فهرست سوگیری‌های شناختی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
180+ cognitive biases, designed by John Manoogian III (jm3)
دلایل شکل‌گیری سوگیری‌های شناختی را می‌توان به چهار بخش تقسیم کرد: ۱- اطلاعات بیش از اندازه در جهان (ذهن ناچار است که مقدار زیادی از آن را فیلتر کند). ۲- عدم درک جهان (ذهن ناچار است تا با ساختن ارتباطات بین پدیده‌ها و سایر چیزها راهی برای درک این جهان پیچیده بیابد). ۳- نیاز به سریع عمل کردن ۴-محدودیت‌های حافظه.[۱]

سوگیری‌های شناختی، انحرافات و اشتباهات ذهن از قضاوت درست هستند. این سوگیری‌ها یا «اشتباهات ادراکی» اغلب در روان‌شناسی و اقتصاد رفتاری بررسی می‌شوند. به بیانی دیگر می‌توان گفت که هر گونه اشکال و اشتباه در تصمیم‌گیری، ارزیابی اطلاعات و به خاطر آوری که به شکل الگوی فکری درآمده باشد را «سوگیری شناختی» یا «اشتباه ادراکی» می‌گویند.

مطالعات پرفسور «کارن وین» و همکارانش در دانشگاه «ییل»  بر کودکان یک، دو و سه ساله نشان داده است که کودک انسان از زمان تولد داری «سوگیری درون گروهی» (ترجیح دادن و حمایت از کسانی که شبیه به ما هستند نسبت به سایرین) است.[۲]  کودکان مورد مطالعه علاوه بر اینکه از آنهایی که شبیه به خودشان هستند حمایت میکردند نسبت به آنهایی که شبیه به خودشان نبودند بیزاری داشتند.  مطالعات نشان میدهند که اشخاص از کودکی تمایل به تنبیه کسانی که شبیه آنها نیستند دارند. و پرفسور «وین» می‌گوید برای کودک از بدو تولد دو گروه ما و دیگران وجود دارد.[۳]

پروژه ایمپلیسیت (آزمون تداعی ضمنی)  توسط آنتونی گرین‌والد از دانشگاه واشینگتن و مهزرین بانجی از دانشگاه هاروارد نشان می‌دهد که تمام انسانها گرفتار سوگیری هستند و چیزی به نام انسان بدون سوگیری وجود ندارد.[۴] بنابراین شناخت این خطاهای ادراکی، برای پرهیز از آنها ضروری به‌نظر می‌رسد.



خطاها و سوگیری‌های تصمیم‌سازی، اعتقادی، رفتاری[ویرایش]

بسیاری از این سوگیری‌ها که در زیر فهرست شده‌اند، اعتقادات، تصمیم‌های اقتصادی و بازرگانی و رفتارهای اجتماعی انسان را تحت تأثیر قرار داده و منحرف می‌کنند.

نام توضیح
الگوی ABC  در رفتار

ABC Model

این الگو بیان می‌کند که رویدادها و اتفاق‌ها باعث واکنش ما نمی‌شوند بلکه این برداشت ما از این رویدادها است که باعث واکنش ما می‌شود. در تعریفی دیگر می‌توان گفت  احساسات، رفتارها و اعمال ما، نتیجه واکنش مستقیم و بی‌واسطه‌ی ما به رویدادهای زندگی نیستند بلکه در واقع نتیجه فهم و ارزیابی شخصی ما از رویدادها هستند.[۵] [۶]


(Activation (A)—> Beliefs (B)—> Consequences (C

رویداد—> باور و برداشت‌—> واکنش‌‌

نبرد هالیس (Halys) که به نبرد خورشیدگرفتگی نیز شهرت دارد. نبردی بود میان مادها و حکومت لیدیه به تاریخ ۲۸ مه سال ۵۸۵ پیش از میلاد در کنار رودخانه هالیس  و به علت بروز خورشید گرفتگی جنگ در میانه کارزار متوقف شد و دو طرف صلح کردند.

رویداد A: خورشید گرفتگی

برداشت B:  خشم خدایان از جنگ

واکنش C: صلح

( در واقع صلح واکنش دو طرف درگیر جنگ به برداشت آنها از واقعیت بوده و نه خود واقعیت)

الگوی ABC در رفتار را در سایر موجودات نیز می‌توان دید جوجه‌های مرغ دریایی به محض تولد به منقار والدین خود نوک می‌زنند و طلب غذا می‌کنند. منقار والدین آنها زرد رنگ با لکه‌ای قرمز در زیر آن است. در آزمایشات انجام شده که نخستین بار توسط نیکلاس تینبرگن انجام شد، مشخص شد که چنانچه به جای منقار مادر یک چوب با لکه‌ای قرمز به جوجه‌ها نشان داده شود آنها واکنش نشان داده و برای گرفتن غذا به آن نوک می‌‌‌‍زنند. در این مورد نیز رویداد A نزدیک کردن چوب با نواری قرمز بر روی آن است، برداشت B، تصور جوجه‌ها از منقار مادر و غذا است و واکنش C، نوک زدن به چوب برای گرفتن غذا است.[۷] [۸] [۹] [۱۰]

شاید در رویدادهای طبیعی برداشت ما از رویدادها با واقعیت رویدادها یکسان باشد، اما در مناسبات اجتماعی ما همواره ناگزیر به برداشت شخصی هستیم. وقتی سخنی می‌شنویم منظور گوینده چیست؟ وقتی از کسی رفتاری می‌بینیم قصد او از این رفتار چیست؟ و ما به ناچار به برداشتی که از آن گفتار و رفتار داریم واکنش نشان می‌دهیم.

این مدل رفتاری  به خوبی نشان می‌دهد که ما انسان‌ها در مناسبات اجتماعی تا چه اندازه دچار سوءتفاهم یا سوء برداشت هستیم.  در زندگی روزمره، ما همواره و به ناچار  نسبت به آنچه از اعمال، صحبت‌ها و رفتارهای دیگران برداشت می‌کنیم واکنش نشان می‌دهیم و البته در بسیاری از موارد درک ما از رفتار، گفتار و اعمال دیگران نادرست و یا ناقص است.

فرضِ عامل هوشمند

Agent detection

تمایل ذاتی در انسان‌ها برای در نظر گرفتن دخالت عاملی هوشمند یا صاحب ادراک برای وقوع رویدادها یا موقعیت‌های که در برابر آنها قرار دارد یا از آن آگاه هستند. باور بر این است که این تمایل ذاتی در مسیر تکامل انسان به تدریج پدیدار شده و راهکاری مناسب برای بقا و زنده ماندن است. برای مثال، اگر اجداد ما با ردی روی زمین مواجه می‌شدند  که کمی شبیه به جای پای یک شیر بود، به سود آنها بود  که احتیاط کنند و چنین فرض بگیرد که واقعاً شیری در آن نزدیکی حضور دارد.

در مسیر تکامل چنانچه اجداد ما  «عامل هوشمند» را تشخیص نمی‌دادند خطرات بزرگی آنها را تهدید می‌کرد و چنانچه اشتباه تشخیص می‌دادند هزینه کمی برای آنها داشت، از این رو محققین پیشنهاد داده‌اند که انسان‌ها یک «بخش بیش‌فعّال فرض عامل هوشمند» دارند، یک بخش شناختی که به‌سرعت رویدادهای محیط را به دخالت عوامل زنده نسبت می‌دهد.

بعضی از دانشمندان بر این باور هستند که یکی از دلایل اعتقاد به وجود خدا می‌تواند نتیجه این تمایل ذاتی  یعنی «فرض عامل هوشمند» باشد.[۱۱]

اثر ابهام

Ambiguity effect

تمایل برای پرهیز از انتخاب گزینه‌هایی که در آن‌ها نبود اطلاعات باعث می‌شوند احتمال "نامعلوم" به نظر برسد. به بیان دیگر ترجیح انتخاب یک گزینه بد با احتمال مشخص و معلوم، نسبت به یک گزینه خوب با احتمال ناشناخته و مجهول. تصور کنید که از کار، مزد و محل کار خود ناراضی هستید. پیشنهاد کاری به شما می‌شود اما شما اطلاعات درستی درباره آن ندارید و شرایط کار جدید تا حدی مبهم است. در چنین مواردی بسیاری ترجیح میدهند که علی‌رغم شرایط بد فعلی در شغل خود بمانند تا اینکه آن را با فرصتی جدید عوض کنند. در واقع آنها انتخاب بد را بهتر از انتخاب نامعلوم می‌دانند. یک مثال:

دو جعبه داریم که در هر کدام صد تیله است، در جعبه اول پنجاه تیله مشکی و پنجاه تیله سفید. در جعبه دوم هم 100 تیله که نمی‌دانید چند تا مشکی و چند تا سفید است.

اگر بدون نگاه کردن، از یکی از جعبه‌ها یک تیله در بیاورید و مشکی باشد صد دلار برنده می‌شوید. کدام جعبه را انتخاب می‌کنید؟ اغلب مردم جعبه اول را انتخاب می‌کنند. حالا برای دومین بار می‌توانید انتخاب کنید، ولی این بار اگر تیله سفید باشد صد دلار برنده می‌شوید. حالا کدام جعبه را انتخاب می‌کنید. اغلب افراد دوباره جعبه اول را انتخاب می‌کنند. اما انتخاب دوم کاملا غیر منطقی است. چرا که در انتخاب اول شما فرض کردید که جعبه دوم تیله سفید بیشتری دارد!

علت خطا این است که وضعیت جعبه دوم کاملا مبهم است و ما به طور غریزی از گزینه مبهم دوری می‌کنیم. تمایل ذاتی برای دوری از «عدم قطعیت» که «پارادکس السبرگ» نام دارد. [۱۲]

لنگر انداختن

Anchoring or focalism

تمایل انسان به ملاک قرار دادن اولین اطلاعات دریافت شده و سنجش و ارزیابی اطلاعات بعدی با آن. (معمولاً اولین بخش از اطلاعات ملاکی می‌شوند برای ارزیابی موضوع و ذهن روی آنها گیر می‌کند).

برای مثال تصور کنید وارد یک پاساژ شده و اولین مغازه چند تی‌شرت را به قیمت 200 هزار تومان پشت ویترین گذاشته است. از کنار مغازه رد شده و چند مغازه بعد، همان تی‌شرت‌ها را به قیمت 150 هزار می‌بینید. احتمالا بلافاصله قضاوت می‌کنید که این فروشگاه ارزان فروش است. فروشگاه اول ملاک شما برای سنجش قیمت تی‌شرت شده است. حالا تصور کنید به هنگام ورود به پاساژ همان مغازه اولی قیمت تی‌شرت‌ها را 100 هزار گذاشته بود، حالا این بار با دیدن قیمت 150 هزار تومانی ‌تی‌شرت‌ها در مغازه‌ی دوم با خود خواهید گفت این فروشگاه گران‌فروش است! [۱۳]

باید توجه داشت که اطلاعات زمانی قابل اتکا و ملاک سنجش هستند که از صحت آنها اطمینان داشته باشیم. صرف اینکه اطلاعاتی نخست به رویت ما برسند نباید ملاک سنجش ما قرار گیرند. چرا که در این صورت دچار خطای لنگر انداختن می‌شویم.

حتی چیزهای کاملا بی ارتباط به یک موضوع می‌توانند خطای لنگر ایجاد کنند. در آزمایشی که برای نشان دادن خطای لنگر در دادگاهها برای تعدادی از قضات در آلمان طراحی شده بود مشخص شد که چنانچه قاضی در لحظه تعیین مجازات ( مثلا مجازات حبس برای دزدی از فروشگاه) عددی را تصادفا ببیند، آن عدد قضاوت او را تحت تاثیر قرار خواهد داد. در این آزمایش قاضی‌هایی که عدد 9 را میدیدند برای یک مجرم حدود 8 ماه زندان تعیین میکردند درحالیکه قضاتی که عدد 3 را را دیدند حدود 5 ماه برای همان جرم و مجرم زندانی در نظر گرفتند.نتایج این آزمایش در مقاله‌ای با عنوان «تاثیر لنگر تصادفی بر تصمیم‌گیری قضات» منتشر شده است.[۱۴][۱۵]

انسان‌انگاری

Anthropomorphism

تعبیر انسان‌گونه از هر گونه مفهوم یا چیزی است که لزوماً خصلت یا شکل انسانی نداشته باشد. به بیان دیگر، نسبت دادن ویژگی‌های انسانی به چیزهای غیرانسانی. برای مثال نسبت دادن صفاتی مانند بخشش، توانایی، بزرگواری، عدالت و حتی حیله‌گری به پروردگار
سوگیری توجه

Attentional bias

این سوگیری عبارت است از تمایل به توجه و تمرکز به بعضی محرک‌ها، نشانه‌ها و ملاک‌ها در حالیکه بقیهٔ چیزها همزمان نادیده گرفته می‌شوند. این سوگیری نه تنها برداشت ما را از جهان و پیرامون‌مان تحت تاثیر قرار می‌دهد بلکه ارزیابی ذهنی ما را هم تحت تاثیر قرار می‎دهد. اشخاص گرفتار این سوگیری مستعد ابتلا به بیماری وسواس، اعتیاد و افسردگی هستند. برای مثال کسانی که جنبه‌های منفی و ناراحت کننده چیزها را می‌بینند دچار سوگیری توجه هستند و مستعد بیماری اضطراب. این سوگیری می‌تواند بر سیستم حافظه هم اثر مخرب بگذارد. اشخاص در هنگام به خاطر سپاری و به یادآوری وقایع، فقط به جنبه‌های خاصی توجه می‌کنند که این مسبب به یادآوری خاطرات به صورت غلط و ناکامل خواهد بود.[۱۶]
سوگیری خودکارسازی

Automation bias

به تمایل بیش از اندازهٔ افراد به واگذاری تصمیمات خود به سامانه‌های خودکار گفته می‌شود. این نوع سوگیری می‌تواند گاه به بی‌دقتی در نظارت و تصمیم‌گیری منجر شود.
خطای تمرکز و اعتماد بر اطلاعات در دسترس

Availability Bias

خطای تمرکز و اعتماد بر اطلاعات در دسترس یا راه حل دم دست یعنی بسنده کردن به مثال‌ها و دلایلی که به سرعت به ذهن شخص می‌رسند در جهت ارزیابی یک موضوع. به عبارات دیگر اگر شخصی احتمال وقوع یک رویداد یا فراوانی وقوع آن را بر مبنای مثال‌هایی که به ذهنش میرسد بسنجد دچار «خطای تمرکز بر اطلاعات در دسترس» می‌شود. باید به خاطر داشته باشید آنچه به ذهن شما میرسد معیاری مناسبی برای سنجش احتمال وقوع رویدادها یا فراوانی آنها نیست.

عموماً آنچه بلافاصله به ذهن ما می‌رسد معیار ما برای تصمیم‌گیری است. البته این امر یک میانبر ذهنی است که به سرعت عمل ما اضافه می‌کند اما گاهی نتایج غلطی به همراه دارد.

در یکی از اولین آزمایش‌ها، آموس تورسکی و دنیل کانمن از داوطلبان خواستند تا حدس بزنند آیا در زبان انگلیسی کلماتی که با حرف K شروع می‌شوند بیشترند یا آنهایی که حرف سوم آنها K است. همانطور که پیش بینی می‌شد چون کلماتی که با K شروع میشوند به راحتی به ذهن می‌رسند پاسخ شرکت کنندگان گزینه اول بود. این درحالیست که تعداد کلماتی که حرف سوم آنها K است دوبرابر بیشتر است.[۱۷] [۱۸]

خطای تمرکز بر اطلاعات در دسترس نتیجه تفکر سریع است. شما می‌‌خواهید فراوانی یا احتمال وقوع را محاسبه کنید تا بر اساس آن تصمیمی بگیرید، اما در عوض مثال‌هایی را که به سهولت به ذهنتان می‌رسد ملاک محاسبه قرار می‌دهید.[۱۹]

غفلت از نرخ پایه

Base rate fallacy

به بیان بسیار ساده و مختصر: غفلت از نرخ پایه یعنی اعتماد و پذیرش موارد خاص و نادیده گرفتن آمار و اطلاعات. برای مثال درحالیکه آمار و بررسی‌های متعدد نشان دهنده خطرات مرگبار اعتیاد به سیگار است گاهی می‌شنویم که فردی بیان ‌می‌کند که: من کسی را می‌شناسم که دهها سال است سیگار می‌کشد و هیچ مشکلی ندارد. در این حالت شخص تمامی آمار‌ها و داده‌ها را نادیده گرفته و به موارد خاصی که می‌شناسد اعتماد می‌کند.

به نظر میرسد که مغز انسان توجه و اعتبار بیشتری برای اظهار نظرهای شخصی و اطلاعاتی فردی قائل است تا مطالعات آماری. بنا بر کتاب تفکر: سریع و کند نوشته دانیل کانمن: در هنگام بررسی یک موضوع اگر درباره موضع گزارش‌های شخصی و اطلاعات آماری هر دو موجود باشند. به اطلاعات آماری و نرخ پایه معمولا کمتر توجه می‌شود یا کاملا نادیده گرفته می‌شوند

سوگیری اعتقادی (اعتقاد گرایی)

Belief bias

تمایلی است ذهنی که در آن فرد هر استدلال را با توجه به باورپذیری نتایجش قضاوت می‌کند، به جای اینکه قدرت استدلال را بررسی کند. به بیان دیگر اعتقادگرایی باعث می‌شود فرد در ارزیابی و پذیرش استدلال‌ها فقط به این نکته توجه کند که نتایج هر استدلال چقدر با باورها و اعتقادات شخصی وی همخوانی دارد.

معنای این پدیده این است که افراد اغلب استدلالی را می‌پذیرند که با باورهای‌شان سازگار است بی‌آنکه حتی منطقی بودن دلایل را در نظر بگیرند. در این حالت فرد تمایل دارد استدلالی را حتی اگر منطقی و عقلانی باشد، در صورتی که خارج از نظام اعتقادی‌ او باشد، رد کند.

اعتقادگرایی اجازه نمی‌دهد افراد منطقی فکر کنند زیرا فقط به نتایج استدلال تکیه می‌کنند و وقتی نتایج خارج از باورهایشان است، کل استدلال را نادیده می‌گیرند.[۲۰]

«سوگیری اعتقادی» بسیار در بین مردم رایج است و برای همین خطای مهمی در سیستم ذهن است. ما به راحتی توسط باورهایمان کور می‌شویم و به نتایج نادرستی می‌رسیم . «سوگیری اعتقادی» فرآیند استدلالی ذهن را تحت تاثیر مخرب خود قرار میدهد.

ثابت ماندن باور و پس زنی

Belief perseverance & Backfire Effect

«ثابت ماندن باور» یا «پافشاری بر عقیده» تمایلی ذاتی در انسان است برای حفظ آنچه باور دارد حتی پس از اینکه با شواهدی جدید روبرو شود که بر خلاف آن باور باشد.

شکل بیمار گونهٔ آن «اثر معکوس» یا «پس زنی» نام دارد. در این حالت اگر اشخاص با شواهدی روبرو شوند که برخلاف باورهای‌شان است، دربارهٔ درستی باورهایشان مصمم‌تر نیز می‌شوند.[۲۱] در بحث و گفتگو این سوگیری باعث «مغلطه حفظ پیش فرض» می‌شود که عبارت است از بی‌توجهی به شواهدِ خلاف و اصرار بر مدعا.

اثر ارابه موسیقی یا همرنگ شدن

Bandwagon Effect

تمایل ناخودآگاه به هم رای شدن، هم فکر شدن و هم سو شدن با سایرین. به بیان ساده بالا رفتن احتمال پذیرفتن آن چیزهایی که اغلب مردم پذیرفته‌اند. نتیجه این «سوگیری ادراکی» پذیرش چیزها بر اساس محبوبیت آنها است و نه بر اساس درستی آنها. تأثیر این سوگیری در منطق به شکل مغلطه «توسل به اکثریت»، «توسل به باور رایج» و... آشکار می‌شود.
سوگیری تأیید (confirmation bias) سوگیری تأیید یا تعصب تأیید، گرایش به جستجو، تفسیر، ترجیح و به یادآوری اطلاعات به روشی است که باورها یا فرضیه‌های شخص تأیید شوند. در شکل بیمارگونه آن شخص همواره هر اطلاعاتی را طوری تعبیر می‌کند که تأییدی بر نظراتش باشد. به عباراتی دیگر ما اطلاعات جدید را طوری فیلتر، دست کاری یا تعبیر می‌کنیم که نه تنها تهدیدی برای باورهای ما نباشند بلکه تأیید هر چه بیشتر آنها باشند. این خطا بسیار مهلک است چراکه واقعیت‌ها با نادیده گرفتن ما محو نمی‌شوند. این خطای ادراکی را شاید بتوان ریشه بسیاری از خطاهای دیگر دانست.[۲۲] به قول وارن بافت «آنچه انسان در آن بهترین مهارت را دارد تعبیر اطلاعات جدید به نحوی است که باورهای قبلی کاملا دست نخورده باقی بمانند.»[۲۳] یک مثال: تصور کنید که شما باور دارید اشخاص چپ دست خلاق‌تر از بقیه هستند. حالا هر وقت شخص چپ دست و خلاقی ببینید آن را تأییدی بر نظر خود می‌بینید؛ و در همین حال انبوه بیشمار افراد راست دستِ خلاق و یا چپ دستِ غیرخلاق را به راحتی نادیده می‌گیرید.[۲۴] مثالی دیگر: تصور کنید در حال خواندن مقاله‌ای هستید که در آن از سیاستمداری نقد شده که شما از او بیزارید. این مقاله به خوبی نشان می‌دهد که چقدر این سیاستمدار شخص بی‌لیاقت و نادرستی است. بلافاصله آن را برای دوست خود که طرفدار اوست می‌فرستید تا واقعیت این شخص را برایش روشن کنید. اما برخلاف نظر شما و با کمال تعجب به نظر او این مقاله تأییدی بر درستکاری و مدیریت عالی این سیاستمدار است. چه طور ممکن است هر دو یک مقاله بخوانید اما نتایجی تا این اندازه متفاوت بگیرید؟ کدام یک از شما گرفتار سوگیری تأیید هستید؟ شاید هر دو[۲۵]
انتخاب گزینشی یا گلچین کردن

Cherry picking

انتخاب و ارائه‌ی گزینشی اطلاعات و شواهد در جهت تایید آنچه مورد نظر است و در همین حال پنهان کردن یا نادیده گرفتن اطلاعات و شواهد مخالف.

انتخاب گزینشی اگر ناخواسته انجام شود نوعی «سوگیری تایید» است و چنانچه آگاهانه انجام شود فریبکاری و مغالطه است(مغلطه سخن نیمه راست یا توریه).  در تبلیغات، اخبار رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و مناظره‌ها بسیار با این مسئله روبرو می‌شویم

مثال: شخصی از یک کاندید حمایت می‌کند او ادعا می‌کند: کاندیدای مورد حمایت من 10 درصد از درآمدش را خرج فقرا می‌کند و هر هفته یک روز به محله‌های فقیر می‌رود و رایگان در آنجا کار میکند و به آنها کمک می‌کند تا کار و شغل پیدا کنند، پس او شخصی انسان دوست و خیر است و مناسب برای رای دادن. اما آنچه او نمی‌گوید این است : کاندیدای او 10 درصد از درآمدش را خرج همخوابی با روسپی‌های فقیر می‌کند و هفته‌ای یک روز به محله‌های فقیر رفته تا بر کار پخش مواد مخدر که توسط افراد او انجام می‌شود نظارت ‌کند.[۲۶]

شکل منطقی این فریبکاری یا مغالطه به این صورت است:

شواهد و مدارک A و همینطور B موجود است.

شواهد A از ادعای شخص الف پشتیبانی می‌کنند

شواهد B بر خلاف ادعای شخص الف هستند.

شخص الف تنها شواهد A را ارائه می‌کند.

سوگیری سرایت

Contagion bias

باور به اینکه صفات یا ویژگیهای بد یا خوب از طریق تماس سرایت پیدا می‌کنند.

به عبارات دیگر تمایل به پرهیز از تماس با افراد یا اشیائی که نامقدس، یا ناپاک محسوب می‌شوند به دلیل ترس از سرایت صفات آنها یا ترس از صدمه دیدن. و همچنین تمایل به تماس با اشیاء یا افراد شایسته و مقدس برای گرفتن صفات نیک یا تبرک یا سلامتی از آنها.

برای مثال مردم از خوردن نوشیدنی در لیوان صدام حسین یا پوشیدن لباس یک قاتل پرهیز می‌کنند و یا برعکس تلاش می‌کند دست خود را به لباس یا بدن افرادی که مقدس می‌دانند بزنند.

«سوگیری سرایت» زیرمجموعه خطای «تفکر وهمی یا خیالی» Magical thinking  است.

«رولف دوبلی» در کتاب «هنر شفاف اندیشیدن» می‌گوید، در یک مهمانی شاهد بود که شخصی از لیوانی نوشیدنی می‌خورد و وقتی  آن شخص متوجه شد که لیوان قبلاً متعلق به صدام حسین بوده است هر چه در دهان داشت را دوباره به داخل لیوان ریخت.[۲۷]

سوگیری مهر طلب

Courtesy bias

تمایل ناخودآگاه به پذیرش باورها و استدلال‌هایی که باعث رنجش و ناراحتی آنهایی که دوستشان داریم نمی‌شود، یا بیان ناخواسته‌ی نظر یا استدلالی برخلاف باور شخصی، صرفا برای اینکه باعث خشنودی دیگران شود یا منجر به ناراحتی یا رنجش آنها نشود. مطالعات نشان می‌دهد که در بعضی از فرهنگ‌ها و جوامع آسیایی، مردم تمایل بیشتری به این سوگیری دارند، بویژه در هنگام مصاحبه‌های شغلی، پرکردن پرسشنامه‌ها و یا گفتگو با افراد مهم، اشخاص ناخواسته تلاش می‌کنند آنچه مطلوب شنونده یا پرسشگر است را ابراز کنند.
فروپاشی‌انگاری Declinism نوعی سوگیری شناختی است که ذهن گرایش به گذشته‌نگری مثبت و آینده‌نگری منفی دارد. نتیجه چنین خطایی رسیدن به این باور است که یک جامعه یا نهاد رو به زوال است.

در نتیجهٔ این «اشتباه ادراکی» فرد به غلط تصور می‌کند که قدیم گل و بلبل بوده و در نتیجه نگاهی فراق‌زده به گذشته در او شکل می‌گیرد. در این فرایند ذهنی لحظات سخت و خاطرات بد گذشته در ذهن کمرنگ و دشواری‌های زمان حال پر رنگ می‌شوند.[۲۸]

اثر دانینگ–کروگر

Dunning–Kruger effect

خطایی ادراکی که در آن اشخاص با کمی یادگیری در یک زمینه دچار توهم تخصص و خبرگی در آن زمینه می‌شوند.

افراد غیرحرفه‌ای به اشتباه، توانایی‌شان را بسیار بیش از اندازهٔ واقعی ارزیابی می‌کنند؛ و بر خلاف آن، افراد حرفه‌ای، گرایش بیشتری به دست‌کم‌گرفتن شایستگی خود داشته و به اشتباه تصور می‌کنند کاری که برای آنها آسان است، برای دیگران نیز آسان خواهد بود.[۲۹]

خطای توجیه تلاش Effort Justification ارزش گذاری نادرست برای آنچه با تلاش یا رنج زیاد به دست می‌آید.  انسان ناخودآگاه هر چه بیشتر برای به دست آوردن یا نگهداری چیزی رنج و زحمت بکشد هر چه بیشتر برای آن چیز ارزش قائل خواهد شد.

یکی از دلایل آن این است که مغز انسان از تناقض و عدم توازن بین کار و نتیجه‌ی کار پرهیز می‌کند،  هیچ کسی نمی‌خواهد برای چیزی کم ارزش، وقت و زحمت زیادی صرف کند. پذیرش اینکه وقت، رنج یا تلاش زیادی برای رسیدن به چیزی ‌کم ارزش صرف شده باشد ذهن را دچار تناقض شدید می‌کند برای همین ذهن ناخواسته و فریبکارانه ارزشی متناسب با میزان تلاش برای آنچه به دست می‌آید قائل می‌شود. این خطا یک شکل آشکار و معمول از خودفریبی است. برای دوری از این خطا باید صرفا نتایج کار خود را بدون در نظر گرفتن هزینه و تلاشی که برایش انجام داده‌اید ارزیابی کنید یا از دیگران بخواهید که ارزیابی کنند.[۳۰]

برای مثال  یک مدیر ممکن است با یک طرح بد به کار خودش ادامه بدهد چون برای رسیدن به این طرح وقت و هزینه بسیار زیادی صرف کرده است. یا در مورد عضویت در کانون‌ها و گروهها می‌توان گفت هر چه پذیرفته شدن در آزمون ورودی سخت‌تر باشد اعضای گروه ارزش بیشتری برای عضویت خود در نظر خواهند گرفت.[۳۱]

اثر قالب بندی یا تزئین کردن

Framing effect

تصمیمات ما به جای اینکه صرفاً تحت تأثیر شواهد و مدارک باشند، تحت تأثیر نحوه ارائه اطلاعات و شواهد نیز هستند. (مهم نیست چه گفته می‌شود مهم این است که چگونه گفته می‌شود). در واقع مهم است که با چه قالب یا تزئینی اطلاعات ارائه شوند. بازاریاب‌ها، فروشندگان و سیاستمداران از تأثیر «سوگیری قالب‌بندی» در جهت منافع خود به خوبی استفاده می‌کنند. برای مثال اگر افراد قصد خرید ماست کم چرب را داشته باشند، عموماً ماست شرکتی را می‌خرند که روی بسته‌بندی آن «۷۰ درصد بدون چربی» باشد تا شرکتی که روی بسته‌بندی ماست آن «۳۰ درصد چربی» است.[۳۲][۳۳]
سوگیری جمع‌آوری اطلاعات

Information bias

تمایل برای کسب اطلاعات حتی وقتی که نمی‌تواند عمل را تحت تأثیر قرار دهد. همیشه اطلاعات بیشتر لزوماً باعث تصمیم بهتر نخواهند شد.[۳۴]
همبستگی پنداری

Illusory correlation bias

تمایل به دیدن یا ساختن ارتباط در ذهن بین چیزها (مردم، رویدادها، رفتارها و …) درحالیکه ارتباطی بین آنها نیست. این سوگیری دلیل روانی «مغلطه علت شمردن همبستگی» و «مغلطه علت شمردن مقدم» است.

مثال:

  1. من به آن مرد فقیر کمک کردم، و بلافاصله روز بعد، در مصاحبه شغلی پذیرفته شدم. معلوم است که هر کس کار نیکی انجام دهد، نتیجه‌اش را می‌بیند.
  2. امروز صبح در کوچه گربه سیاهی دیدم، دو ساعت بعد افتادم و دستم شکست؛ معلوم است که گربه سیاه واقعاً شوم است.
  3. طبق آمار به دست آمده مشخص شده که شب با کفش خوابیدن باعث سردرد می‌شود.

آمار درست است اما نکته اینجاست که معمولاً کسانی شب با کفش می‌خوابند که مست کرده‌اند و در نتیجه با کفش خوابیدن و سردرد ممکن است به هم ارتباطی نداشته باشند، و هر دو معلول چیزی دیگر باشند.

۴- بر اساس آمار از سال ۱۹۵۰ تا به امروز میزان گاز دی‌اکسید کربن اتمسفر بیشتر شده و همچنین مردم جهان چاق‌تر شده‌اند. در نتیجه بالارفتن دی‌اکسید کربن در هوا باعث چاقی می‌شود.

اثر حقیقت واهی

Illusory truth effect

تمایل ناخودآگاه به پذیرش گفتارها و باورهای نادرست درصورتی که بسیار تکرار شوند. از جمله دلایلی که باعث می‌شود افراد اخبار و تبلیغات رسانه‌ها را باور کنند، همین خطا است. هرچه بیشتر چیزی تکرار شود باورپذیر‌تر می‌شود. اثر حقیقت واهی نقشی مهم و اصلی در تبلیغات رسانه‌ها، اخبار و سیاست دارد.[۳۵] باورها و اعتقادات بسیاری از مردم در نتیجه تکرار و «اثر حقیقت واهی» شکل گرفته است. نقل قول بسیار مشهوری می‌گوید: « یک دروغ بزرگ بگو و بعد مرتب آن را تکرار کن، سرانجام مردم باور خواهند کرد».[۳۶] [۳۷]
توهم اعتبار نظر

Illusion of validity

نوعی سوگیری و خطای ادراکی است که در آن شخص توانایی خود را در تعبیر اطلاعات و نتیجه‌گیری از آنها، بیش از آنچه واقعاً هست تصور می‌کند. به عبارت دیگر اطمینان بیش‌ از اندازه و نادرست به توانایی خود در تعبیر، پیش‌بینی و قضاوت بر مبنای اطلاعات موجود. [۳۸] «رولف دوبلی» در کتاب هنر شفاف اندیشیدن از این سوگیری به عنوان «توهم پیش‌بینی» نام برده است.[۳۹] «فلیپ تت‌لاک» در مدت ده سال بیش از 28 هزار پیش‌بینی از 284 کارشناس را در زمینه‌های متفاوت ارزیابی کرد و مشخص شد پیش‌بینی‌های آنها تنها کمی بهتر از پیش‌بین‌های تصادفی است.[۴۰]

«جان کنت گالبرایت» اقتصاددادن و مدرس دانشگاه هاروارد می‌گوید: «دو نوع کارشناس پیش‌بینی داریم، آنهایی که نمی‎‌دانند و آنهایی که نمی‌دانند که نمی‌دانند».[۴۱]

وقتی ما از پیش‌بینی‌های خود (در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و ...) مطمئن هستیم، بر اساس آنها تصمیماتی می‌گیریم و از آنجا که مشخص شده بسیاری از این پیش‌بینی‎‌ها نادرست هستند تصمیماتی که بر اساس آنها گرفته می‌شوند ممکن است عواقب بدی داشته باشند.

توهم کنترل

Illusion of control

نوعی سوگیری و خطای ادراکی است که در آن شخص کنترل یا تأثیر خود را بر رویدادها بیشتر از آنچه واقعاً هست تصور می‌کند. باید توجه داشت که بسیاری از چیزها تحت کنترل ما نیستند اما مردم عموماً متوجه این موضوع نیستند.
تفکر وهمی یا خیالی

Magical thinking

باور به ارتباط یا توانایی برقراری ارتباط بین رویدادها، اشخاص و چیزها با یکدیگر در حالیکه هیچ نشانه یا شواهدی مبنی بر ارتباط وجود ندارد. بویژه باور به اینکه افکار،خواسته‌ها و آرزوهای ما می‌توانند تاثیراتی بر جهان مادی بگذارند و مسیر طبیعی رویدادها را تغییر دهند. این نوع باور در میان مردم در سراسر جهان رایج است و حتی در بسیاری از ادیان و آئین‌ها به آن توجه می‌شود.[۴۲]باورهایی مثل چشم زخم، فوت کردن، آب ریختن پشت مسافر، قربانی کردن برای رفع بلا ، توقف و صبر پس از عطسه، اعداد نحس، گربه‎ی سیاه، به همراه داشتن یک شیئ برای خوش شانسی، گفتن کلمات یا جملاتی برای روشن شدن خودرو یا به کار افتادن سیستم‌ها و بسیاری دیگر می‌توانند نشانه‌های از «تفکر خیالی» باشند. [۴۳]

در روانپزشکی «تفکر وهمی» نوعی «اختلال فکری» محسوب می‌شود.

اثر مواجهه صرف

Mere-exposure effect

تمایل و ترجیح ذاتی در انسان به چیزی صرفا به دلیل آشنایی با آن. این اثر باعث می‌شود مردم چیزهایی را ترجیح ‌دهند که برای آن‌ها آشنا است. به عبارت دیگر صرفاً قرار گرفتن در معرض چیزی به طور مكرر، كافی است تا افراد آن چیز را درست بدانند یا ترجیح دهند و یا دوست داشته باشند.[۴۴]
استدلال هدفمند شده

motivated reasoning

تمایلی ناخودآگاه در انسان برای استدلال کردن در جهت رسیدن به نتیجه دلخواه.[۴۵]

باید توجه داشت که در بحث، جستجو و پژوهش، درست آن است که استدلال‌ها و شواهد، ما را به اهدافی از قبل تعیین نشده برسانند، نه اینکه از ابتدا اهداف مشخص باشند و برای رسیدن به آنها «استدلالهای هدفمند شده» ارائه شود. از آنجا که در وجود ما تمایل برای یافتن اطلاعات، مستندات و شواهد در جهت تأیید هدفِ‌دلخواه بیشتر از تکذیب آن است، عموم مردم گرفتار این سوگیری هستند.[۴۶][۴۷]

سوگیری مایوپیا یا کوته بینی

Myopia bias

تفسیر و بررسی جهان و رویدادها از دریچه نگاه شخصی و با تکیه بر تجربیات، اندوخته‌ها، باورها و فرضیات محدود شخصی.[۴۸]
سوگیری داستان‌گو (داستان‌سرایی)

Narrative Bias

تمایل ذاتی در انسان برای درک جهان و پدیده‌های آن از طریق ساختن داستان را سوگیری روایتگر (داستان‌گو) یا مغالطه داستانسرایی می‌گویند.[۴۹][۵۰] انسان‌ها در مواجه با اطلاعاتی محدود که نمی‌توان چیزی درست از آن استخراج کرد تنها یک راه دارند: ساختن بهترین داستان ممکن از اطلاعات موجود، و چنانچه داستان خوب باشد باور آن داستان به عنوان واقعیت. [۵۱]نتیجه آنچه از این طریق کسب می‌شود آگاهی نیست بلکه توهم آگاهی (The Illusion of Understanding) است

بشر از گذشته‌های بسیار دور تا به امروز خود را در برابر جهانی دیده زمخت، بی‌رحم و از همه مهمتر ناشناخته، از این رو برای درک جهان و پدیده‌های آن به ناچار به ساختن داستان پناه برده است. نبود ابزار علم درگذشته راه دیگری برای بشر نگذاشته بود اما امروز از طریق ابزار علم می‌توانیم واقعیت جهان را آنچانکه هست ببینیم و نه آنچنانکه دوست داریم با پناه بردن به ساخت داستان.

الگو پنداری

Apophenia

دیدن الگو در اطلاعات یا دیدن ارتباط بین رویدادها و چیزها در حالیکه الگو یا ارتباطی وجود ندارد. «پاریدولیا» و «همبستگی پنداری» زیرمجموعه «آپوفینیا» هستند.[۵۲]
پاریدولیا

Pareidolia

یک سوگیری ذهنی است که در آن فرد، اشیاء، صداها، الگوها و شکل‌هایی را که می‌بیند به صورت معنادار تعبیر می‌کند. از مثال‌های معمولی که در این باره زده می‌شود می‌توان به این موارد اشاره کرد: دیدن چهره در ابرها، دیدن چهره در ماه، شنیدن پیام‌های ناشناخته وقتی نوار یا صدای ضبط‌شده به‌صورت برعکس پخش می‌شود و …
سوگیری انتظار مشاهده‌گر

Observer-expectancy effect

وقتی که پژوهشگر انتظار مشخصی از نتایج تحقیق یا آزمایش دارد و ناخواسته آزمایش را دست‌کاری کرده یا داده‌ها را در جهت انتظار خود تفسیر می‌کند.
سوگیری آکام یا تصمیم بدیهی

Occam’s razor bias

تصور اینکه واضح‌ترین و بدیهی‌ترین تصمیم، همان تصمیم درست است.[۴۸]
سوگیری اهمال (کاری نکردن)

Omission bias

به بیانی بسیار ساده، از نگاه عموم مردم «انجام دادن یک کار غلط»، زشت‌تر و غیراخلاقی‌تر از «انجام ندادن یک کار درست» است، حتی وقتی که نتیجه هر دو به یک اندازه زیان‌بار باشد. برای مثال تصور کنید که «جان» قرار است فردا در برابر رقیبش مسابقه بدهد و حالا هر دو در رستوران آماده سفارش غذا هستند. «جان» می‌داند که رقیبش به یک ماده غذایی آلرژی شدید دارد. دو سناریو داریم:
  1. «جان» غذایی را سفارش می‌دهد که در آن ماده آلرژیک هست.
  2. رقیب او نادانسته غذایی را سفارش می‌دهد که ماده آلرژیک در آن هست. اما «جان» سکوت کرده و به او چیزی نمی‌گوید

کدام کار غیراخلاقی‌تر است؟ در نگاه عموم مردم گزینه یک.[۵۳]

مثال دیگر:

یک بیماری آنفولانزای همه گیر از هر ۱۰ هزار کودک، ۱۰ کودک را خواهد کشت

واکسن این بیماری از هر ۱۰ هزار کودک، ۵ کودک را خواهد کشت

آیا شما فرزندتان را واکسینه خواهید کرد؟

اثر شترمرغ

ostrich effect

به بیان بسیار ساده یعنی روی برگرداندن از اطلاعت منفی

به عبارت دیگر انکار، نادیده گرفتن یا روی‌برگرداندن از اطلاعاتی که تصمیمات یا باورهای ما را به خطر می‌اندازند. نتیجه این سوگیری نه تنها باعث نادیده گرفتن اطلاعات منفی می‌شود بلکه ممکن است باعث توقف جستجوی اطلاعات هم شود که در نهایت باعث بالاتر رفتن سطح نادانی در شخص می‌شود.

اثر شتر مرغ باعث می‌شود افراد از حضور در هر موقعیتی که ممکن است در نظرشان منفی جلوه کند اجتناب کنند. فردی که تحت تاثیر اثر شترمرغ رفتار می‌کند ترجیح می‌دهد از هر شرایطی که ممکن است کمی ناراحتی پیش بیاید دوری گزیند. این خطای شناختی سبب می‌شود فرد اطلاعات ضروری فراوانی را از دست بدهد زیرا ترجیح می‌دهد با آن اطلاعات منفی کاری نداشته باشد.[۵۴]

این سوگیری به‌ویژه در سرمایه‌گذاری‌های مالی بارز است. جایی که سرمایه‌گذار به عمد اطلاعات منفی و بازدارنده را نادیده می‌گیرد و صرفاً به اطلاعات مثبت توجه می‌کند.

«دان گالای» و «اورلی سِید»، استادان دانشکده علوم مالی دانشگاه عبری اورشلیم، در مطالعه رفتار سرمایه‌گذاران بازار بورس به این نتیحه رسیدند که وقتی بازار در موقعیت بدی قرار دارد، بسیاری از سهام‌داران از بررسی مداوم اخبار بازار و وضعیت سرمایه‌شان خودداری می‌کنند.

اثر بیش‌اعتمادی

overconfidence effect

به بیانی ساده، یعنی اطمینان بیش از اندازه و نادرست به درستی قضاوت‌ها و توانایی‌های خود. در این حالت تصور ذهنی شخص از درستی قضاوت‌ها یا توانایی‌هایش به مراتب بیشتر از آن چیزی است که در واقع هست. بیش اطمینانی را شاید بتوان «رایج‌ترین و به‌طور بالقوه مصیبت بارترین» خطا یا سوگیری شناختی دانست. بعضی از اشخاص، تنها پس از چند بار موفقیت در تصمیم‌گیری، قضاوت و یا انجام کارها، ناخودآگاه کاملاً به خود مطمئن می‌شوند.
سوگیری نتیجه‌نگر (نتیجه نگری)

outcome bias

ارزیابی درستی یک تصمیم صرفاً براساس نتیجهٔ نهایی آن و نه بر اساس دلایل و فرآیندهای تصمیم‌گیری. به نوعی در ضمیر ناخودآگاه همه ما هست که اگر تصمیمی بگیریم و نتایج آن تصمیم درست یا به نفع ما باشد پس تصمیم ما درست بوده. باید توجه داشت که بسیاری از تصمیمات به‌طور اتفاقی و با شانس به نتیجه درست می‌رسند. آنچه درستی یک تصمیم را نشان می‌دهد صرفاً نتیجه آن نیست، برای فهمیدن درستی یک تصمیم دلایل و فرایندهای تصمیم‌گیری باید بررسی شوند و نه صرفا نتیجه تصمیم. به‌طور مثال اگر کسی بتواند برای مدتی بازار بورس یا قیمت دلار را به درستی پیش‌بینی کند، او لزوماً یک کارشناس اقتصادی نیست باید از او دربارهٔ نحوه و فرایند پیش‌بینی سؤال کرد چرا که ممکن است کاملاً تصادفی و با شانس پیش‌بینی‌هایش درست از کار درآمده باشند.[۵۵] نتیجه‌نگری بویژه برای کسانی که در کار تصمیم‌گیری برای دیگران هستند پرمخاطره است. افرادی مانند مشاوران اقتصادی، مربیان ورزشی، پزشکان و سیاستمدارن. این افراد حتی اگر خردمندانه تصمیماتی بگیرند که نتایج بدی داشته باشد مورد سرزنش قرار خواهند گرفت که چرا نتوانسته‌اند تصمیم درست بگیرند. اگر یک دکتر تشیص بدهد یک عمل کم‌مخاطره است اما در حین عمل بیمار بمیرد دیگران با توجه به نتیجه عمل و مرگ بیمار ادعا خواهند کرد که پرمخاطره بودن عمل از ابتدا مشخص بوده است. درحالیکه گاها آنچه برای آنها امروز واضح است در گذشته اصلا واضح نبوده است.[۵۶]
سوگیری لجاجت یا مقاومت

Reactance

تمایل به انجام ندادن آنچه دیگری خواسته یا حتی انجام کاری برعکس خواسته دیگری صرفاً برای مخالفت با آنچه آزادی ما را به خطر می‌اندازد. علت این سوگیری، ترس از به خطر افتادن حق انتخاب است و نتیجه آن می‌تواند باعث تصمیمی نادرست شود.

برای مثال تصور کنید قصد خرید خودرو دارید و همسرتان به شما می‌گوید که باید پژوی ۲۰۶ بخرید و شما به خاطر اینکه نشان دهید از او پیروی نمی‌کنید خودروی دیگری می‌خرید و این درحالی است که اگر او چیزی نمی‌گفت حتماً ۲۰۶ می‌خریدید. حالا شما تصمیم اشتباه گرفته‌اید صرفاً به خاطر ترس از به خطر افتادن حق انتخاب خود.

گذشته‌نگری مثبت

Rosy retrospection

تمایلی ذاتی به بازنگری و به خاطر آوری روزگار گذشته بهتر و مثبت‌تر از آنچه در واقع بوده‌است. «رومی‌ها» در این مورد می‌گفتند:"memoria praeteritorum bonorum" گذشته همیشه به خوبی یاد خواهد شد. گذشته‌نگری مثبت نوعی نوستالژی است.
دریافت گزینشی

Selective perception

وقتی که در فرایند ادراک، شخص ناخواسته آن چیزهایی را که دوست دارد می‌بیند و آنچه دوست ندارد را کنار گذاشته و نادیده می‌گیرید. علت این خطا این است که ادراک ما شدیداً تحت تأثیر انتظارات ما است. دریافت گزینشی باعث می‌شود شخص فقط آنچه دوست دارد را از محیط دریافت ‌کند و همزمان انبوهی از واقعیت‌ها را که احساس خوبی به آنها ندارد نادیده بگیرد. در نتیجه این فرآیند، اطلاعات زیادی فیلتر می‌شوند و آنچه مطلوب است گزینش می‌شود و شخص جهان را آنگونه که دوست دارد می‌بینید و نه آنگونه که هست.[۵۷] دریافت گزینشی نوعی سوگیری تایید و زیرمجموعه آن است.
اعطای مجوز کار نادرست به خود

Self-licensing

تمایل افراد به دادن مجوز کار نادرست یا غیراخلاقی به خود، بعد از انجام کارهایی درست یا اخلاقی.[۵۸] این سوگیری در میان مردم بسیار دیده می‌شود. برای مثال ممکن است شخصی به خود مجوز خرید یک وسیله بسیارگران قیمت و نه چندان لازم را بدهد برای اینکه مدتی است که به خوبی صرفه جویی مالی داشته‌است. حتی بازنگری خاطرات کارهای خوب گذشته ممکن است باعث شود تا شخص به خود مجوز انجام کاری نادرست یا غیراخلاقی را بدهد، یا پس از انجام کاری نادرست، با مرور کارهای درست قبلی کار نادرست خود را موجه بداند. در کتاب (The willpower Instinct) نوشته پرفسور «کری مک کانیگال» ذکر شده‌است که وقتی برای نخستین بار «مک دانالد» به همراه همبرگر، سالاد در منوی خود قرار داد فروش همبرگر بالا رفت. پژوهشگران دانشگاه «بروک» در نیویورک دریافتند که خوردن سالاد که یک غذای رژیمی است مجوزی می‌شود برای خوردن همبرگر که غذایی ناسالم است.[۵۹] [۶۰]
توهم تکرار

Frequency illusion or Baader–Meinhof effect

توهمی که در آن فرد احساس می‌کند بلافاصله پس از اینکه یک کلمه، نام یا چیز دیگری اخیراً مورد توجهش قرار گرفته، با تناوب بالا و غیرمعقولی با آن روبرو می‌شود (این سوگیری نوعی «سوگیری انتخاب» است). این توهم توضیحی برای برخی از موارد در «پدیدهٔ بادر-ماینهوف» است که در آن فرد بلافاصله پس از آموختن یک کلمه یا اصطلاح، مکرراً با آن مواجه می‌شود.
Selection bias

سوگیری انتخاب

نوعی سوگیری است که در نتیجه انتخاب غیر تصادفی افراد، گروه‌ها یا داده‌ها برای تجزیه و تحلیل ایجاد می‌شود. در نتیجهٔ این خطا، نمونه‌های انتخاب شده برای بررسی، نماینده جمعیت مورد نظر نیستند و نتایج به دست آمده از بررسی اشتباه خواهد بود.
اثر تأیید شخصی (اعتباردهی ذهنی)

Subjective validation

سوگیری شناختی است که به موجب آن افراد گزاره‌ها یا اطلاعات را در صورت داشتن معنی یا اهمیت شخصی برای آنها، صحیح می‌دانند. به عبارت دیگر اثر تأیید شخصی فرآیندی ذهنی است که در نتیجه آن، یک فرد آنچه می‌شنود یا می‌بیند (اخبار، جملات، نشانه‌ها و..) را درست می‌پندارد به خاطر اینکه درست بودن آنها برایش خوشایند و دارای اهمیت است.
خطای بقا یا سوگیری بازمانده

Survivorship bias

به اختصار یعنی تمرکز بر بازمانده‌ها در بررسی یک فرایند حذفی .

این خطا وقتی روی می‌دهد که اشخاص در زمان تخمین احتمال موفقیت یا شکستِ تصمیمات، کارها، پروژه‌ها و سایر چیزها، روی آمار آنهایی که موفق بوده یا مسیر را پشت سر گذاشته‌اند تمرکز کرده و بقیه را نادیده می‌گیرند.

این سوگیری باعث می‌شود تا ما احتمال موفقیت خود را در انجام کارها بیشتر از آنچه واقعاً هست ببینیم. علت آن است که در آغاز هر کاری، ما همواره با آمار و داستان آنهایی که موفق بوده‌اند روبرو هستیم و داستان و آمار تعداد بیشمار بازنده‌ها معمولاً یا قابل رویت نیست یا نادیده گرفته می‌شود.

برای مثال تصور کنید که تصمیم دارید خواننده‌ای معروف شوید. چقدر احتمال موفقیت به خود می‌دهید؟ احتمال واقعی چیزی در حدود صفر است. اما چرا؟

آنچه پیش روی شماست تعدادی خواننده موفق و کتاب‌ها و داستانهای زیادی از موفقیت و شهرت، و آنچه پنهان است، تعداد بیشمار کسانی است که هرگز موفق نشده‌اند و البته کسی هم داستان و آمار این بیشمار ناموفق‌ها را نمی‌داند. در واقع ما با آمار بازماندگان مواجه هستیم که باعث می‌شود در تخمین احتمال موفقیت خود دچار اشتباه شویم. این خطا زیرمجموعهٔ «سوگیری انتخاب» است.[۶۱]

Scarcity Bias

خطای کمبود

وقتی ما با چیزی مواجه شویم که تعداد محدودی داشته باشد، یا تقاضا برای آن زیاد باشد یا برای مدتی محدود عرضه شود ناخودآگاه تصور می‌کنیم ارزشمند است. در این زمان احتمالا گرفتار «خطای کمبود» شده‌ایم.[۶۲] در پژوهشی به سال 1975 پرفسور «استفان ورچل» از دو گروه خواست تا به کیفیت نوعی شیرینی‌ امتیاز دهند. به هر عضو گروه اول یک جعبه شیرینی داد و به هر عضو گروه دوم تنها دو عدد شیرینی. نتیجه اینکه گروه دوم امتیاز بالاتری به کیفیت شیرینی‌ها دادند. این آزمایش بارها تکرار شد و نتایج یکسان بود.[۶۳] «رولف دوبلی» در کتاب «هنر شفاف اندیشیدن» می‌گوید به تعدادی کودک، تیله‌هایی کاملا یکسان برای بازی دادم و در میان آن تیله‌ها تنها یک تیله رنگی متفاوت داشت، کودکان برای تصاحب آن یک تیله با هم دعوا می‌کردند. به بیانی دیگر انسان ذاتا ارزش زیادی برای آنچه کمیاب است و ارزش کمی برای آنچه فراوان است قائل می‌شود.

رومی‌ها می‌گفتند: آنچه کم است ارزشمند است. سعدی شاعر فارسی گفته است: اگر شب‌ها همه قدر بودی، شب قدر بی قدر بودی.

گر سنگ همه لعل بدخشان بودی

پس قیمت لعل و سنگ یکسان بودی[۶۴]

خطای کمبود، ابزاری قدرتمند در دست رسانه‌های تبلیغاتی است: جملاتی مانند فقط دو عدد مانده، تنها تا پایان روز فرصت دارید و... نمونه‌هایی آشنا هستند برای ارزشمندتر نشان دادن آنچه آنها قصد فروشش را دارند. آنها قصد دارند تابه سرعت محصول خود را بفروشند برای همین تلاش می‌کنند تا آن را کمیاب جلوه داده تا به این ترتیب شما را دچار «خطای کمبود» کرده و شما ناخواسته آن محصول را ارزشمند تصور کنید. بنابراین اگر برای شما پیامکی آمد با این متن که: تنها تا پایان امشب فرصت دارید تا از فروشگاه ما با 30 درصد تخفیف خرید کنید. مراقب باشید دچار «سوگیری کمبود» نشوید.

از نقطه نظر تئوری تکاملی می‌توان اینگونه توضیح داد که در طول تاریخ و در مسیر تکامل آنچه برای اجداد ما ارزشمند بوده (مانند شکار، آب آشامیدنی، جفت و...) عموما محدود یا خارج از دسترس بوده پس در فرصت‌های احتمالی پیش آمده باید به سرعت تصاحب می‌شدند. اما حالا با وجود سوپر مارکت در هر کوچه و خیابانی این سوگیری تکاملی به ضرر ما کار می‌کند.

آرزو اندیشی

Wishful thinking

یعنی شکل‌گیری یک باور و تصمیم‌گیری برپایهٔ مطالبی که خوشایند به نظر می‌رسند ولی به دور از شواهد و منطق و واقعیّات هستند. به بیانی دیگر وقتی که آرزوی درست بودن گزاره‌ای، جایگزین مدارک صحت آن گزاره شود، سوگیری و مغالطهٔ آرزو اندیشی رخ می‌دهد. آرزو اندیشی بیشتر یک «سوگیری شناختی» (اشتباه ادراکی) است تا یک مغالطهٔ منطقی، و می‌تواند باعث شود که شخص به سبب علاقه شخصی‌اش به یک نتیجهٔ مشخص، شواهد و مدارک را به شکل کاملاً غیر معمول و متفاوت بررسی کند.
شکل منطقی این سوگیری چنین است: آرزومندم x درست باشد، پس x درست است.
اثر شگفتی زنان

Women are

wonderful effect

تمایل به دادن صفات مثبت و بهتر به زنان نسبت به مردان. به بیان بسیار ساده تصور ناخودآگاه اینکه زنان از مردان درستکارتر هستند.

سوگیری‌های اجتماعی[ویرایش]

نام توضیح
سوگیری بازیگر-تماشاچی

actor-observer bias

دلیل کارهای اشتباه دیگران خود آنها هستند. اما کارهای اشتباه من به خاطر شرایط است.

برای مثال اگر شما ببینید (به عنوان تماشاچی) که در خیابان کسی زباله روی زمین می‌اندازد، بلافاصله قضاوت می‌کنید که انسان بی‌ملاحظه‌ای است. اما اگر خودتان (به عنوان بازیگر اعمال‌تان) اشغال روی زمین بیندازید حتماً شرایط شما را مجبور کرده‌است و مثلاً سطل زباله در نزدیکی شما نیست. این سوگیری زیرمجموعه‌ی خطای بنیادی برچسب‌زدن است.

سوگیری مرجعیت

Authority bias

تمایل برای در نظر گرفتن صحت بیشتر برای نظر یک شخص مرجع یا مشهور نسبت به سایرین و بیشتر متأثر شدن از آن نظر. یا به عبارت دیگر، تمایل ناخودآگاه به پذیرش یا دادن اعتبار به نظر و رای افراد صاحب قدرت، شهرت و …، حتی وقتی آنها در مواردی نظر می‌دهند که خارج از حوزه دانش آنها است. مثلاً حتی وقتی یک سیاستمدار یا یک روحانی نظری علمی می‌دهد، ناخواسته مردم اعتبار زیادی برای درستی نظر او قائل می‌شوند.

این سوگیری اساس و زیربنای استدلال‌های غلط نیز می‌شود که در این صورت «مغلطه توسل به مرجع» نامیده می‌شود.

خطای بنیادی برچسب‌زدن

Fundamental Attribution Error

خطای بنیادی برچسب‌زدن یک نوع سوگیری و گرایش متداول است که افراد در توصیف علل رفتارهای اجتماعی یک نفر، نقش عوامل شخصیتی یا ویژگی‌های پایدار او را مهم‌تر از واکنش او به موقعیت‌ها برآورد می‌کند.

علت وجود خطای بنیادی این است که اغلب افراد، به‌عنوان مشاهده‌گر، این واقعیت را نادیده می‌گیرند که هر فرد، بسته به موقعیت پیش رو، نقش‌های اجتماعی متعددی را ایفا می‌کند که دیگری ممکن است تنها شاهد یکی از آنها باشد. بدین‌سان، اهمیت موقعیت‌های اجتماعی در تبیین رفتار یک فرد به‌سادگی نادیده می‌شود.

اثر اجماع کاذب

False consensus effect

تصور اشتباه اینکه دیگران با ما هم‌فکر هستند. مردم به‌طور معمول تصور غلطی از میزان هم رای بودن و همفکر بودن دیگران با خودشان دارند و آن را بیشتر از آنچه واقعاً هست تصور می‌کنند.
خطای هاله

Halo Effect

این خطا زمانی روی می‌دهد که یک ویژگی مثبت یا خوب در یک شخص، محصول، شرکت و غیره باعث می‌شود سایر ویژگی‌ها تحت تاثیر مثبت قرار گیرند، حتی ویژگی‌هایی که هیچ اطلاع و ارزیابی از آن نداریم. مثال بسیار معمول آن وقتی است که مردم در برخورد با اشخاص زیبا، آنها را باهوش‌تر، نجیب‌تر، مهربان‌تر، تحصیل‌کرده تر و درستکارتر از دیگران می‌بینند. این درحالی است که شخص زیبا صرفا زیبا است و تنها ارزیابی ما از او فقط زیبایی است و سایر ویژگی‌های او ممکن است کاملا برخلاف این ویژگی مثبت باشند. سوگیری هاله نتیجه قضاوت سریع و احساسی است. اگر شما رفتار کسی را دوست داشته باشید احتمالا سلیقه و ظاهر او را هم دوست خواهید داشت. اگر شما سیاستهای رئیس‌جمهور را دوست داشته باشید احتمالا صدا و ظاهر او را هم دوست خواهید داشت و برعکس.[۶۵]

نتایج چند مطالعه نشان داده‌اند که وقتی مردم ظاهر کسی را دوست دارند به او صفات مثبت شخصیتی نیز میدهند. حتی یک مطالعه نشان داده است که در دادگاه‌ها هیات منصفه تحت تاثیر ظاهر زیبای افراد قرار گرفته و کمتر تمایل دارد که افراد زیبا را گناهکار تشخیص دهد.[۶۶]

تاثیر خطای هاله در موارد زیر بررسی شده است:

1- آموزش: پژوهشگران در چندین مطالعه متوجه شدند که معلمان برخورد بهتری با دانش‌آموزانی دارند که نسبت به سایرین ظاهری دوست داشتنی‌تر دارند. یک پژوهش نشان داد در آزمون آنلاین دانش آموزان زیبا نمره کمتری نسبت به آزمون غیرآنلاین در کلاس درس داشتند که نشان دهنده تاثیر ظاهر آنها در نظر و نمره معلم است.

2- محیط کار: اثر هاله می‌تواند در درآمد، جایگاه شغلی و روابط اشخاص در محیط کار تاثیر بگذارد.

3- بازاریابی و فروش: فروشندگان و بنگاه‌های تبلیغاتی از اثر هاله به خوبی استفاده می‌کنند. وقتی یک شخص جذاب و معروف (سلبریتی) یک محصول را تبلیغ می‌کند نگاه مثبت و علاقه ما به آن شخص باعث نگاه مثبت و علاقه ما به محصول نیز خواهد شد. [۶۷]

توهم سازمان خارجی

Illusion of external agency

وقتی مردم به غلط تصور می‌کنند که اتفاقات خوب یا بد برای آنها معلول نیروهای خارجی یا تحت تأثیر آنها است.[۶۸]
تعصب درون گروهی

In-group favoritism

تمایل به جانبداری و حمایت از اعضای گروه (تیم، سازمان، حزب، جامعه، نژاد، کشور) که شخص به آن تعلق دارد نسبت به سایرین. این سوگیری باعث قضاوت نادرست خواهد شد. به عبارت دیگر تعصب و حمایت نسبت به اعضاء، ویژگی‎ها، نتایج و محصولات گروهی که به آن تعلق داریم در برابر سایر گروه‌ها.[۶۹] مطالعات نشان می‌دهد که کودک انسان با تعصب درون گروهی متولد می‌شود.[۷۰] کودکان از همان ابتدا تمایل به دوستی با آنهایی که به خودشان شبیه هستند و بیزاری نسبت به آنهایی که متفاوت هستند نشان می‌دهند[۷۱] علاوه بر این کودکان ترجیح می‌دهند به آنهایی که شبیه‌شان نیستند آزار برسد.[۷۲]

این سوگیری از جمله دلایل دشمنی و جنگ بین گروه‌ها Group Conflict است. تخمین زده می‌شود که از سال 1820 تا سال 1945 دست کم 59 میلیون نفر به دلیل جنگ و درگیری بین گروه‌های مختلف کشته شده باشند.

در جریان نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ در کشور روآندا افراد قوم «هوتو» ۸۰۰ هزار مرد، زن و کودک از قوم «توتسی» و آنهایی که «هوتو» بودند اما به شکلی با توتسی‌ها ارتباط داشتند را کشتند.

فرضیهٔ جهان عادل

Just-world hypothesis

فرضیه جهان عادل یا «توهم عدل در جهان» نوعی سوگیری شناختی و تمایلی ذهنی است که باعث می‌شود تصور کنیم، رویدادهای خوب و بدی که دیگران در زندگی روزمره با آن مواجه می‌شوند نتیجه اعمال نیک یا بد آنها است. به بیانی دیگر اعمال یک شخص سرانجام پیامدهایی عادلانه برای آن شخص در پی خواهد داشت و «نیروهای کیهانی» عدالت را در جهان برقرار می‌کنند. این «خطا و سوگیری» در بین مردم در سراسر جهان رایج است و در آثار نویسندگان و شاعران نیز بسیار دیده می‌شود. جمله آشنا در فرهنگ ما این است: «حقشه»، «حتما یه کاری کرده که به این روز افتاده» و …

از جمله دلایل روانی و تکاملی شکل‌گیری این فرضیه، منفعت آن برای شخصی است که چنین جهان‌بینی را پذیرفته‌است. چراکه نهایتاً باعث سلب مسئولیت و دوری از رنج او می‌شود. به این ترتیب افراد زمانیکه شاهد بیماری، فقر، ستم، قحطی، گرسنگی، استعمار یا تجاوز به دیگران هستند به جای کمک، و پذیرش مسئولیت یا دلسوزی و مضطرب شدن، با سرزنش کردن دیگران آنها را سزاور چنین مصیبت‌هایی می‌دانند و در نتیجه از ناراحتی و احساس گناه شخصی خود کاسته و از خود نیز سلب مسئولیت می‌کنند.[۷۳]

شانس اخلاقی

Moral Luck

قضاوت اخلاقی یا غیراخلاقی بودن یک رویداد بر اساس نتایج آن.
خطای تأیید خود

Self-serving Bias

ناخودآگاه موفقیت‌ها را به خود نسبت دادن و شکست‌ها را به نیروهای بیرونی نسبت دادن. این سوگیری عبارت است از گرایش برای سرزنش کردن نیروهای بیرونی، زمانی که نتایج بدی می‌گیرید و اعتبار دادن به خود، زمانی که نتایج خوبی می‌گیرید. به عبارت دیگر هر نوع انحراف در فرآیند تفکر و استنتاج که به دلیل نیاز به حفظ اعتبار و عزت نفس روی دهد.

این سوگیری باعث می‌شود اشخاص از پذیرش اثر و اعتبار منفی کارهای خود سرباز زده تا همچنان تصویری مثبت از خود به دیگران و خودشان نشان دهند.

برای مثال دانش‌آموزان عموما دلیل نمره خوب در یک امتحان را به هوش، پشتکار و مطالعه خود نسبت می‌دهند و چنانچه در امتحانی موفق نباشند دلیل آن را آموزش نادرست معلم، امتحان غیرمنصفانه دانسته و به عواملی به غیر از خود نسبت می‌دهند. در مسابقات ورزشی نیز شاهد این سوگیری هستیم وقتی که ورزشکاران یا تیمهای ورزشی دلایل شکست خود را به عوامل خارجی مثل داوری ناعادلانه نسبت می‌دهند.

در داستان «روباه و انگور» نوشته ازوپ در حدود 600 قبل از میلاد نیز می‌توان این سوگیری را دید. "روباهی گرسنه به تاکستانی می‌رسد که انگورهای آن در ارتفاعی بالا آویزان هستند. با وجود اینکه روباه تلاش زیادی می‌کند و با تمام توان به بالا می‌پرد دستش به انگورها نمی‌رسد. سرانجام درحالیکه با ناامیدی به راهش ادمه می‌دهد با خود می‌گوید: این انگورها نرسیده و ترش هستند و من هم انگور ترش دوست ندارم."

خطاها و سوگیری‌های حافظه[ویرایش]

نام توضیح
اثر میان-نژادی

Cross-race effect

تشخیص راحت‌تر چهرهٔ افراد نژاد خود. معمولاً مردم یک نژاد برای تشخیص افرادی از نژاد دیگر دچار مشکل می‌شوند. مثل اینکه تصور می‌کنند همه ژاپنی‌ها شبیه به هم هستند
نوانگاری خاطره

Cryptomnesia

نوعی اختلال ناخودآگاه و معمول در حافظه در هنگام به یادآوری است، وقتی که فرد فراموش می‌کند که چیزی را از جایی شنیده، خوانده یا دیده‌است و در عوض خیال می‌کند که اولین بار به ذهن خودش رسیده‌است. بخشی از سرقت‌های علمی و ادبی ممکن است محصول این پدیده ناخواسته باشند.
سوگیری حمایت از انتخاب

Choice-supportive bias

شخص تصمیم‌گیرنده فقط به صرف این که تصمیمی گرفته، بر آن پافشاری و تأکید می‌کند
سوگیری خودمحور

Egocentric bias

گرایش به ارزش‌گذاری بیش از اندازه بر رفتارها، تفکرات، برداشت‌ها، خاطرات و اعتقادات شخصی خود در برابر واقعیت.

برای مثال ممکن است شخصی نمرات دوران دانش‌آموزی خود را بهتر از آنچه واقعاً بوده به یاد آورد. یا اندازه قد خود را کمی بیشتر از آنچه واقعاً هست در نظر بگیرد. یا شخص در یک کار تیمی نقش خود را بیش از آنچه واقعا هست مهم و تاثیر گذار ببینید درحالیکه از نگاه ناظری بی‌طرف نقش کم‌رنگ‌تری از آنچه تصور میکند دارد. معمولا چنانچه در یک کار گروهی از افراد گروه بخواهید درصد مشارکت خود را بیان کنند جمع عددی آنچه آنها اظهار میکنند بیش از 100 خواهد شد! این نشان می‌دهد که اشخاص درصد مشارکت خود را در کار بیش از آنچه بوده درنظر گرفته‌اند.[۷۴]

اثر گوگل

Google effect

اثر گوگل که فراموشی دیجیتال نیز نامیده می‌شود، تمایل به فراموش کردن اطلاعاتی است که به راحتی از طریق استفاده از موتورهای جستجوی اینترنتی مانند گوگل در دسترس است.
محو خاطرات بد

Fading affect bias

خاطرات و اطلاعات مربوط به احساسات بد و منفی، زودتر از خاطرات و اطلاعات مربوط به احساسات خوب و مثبت فراموش می‌شوند.[۷۵] یکی از دلایلی که اشخاص در نگاه به وقایع و روزگار گذشته آن را مثبت‌تر از آنچه واقعا بوده می‌بینند همین اثر است.
خاطرهٔ نادرست یا اشتباه

False memory

به موردی گفته می‌شود که در آن یک فرد، رویدادی را متفاوت از آنچه رخ داده به یاد می‌آورد یا در بدترین حالت رویداد یا خاطره‌ای را به یاد می‌آورد که اصلاً رخ نداده‌است.[۷۶] برای چنین شخصی ممکن است این خاطره کاملاً روشن باشد و بسیار در مورد آن مطمئن باشد. برای همین بسیار مشکل می‌توان شخصی را متقاعد کرد که خاطره‌اش اشتباه است. در یک عبارت می‌توان گفت: «وقتی تخیل در جای واقعیت می‌نشیند»

بنابر گفته خانم «الیزابت لافتس»[۷۷] دانشمند و متخصص برجسته در زمینهٔ «حافظه انسان» در تحقیقی که در ایالات متحده در مورد سیصد زندانی که به مدت ده‌ها سال در زندان بودند انجام گرفت و آزمایش «دی‌ان‌ای» ثابت کرد که در واقع بیگناه هستند، دلیل گناهکار شناخته شدن سه چهارم آنها «خاطره نادرست» بود، خاطرهٔ نادرست یک شاهد عینی! خاطره اشتباه یا حافظهٔ کاذب می‌تواند سبب شود که شخص کسی را به یاد بیاورد که اصلاً ندیده‌است.[۷۸]

گذشته‌نگری نادرست

Hindsight bias

پیش‌بینی درست وقایع بعد از روی دادن آنها. به بیانی ساده می‌توان گفت که پس از هر رویداد اشخاص به نادرستی تصور می‌کنند که با توجه به شواهد و مدارک، این رویداد قابل پیش‌بینی بوده‌است. جمله آشنا در این موارد این است: از اول معلوم بود که اینطور خواهد شد.

معمولا افراد در بررسی رویدادهای گذشته به اشتباه  تصور می‌کنند که آن رویدادها  قابل پیش‌بینی بوده‌اند. پس از یک رویداد، مردم اغلب بر این باورند که برای آنها آن رویداد و نتایجش قابل پیش‌بینی بوده یا حتی آن را می‌دانستد. این خطا باعث اخلال در به یادآوری خاطرات گذشته شده و ممکن است سبب اثر بیش‌اعتمادی (در پیش‌بینی آینده) شود.[۷۹] برای مثال تاریخ‌نگاران، مفسران و علاقمندان رویدادهای ورزشی، سیاسی و اقتصادی معمولا در بررسی رویدادها به گونه‌ای سخن می‌گویند که گویی نتیجه یک جنگ تاریخی، مسابقه ورزشی، انتخابات و غیره کاملا قابل پیش‌بینی بوده و حتی مشخص بوده است. سخنانی از این دست که نتیجه فلان مسابقه فوتبال یا نتیجه انتخابات یا سقوط بازار سهام از قبل کاملا مشخص بود در بین مردم بسیار رایج است.[۸۰]

دو خطای ادراکی «گذشته نگری نادرست» و «نتیجه‌ نگری» گاها باعث میشوند که افرادی مورد سرزنش یا تشویق قرار گیرند که سزاوار یا مستحق نیستند. شخصی را تصور کنید که دست به ریسکی بزرگ، پرخطر و غیرمسئولانه میزند و به طور اتفاقی موفق می‌شود. پس از این موفقیت دیگران او را به خاطر استعداد و آینده‌نگریش تشویق و تمجید می‌کنند و همزمان کسانی را که او را از چنین ریسکی برحذر می‌داشتند ضعیف، ترسو و احتمالا کم هوش قلمداد می‌کنند.[۸۱]

منفی‌نگری

Negativity bias

ذهن انسان توجه، وقت و اعتبار بیشتری برای اخبار، احساسات، خاطرات، رفتارها و افکار منفی نسبت به مثبت قائل می‌شود.

منفی‌نگری احتمالا ریشه تکاملی دارد چرا که برای اجداد ما کم توجهی به اخبار منفی و تهدیدآمیز نتایج مرگباری داشت درحالکیه نادیده گرفتن اخبار مثبت نهایتا باعث از دست دادن فرصت می‌شد. امروزه در دنیای مدرن منفی نگری نتایج بدی خواهد داشت و باعث صدمه به روابط دوستی، زناشویی، اجتماعی و غیره شده و ممکن است باعث بروز رفتار نامناسب یا گرفتن تصمیم‌های نادرست در شخص منفی‌نگر شود.[۸۲] ما ممکن است ساعت‌ها و روزها گرفتار و درگیر یک رفتار نامناسب، توهین یا یک خطای کوچک باشیم درحالیکه همزمان به بسیاری از جنبه‌های مثبت بی‎‌توجه هستیم.[۸۳]

توهم کانون توجه بودن

Spotlight effect

تصور مردم از توجه دیگران به آنها بیش از آن مقداری است که دیگران واقعاً به آنها توجه می‌کنند. به این گرایش و تصور ناخودآگاه «توهم کانون توجه بودن» گفته می‌شود. این اشتباه ادراکی (سوگیری ذهن) که ریشه در خودشیفتگی انسان دارد به این دلیل روی می‌دهد که اشخاص ناخواسته فراموش می‌کنند که هرچند آنها از نگاه خودشان در مرکز جهان هستند اما از نگاه دیگری در مرکز جهان نیستند. دیگران نیز خودشان را در مرکز جهان می‌بیند.
تلقین‌پذیری - اثر تلقین

Suggestibility

تلقین پذیری یعنی اینکه تا چه اندازه مستعد و آماده برای تغییر در رفتار، نظر یا خاطرات خود بر اساس خواسته‌ها و گفته‌های دیگران هستیم. اشخاص مستعد، به راحتی نظرات دیگران را پذیرفته و آن را نظر خود می‌پندارند.

تلقین می‌تواند بر تصمیمات ما اثر سوء داشته باشد. حتی ممکن است خاطرات ما را نیز مخدوش کند. برای مثال ممکن است شما یک تجربه و خاطره‌ی خوب از یک دندانپزشک داشته باشد. چنانچه دیگران از تجربیات وحشتناک خود از آن دندانپزشک با شما صحبت کند اثر تلقین باعث می‌شود تا شما ناخواسته در خاطرات خود تغییراتی بدهید.

تاثیرات مخرب تلقین می‌تواند بسیار بیش از این باشد. شاهدانی که قرار است به دادگاه احضار شوند، ممکن است در جریان بازپرسی و گفتگو با پلیس یا وکیل تحت تاثیر سخنان آنها قرار گرفته و تغییرات زیادی در شهادت خود بدهند. این پدیده بسیار دیده و ثبت شده است. بویژه کودکان در مقایسه با بزرگسالان به راحتی اظهارات، و خاطرات خود را تغییر می‌دهند.

کودکان بسیار آماده برای پذیرش اطلاعات جدید و جایگزین کردن آنها با اطلاعات قبلی هستند. بارها دیده شده که وقتی کودکان در مدرسه شاهد یک دعوا هستند اگر پس از دعوا به آنها گفته شد که نزاع چندان هم جدی نبوده، آنها به راحتی این ادعا را می‌پذیرند و در صورتی که درباره جدیت نزاع از آنها پرسش شود پاسخ خواهند داد که چندان جدی نبوده است.[۸۴]


جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «Cognitive bias cheat sheet – Better Humans». Better Humans. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۹-۰۱.
  2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4374623/
  3. https://www.youtube.com/watch?v=FRvVFW85IcU
  4. https://www.psychologytoday.com/us/blog/reset-247/201508/can-you-escape-bias
  5. https://positivepsychology.com/albert-ellis-abc-model-rebt-cbt/
  6. https://www.healthline.com/health/abc-model#how-it-works
  7. https://www.nature.com/news/2009/090324/full/news.2009.186.html
  8. https://www.scienceworld.ca/stories/why-do-some-gulls-have-red-spot-their-beaks/
  9. https://www.dailymotion.com/video/x2pztmx
  10. مستند چگونه هنر جهان راساخت، ساخته بی بی سی ، قسمت اول دقیقه پانزدهم
  11. Religion Explained, by Pascal Boyer
  12. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095748291
  13. https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/trading-investing/anchoring-bias/
  14. https://thedecisionlab.com/insights/policy/does-anchoring-work-in-the-courtroom/
  15. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16382081/
  16. https://www.verywellmind.com/what-is-an-attentional-bias-2795027
  17. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095436724
  18. https://en.wikipedia.org/wiki/Availability_heuristic#Research
  19. کتاب تفکر، سریع و آهسته (Thinking, Fast and Slow) - فصل دوازدهم - اثر دانیل کانمن
  20. https://www.bbc.com/persian/science-46361220
  21. https://rationalwiki.org/wiki/Backfire_effect Backfire Effect
  22. کتاب هنر شفاف اندیشیدن The Art of thinking clearly - شماره هفتم- سوگیری تأیید اثر رولف دوبلی
  23. https://www.quora.com/“What-the-human-being-is-best-at-doing-is-interpreting-all-new-information-so-that-their-prior-conclusions-remain-intact-”-Warren-Buffett-What-does-that-mean
  24. https://www.verywellmind.com/what-is-a-confirmation-bias-2795024#:~:text=Understanding%20Confirmation%20Bias&text=For%20example%2C%20imagine%20that%20a,supports%20what%20they%20already%20believe.
  25. https://examples.yourdictionary.com/confirmation-bias-examples-in-real-life.html
  26. https://www.logicallyfallacious.com/logicalfallacies/Cherry-Picking
  27. http://meaningring.com/2016/04/25/contagion-bias-by-rolf-dobelli/
  28. https://www.bbc.com/persian/iran-46399464
  29. https://www.psychologytoday.com/intl/basics/dunning-kruger-effect
  30. https://facilethings.com/blog/en/effort-justification
  31. https://nimadabaghian.com/effort-justification/
  32. https://thedecisionlab.com/biases/framing-effect/
  33. https://www.youtube.com/watch?v=h1NPovKgSTo
  34. Baron 1994, pp. 258–259
  35. https://fs.blog/2020/02/illusory-truth-effect/
  36. https://www.psychologytoday.com/us/blog/psych-unseen/202001/illusory-truth-lies-and-political-propaganda-part-1
  37. https://en.wikipedia.org/wiki/Big_lie#:~:text=If%20you%20tell%20a%20lie,military%20consequences%20of%20the%20lie.
  38. https://thedecisionlab.com/biases/illusion-of-validity/
  39. پیشگویان قلابی- توهم پیش‌بینی، بخش 40، مترجم عادل فردوسی پور-صفحه 134
  40. https://en.wikipedia.org/wiki/Philip_E._Tetlock#The_Good_Judgment_Project
  41. https://www.azquotes.com/quote/465361
  42. https://www.verywellmind.com/magical-thinking-2671612
  43. https://www.healthline.com/health/magical-thinking#religion
  44. https://thedecisionlab.com/biases/mere-exposure-effect/
  45. https://www.discovermagazine.com/the-sciences/what-is-motivated-reasoning-how-does-it-work-dan-kahan-answers
  46. https://www.intelligentspeculation.com/blog/confirmation-bias-amp-motivated-reasoning
  47. https://www.ted.com/talks/julia_galef_why_you_think_you_re_right_even_if_you_re_wrong?language=en
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-power-prime/201305/cognitive-biases-are-bad-business
  49. https://www.psychologytoday.com/us/blog/science-choice/201612/what-is-narrative-bias
  50. https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/trading-investing/narrative-fallacy/
  51. کتاب تفکر سریع و کند نوشته دانیل کانمن- بخش سوم- فصل نوزدهم، توهم دانستن،The Illusion of Understanding
  52. https://en.wikipedia.org/wiki/Apophenia
  53. https://siepr.stanford.edu/system/files/Stanford-%20wertheim.pdf
  54. https://www.bbc.com/persian/science-46481635
  55. https://www.bbc.com/persian/science-46501156
  56. Daniel kahneman, Thinking Fast and Slow, The Social Costs of Hindsight
  57. https://psychologenie.com/selective-perception
  58. https://www.behavioraleconomics.com/resources/mini-encyclopedia-of-be/licensing-effect/
  59. https://medium.com/@richardobenjr/why-you-need-to-overcome-moral-licensing-f462cc55537b
  60. https://medium.com/@richardobenjr/why-you-need-to-overcome-moral-licensing-f462cc55537b
  61. https://fs.blog/2019/12/survivorship-bias/
  62. https://www.youtube.com/watch?v=OgsQSI1nOGs
  63. https://thecalminvestor.com/investor-cognitive-biases-scarcity-error/
  64. https://ganjoor.net/saadi/golestan/gbab8/sh41/
  65. کتاب تفکر، سریع و کند نوشته دانیل کانمن صفحه 71 از نسخه انگلیسی
  66. https://www.verywellmind.com/what-is-the-halo-effect-2795906
  67. https://www.healthline.com/health/halo-effect#in-daily-life
  68. https://www.alleydog.com/glossary/definition.php?term=Illusion+Of+External+Agency
  69. https://dictionary.apa.org/ingroup-bias
  70. https://psmag.com/social-justice/are-babies-born-biased
  71. https://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=135440&WT.mc_id=USNSF_1
  72. https://medicalxpress.com/news/2013-03-babies-individuals-arent-video.html
  73. https://youarenotsosmart.com/2010/06/07/the-just-world-fallacy/
  74. http://psychology.iresearchnet.com/social-psychology/self/egocentric-bias/
  75. https://www.youtube.com/watch?v=nGg6mG_54Qo
  76. http://www.scholarpedia.org/article/False_memory
  77. https://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Loftus
  78. https://www.ted.com/talks/elizabeth_loftus_how_reliable_is_your_memory/transcript?language=en
  79. https://www.verywellmind.com/what-is-a-hindsight-bias-2795236
  80. https://www.verywellmind.com/what-is-a-hindsight-bias-2795236
  81. Thinking, Fast and Slow — By Daniel Kahneman , The Social Costs of Hindsight
  82. https://www.verywellmind.com/negative-bias-4589618
  83. https://www.bbc.com/persian/science-46481634
  84. https://thedecisionlab.com/biases/suggestibility/

منابع[ویرایش]