فضیلت

فضیلت یا «والاییِ مَنِش» یا «نیک‌خویی» یعنی یک ویژگیِ برتر در انسان، مثل درستکاری اخلاقی، رفتار اجتماعی درست یا توانایی فکری خوب. پرورش فضیلت از نگاه بسیاری، هدف مهم زندگی انسان است، چون به بهتر شدن انسانیت کمک می‌کند.

در اخلاق عملی، فضیلت یعنی عادت داشتن به انجام کار درست و پرهیز از کار نادرست، حتی وقتی انجام کار درست سود شخصی یا فایدهٔ فوری ندارد. اگر کسی از انجام کار درست لذت ببرد، حتی وقتی سخت یا ناخوشایند است، این رفتار کم‌کم به عادت تبدیل می‌شود و او فردی بافضیلت به شمار می‌آید. نقطهٔ مقابل فضیلت، رذیلت است.

فضیلت یعنی داشتنِ آن دسته از ویژگی‌هایِ درونی که باعث می‌شود یک انسان، همواره به سویِ درستی و زیباییِ رفتار گرایش داشته باشد. این تنها یک دانشِ ذهنی نیست، بلکه هنری است که در کردارِ آدم خودش را نشان می‌دهد. وقتی می‌گوییم کسی دارایِ فضیلت است، یعنی او چنان جانِ خود را پرورانده که انجامِ کارِ نیک برایش به یک خوی و عادتِ همیشگی تبدیل شده است.

فضیلت همان «هنرِ خوب زیستن» است؛ یعنی طوری رفتار کنیم که انسانیت‌مان شکوفا شود و از خودمان نامی نیک و خاطره‌ای خوش به جا بگذاریم.

در فرهنگِ کهنِ ایران، فضیلت‌هایِ بنیادین را می‌توان در این چهار مورد خلاصه کرد:

• خِرَدورزی: یعنی تواناییِ تشخیصِ درست از نادرست و به کار بستنِ عقل در زندگی.
• دادگری: یعنی پا کج نگذاشتن، حق را به حق‌دار دادن و بیزار بودن از ستم.
• دلیری: یعنی نترسیدن در راهِ رسیدن به حقیقت و ایستادگی پایِ پیمان و باورهایِ نیک.
• خویشتن‌داری: یعنی چیره شدن بر خواهش‌هایِ ناپسندِ تن و دوری از تندروی در هر کاری.

فضیلت به برتری اخلاقی اشاره دارد. فضیلت خصیصه یا کیفیت مثبتی است که به صورت ذهنی از نظر اخلاقی برتر تلقی شود، و بنابراین به عنوان شالودهٔ قاعده و حضور اخلاقی خوب ارزشگذاری می‌شود. فضایل شخصی ویژگی‌هایی هستند که به عنوان ارتقادهندهٔ عظمت جمعی و فردی ارزشگذاری می‌شوند. متضاد فضیلت رذیلت است.

فضیلت یک الگوی فکری و رفتاری است که بر استانداردهای اخلاقی رفیع استوار است. فضیلت‌ها را می‌توان در حوزهٔ گسترده‌تر ارزش‌ها قرار داد. هر فرد دارای هسته‌ای از ارزش‌های اساسی است که به سیستم اعتقادات، ایده‌ها و/یا نظراتش مشارکت می‌رساند. تمامیت در کاربرد یک ارزش متضمن استمرار آن است و این استمرار یک ارزش را از اعتقادات، نظرات و ایده‌ها جدا می‌سازد. در این زمینه، یک ارزش (مثلاً راستی یا برابری یا کیش) هسته‌ای است که ما از آن عمل یا فعالیت می‌کنیم. جوامع ارزش‌هایی دارند که در بین بسیاری از شرکت‌کنندگان در آن فرهنگ به اشتراک گذاشته شده‌اند. ارزش‌های یک فرد معمولاً به صورت گسترده، اما نه تماماً، با ارزش‌های فرهنگ او سازگاری دارند.

فضایل فردی را می‌توان در یکی از چهار دستهٔ ارزش‌ها قرار داد:

• اخلاق (فضیلت - رذیلت، خوب - بد، اخلاقی - غیراخلاقی، درست - اشتباه)
• زیبایی‌شناسی (نامتوازن، خوش‌آیند)
• آموزه (سیاسی، ایدئولوژیکی، اعتقادات و ارزش‌های مذهبی یا اجتماعی)
• فطری/ذاتی

جستارهای وابسته

• رذیلت

منابع

• virtue، مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، برداشت شده در ۲ فوریه ۲۰۱۲.