْتِعْمار به‌ طور خاص، متوجه شیوه‌‌های رفتاری کشورهای از نظر سیاسی توانمند بر سرزمین‌‌های ضعیف‌تر از نظر سیاسی و اجتماعی است.[۲] از نظر داریوش آشوری، در کتاب دانشنامه سیاسی استعمارگری بیشتر فعل کشورهایی است که امپراتوری دریایی و ناپیوستگی خاک آن‌ها مانع تشکیل یک واحد سیاسی یکپارچه (مانند امپراتوری‌ های زمینی) می‌‌شود.[۳] مفهوم استعمار امروزه با مفهوم امپریالیسم پیوستگی کامل یافته. مخصوصا جناح چپ از این اصطلاح استفاده می‌‌کند. استعمار اساسا عمل قدرت‌‌های امپریالیستی شناخته می‌‌شود، یعنی قدرتی که می‌‌خواهد از مرزهای ملی و قومی خود تجاوز کند و سرزمین‌‌ها، ملت‌‌ها و اقوام دیگر را زیر سلطه خود درآورد.[۳]

تاریخ استعمار[ویرایش]

گرچه استعمار پیشینهٔ کهن دارد، اما مفهوم جدید آن از قرن‌‌های شانزدهم و هفدهم آغاز گردید. تاریخ استعمار را از دورهٔ باستان تاکنون می‌‌توان به چهار دوره تقسیم کرد.[۳] سه دوره اول، مجموعا تحت عنوان استعمار کهن قرار می‌‌گیرند.

واژه‌ شناسی[ویرایش]

اِستِعمار: واژه‌ ایست عربی و در بُن (ریشه) به معنای آبادی خواستن است[۴]؛ ولی امروزه استعمار به معنای نفوذ و دخالت کشور های زورمند در کشور های ناتوان به بهانه آبادی و سازندگی است؛ اما درواقع استعمار با هدف به تاراج بردن دارایی کشور های دیگر بوده‌ است.

استعمار عبارت است از سیاست دولت امپریالیستی که هدفش بهره‌ کشی از مردم کشور هایی است که از نظر اقتصادی کم رشد هستند. دولت امپریالیستی برای تحکیم سیطره خویش مانع تکامل فنی و اقتصادی و فرهنگی این کشور ها می‌ شوند. البته در قرون گذشته یعنی قبل از پیدایش امپریالیسم نیز استعمار سرزمین‌ های غیر وجود داشته ولی ما در تعریف خود به استعمار در قرن بیستم توجه کرده‌ایم که به شکل تقسیم سرزمین‌ های جهان و ایجاد امپراتوری‌ های مستعمراتی در دوران امپریالیستی نمود پیدا کرده است.

مستعمره: یعنی سرزمینی فاقد استقلال سیاسی و اقتصادی که کاملا در همه شئون تابع دولت امپریالیستی استیلاگر است. این دولت و انحصارات امپریالیستی آن از مستعمره به عنوان مواد خام و نیروی کار ارزان بازار فروش کالا ها و عرصه سرمایه‌ گذاری‌ های پر سود و همچنین به مثابه پایگاه‌ های نظامی و سوق‌ الجیشی استفاده می‌ کنند.

سیستم مستعمراتی امپریالیستی چیست؟ در کنار مستعمرات، کشور های نیمه مستعمره و وابسته نیز وجود دارد که در شئون مختلف سیاسی یا اقتصادی دارای وابستگی‌ ها و تابعیت‌ های کم یا زیاد نسبت به دولت امپریالیستی هستند. عبارت «سیستم مستعمراتی امپریالیسم» یعنی مجموعه همه مستعمرات، نیمه مستعمره‌ ها و ممالک وابسته که توسط امپریالیست‌ ها مورد بهره‌ کشی قرار گرفته و تحت سلطه آنان قرار دارند. این سیستم در مرحله انحصاری سرمایه‌داری به وجود آمد. در آغاز قرن کنونی چند کشور بزرگ امپریالیستی با توسل به نیروی ارتش و واحد های مستعمراتی و لژیون‌ های خارجی، تقسیم سرزمین‌ های جهان را بین خود پایان داده بودند و از آن پس بارها برای تقسیم مجدد جهان و تسخیر مستعمرات جدید با یکدیگر به جنگ و ستیز برخاستند. سرمایه‌ داری به یک سیستم جهانی ستم استعماری و تسلط مالی بر اکثریت عظیم مردم جهان توسط مشتی کشور های به اصطلاح جلو افتاده مبدل شد.

متروپل: یعنی کشور امپریالیستی صاحب مستعمره، انحصارات بزرگ کشور متروپل با نیروی عظیم مالی و صنعتی خود سد کلانی به حساب غارت و بهره‌ کشی از مستعمرات به دست می‌ آورند. به علت بازوی کار ارزان، کثرت منابع طبیعی و ارزانی مواد خام، سرمایه‌گذاری متروپل در مستعمره سودهای افسانه‌ ای به بار می‌ آورد. هم‌ زمان با غارت آشکار مردم این سرزمین‌ ها و ثروت‌ های ملی آنان، کشور مستعمره به زایده کشاورزی و مولد مواد خام متروپل مبدل می‌ شود.

عقب ماندگی اقتصادی یکی از شوم‌ ترین و سنگین‌ ترین نتایج سلطه استعماری است. انحصارات متروپل مانع تکامل صنایع و به ویژه ایجاد صنایع سنگین، مانع رشد تکنیک و هم‌ زمان با آن مانع تقویت کادر های ملی می‌ شوند. اقتصاد برخی از این سرزمین‌ ها را به اقتصاد مونو کولتریر «یک محصولی» مثل نفت یا نیشکر یا قهوه یا مس مبدل می‌ کنند که تمام سر رشته آن هم در دست انحصارات امپریالیستی است. این امر خود بعداً دشواری‌ های عظیم در راه ایجاد یک اقتصاد ملی متوازن و همه‌ جانبه به بار می‌ آورد. مبادله نابرابر وجه مشخصه تجارت بین متروپل و مستعمره، یکی دیگر از منابع سود کلان انحصارات است. استعمار در دوران کلاسیک خود همواره حامی و پشتیبان مرجع‌ ترین قشرهای محلی بوده، اشکال فئودالی و ما قبل فئودالی را همچنان پا برجا نگهداشته به کمک آن، اقتصاد را به عقب ماندگی و زحمتکشان را به فقر و گرسنگی محکوم می‌ کرده‌ است. عقب ماندگی اقتصادی محصول غارت و سلطه انحصارات امپریالیستی و نتیجه سیاست استعماری دول امپریالیستی است نه ثمره مناسبات اقتصادی معمولی بین کشور های فقیر و کشور های غنی به‌طور اعم.

مبارزه علیه استعمار و فروریختن سیستم مستعمراتی: علیه سلطه استعماری، علیه این غارت و سیطره سیاسی و اقتصادی مردم کشور های مستعمره و نیمه مستعمره به پا خواسته و مبارزه شدیدی را برای آزادی ملی و استقلال آغاز کردند. نهضت استقلال طلبی پس از انقلاب اکتبر وارد مرحله نوین و پرتوانی شد و پس از جنگ جهانی دوم به دوران عالی تری گام گذاشت. موج نیرومند نهضت‌های رهایی‌بخش ملی طومار سیستم جهانی استعماری را در هم پیچید.

انقلاب‌ های خروشان ملی ارکان امپریالیسم را به لرزه درمی‌ آورد. لبه تیز این یورش جهانی متوجه آمریکاست که به مدافع اساسی سیستم بهره‌کشی استعماری بدل شده‌ است. در نتیجه این نبرد به جای مستعمرات سابق در کشور های نیمه مستعمره بیش از پیش کشور های مستقل و نو بنیاد پدید گشته و پدید می‌ گردد.

ولی این مبارزه هنوز به پایان نرسیده‌ است. مللی که در حال گسستن زنجیر های استعماری هستند به مراحل مختلفی از رهایی رسیده‌ اند. بسیاری از آن‌ ها دولت‌ های ملی تشکیل داده‌ اند ولی همچنان برای تقویت استقلال سیاسی خویش می‌ کوشند و برای احراز استقلال اقتصادی راهی دراز در پیش دارند. ملل کشور هایی که ظاهر مستقل ولی عملا در قید وابستگی سیاسی و اقتصادی انحصار های بیگانه هستند برای مبارزه علیه امپریالیسم و رژیم‌ های ارتجاعی و استبدادی بپا می‌ خیزند. نهضت آزادی بخش ملی در کنار جنبش کارگری کشور های پیش افتاده به یکی از عوامل عمده ضد امپریالیستی عصر ما بدل شده‌ است. در مقابل این موج عظیم، استعمار به روش‌های نوین بهره‌کشی متوسل شده‌اند که مجموعه آن را استعمار نوین می‌ نامند.

جستار های وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «معنی استعمار | فرهنگ فارسی معین». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۴.
  2. نقل از فرهنگ علوم اجتماعی-باقر پرهام و همکاران- نشر مازیار – ص 57
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ دانشنامهٔ سیاسی- داریوش آشوری-نشر مروارید- چاپ شانزدهم 1387- ص12
  4. «جست‌وجوی استعمار». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.