لهجه شهرکردی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

لهجه شهرکردی یکی از لهجه‌های زبان پارسی است هر چند شباهت‌هایی بین تعداد کلماتی از لهجه شهرکردی و زبان کردی دیده می‌شود مانند «صُح» که در هر دو به معنای «صُبح» است. زبان مردم بومی شهرکرد، فارسی است و بر خلاف تصور عام کردی تکلم نمی‌کنند. ،[۱][۲] مردم شهرکرد دارای لهجه‌ای خاصی هستند که با وجود مفهوم بودن واژگان آن برای افراد غیر بومی، کلمات آن دارای آهنگ ادای خاصی است که لهجه شهرکردی را از گویش معیار فارسی (تهرانی) متمایز می‌سازد. لهجه شهرکردی با لهجه معیار فارسی تفاوت‌های آوایی و واژگانی دارد و برخی واژه‌ها و پسوندهایی دارد که تنها در این لهجه دیده می‌شود. در میان ساکنین محلی شهرکرد، لهجه مردمان بومی شهرکرد به لهجه دهکردی معروف است. یکی از شهر های معروف شهرکرد نافچ است .لهجه شهرکردی بسیار مشابه لهجه اصفهانی بسیار غلیظی است که در مناطق جنوبی اصفهان به کار می‌رود.

پیشینه[ویرایش]

لهجه مردمان بومی شهرکرد در میان افراد محلی به لهجه دهکردی معروف است زیرا شهرکرد در قدیم دهکرد نامیده می‌شد و در شهریور سال ۱۳۱۴ خورشیدی از دهکرد به شهرکرد تغییر نام یافت.[۲] با توجه به شباهت‌های زیاد لهجه شهرکردی به زیر لهجه‌ها و لهجه‌های وابسته به لهجه اصفهانی و فاصله نزدیک شهرکرد تا اصفهان برخی معتقدند که لهجه شهرکردی گونه‌ای از گویش رایج مردم فلات مرکزی ایران به ویژه منطقه جی قدیم است[۲] به گونه‌ای که بسیاری از واژگان کاربردی در گویش فلات مرکزی ایران در کلیات واژگان لهجه شهرکردی به فراوانی یافت می‌شود و علامه دهخدا نیز در زمان سکونتش در حوالی شهرکرد در تدوین لغتنامه خود از بسیاری از این واژگان کلیدی بهره گرفته است. متأسفانه این لهجه در حال حاضر در حال نابودی است.[۳]

انواع مختلف لهجه شهرکردی[ویرایش]

افراد مسن و ساکنان برخی محله‌های قدیمی شهر، بیشتر از نسل جدید مردم شهرکرد به لهجه شهرکردی صحبت می‌کنند. لهجه شهرکردی به دو دسته تقسیم می‌شود:

  • لهجه رعنایی
  • لهجه شهری

لهجه رعنایی لهجه‌ای بسیار غلیظ است. لهجه رعنایی لهجه‌ای کمتر تغییر کرده است که ساکنین محله رعنایی‌ها و قسمت‌های جنوبی شهرکرد به آن سخن می‌گویند. محله رعنایی‌ها نام محله‌ای است قدیمی در شهرکرد که بیشتر به این لهجه سخن می‌گویند. لهجه شهری اگر چه از همان ریشه لهجه رعنایی است اما تحت تأثیر روابط با سایر استان‌ها و مهاجرین سایر نقاط استان و همچنین برنامه‌های تلویزیونی از غلظت آن کاسته شده است و بیشتر به زبان معیار نزدیک است.[نیازمند منبع]

ویژگی‌های منحصر به فرد[ویرایش]

لهجه و گویش " دهکردی " یکی از لهجه‌ها و گویش‌های اصیل پارسی است و سرشار از واژه‌های بسیار قدمت داری است به طوری که پسوند 'اولی' (OLE) در حال حاضر فقط در لهجه دهکردی رایج است. در زیر مثال‌هایی از این پسوند منحصر به فرد آورده شده است.[۲]

فارسی معیار لهجه شهرکردی[۲]
خاک آلود خاکولی
چرک آلود چرکولی
جسم گرد و کروی گردولی
چاقالو گمبولی

تخلیص سازی واژگان و کوتاه سازی جمله یکی از مهمترین خصوصیات لهجه شهرکردی است که این لهجه را تبدیل به یک گویش تک جغرافیایی کرده است.[۲] اگر چه تخلیص سازی در فارسی معیار در مورد واژگان استفاده می‌شود اما در این لهجه گاه یک جمله کامل دارای فعل و فاعل و تکلم دستوری به یک کلمه کاهش می‌یابد. به طور مثال

بِرتابِریم که یعنی بفرمایید بروید تا برویم
پَبَرچی که یعنی پس برای چی؟

آواشناسی[ویرایش]

تفاوت لهجه شهرکردی با لهجه معیار فارسی بیشتر در آواها و تغییر تلفظ کلمات دیده می‌شود تا در داشتن کلمات مجزا. در زیر برخی از تفاوت‌های آوایی لهجه شهرکردی با لهجه فارسی معیار آورده شده است.

نوع تغییر از شکل اصلی آوا به شکل تغییر یافته آوا مثال در زبان فارسی معیار مثال در لهجه شهرکردی
کاهش پَس پَ پس تو چی؟ پَ تو چی؟
کاهش اَز اَ از او بپرس اَ او بپرس
کاهش مَن مَ از من نپرس اَ مَ نپرس
کاهش اَست اِس سَرد اَست سَردِس
تبدیل رو آ کتاب را بده کتابابده
تبدیل ید ین رفتید؟ رفتین؟
تبدیل ُ او می‌کنی می کونی
کُجا کوجا
تبدیل َ ُ خودَم خودُم
مَغازه مُغازه
دَماغ دُماغ
تبدیل آ او دُکان دُکون
تنبان تنبون
دیگران دیگرون
تبدیل ق خ وقتی وختی
یقه یخه
تبدیل بِ بی بِریز بیریز
بِمیر بیمیر
بِچین بیچین
بِشین بیشین
کاهش نِمی نِم نمی‌بینم نم بینم
نمی‌توانم نم تونم
نمی‌خواهم نِم خام

برخی لغات[ویرایش]

در لهجه شهرکردی کلماتی دیده می‌شود که یا در لهجه‌های دیگر دیده نمی‌شود یا طرز تلفظش آن قدر متفاوت است که ممکن است یک غیر بومی متوجه معنی آن نشود. در زیر برخی از این کلمات آورده شده است.[۴]

برخی لغات لهجه شهرکردی
لهجه شهرکردی فارس معیار
دَده خواهر
دادا/داداهه برادر
کاکا/کاکاهه برادر
خُنُک آدم بی‌مزه
صُح صُبح
جُستن پیدا کردن
پیش کردن بستن در به حالت نیمه باز
جلد باش/جلت باش عجله کن، سریع باش
تُرکیدن آهسته قدم زدن
وخی/ وخسه بلند شو
خُب خوب

شعری به لهجه شهرکردی[ویرایش]

شعر زیر به لهجه شهرکردی سروده شده است.[۵]

گر تولی خاکولی دنبالِ تونَم مِث گدا سَقّاخانه لالِ تَونم
عینِ گنگیشکایِ گنگِ تو قفس مرده خُب یا بدِ فالِ تونم
عَینهِو کوله‌گرایِ پاپِتی جُل و کول بستم و حمّال تونَم
یِه تُله پاتا بیال رو گولی‌یام تا بیدونی که مَ پامالِ تونَم
هرکیِا هَشْتی تو به حالِ خودش مَ دلْ آلمونْ زده حالِ تونَم
نِم وزِد باد تا بیُفتمْ دَمْ پاتْ تا ببینی که سیبِ کالِ‌تَونم
غمْ ندارَمْ کِه دلُمْ زیرْ بارِسْ اَصْ اَیادْ مونده هر سالِ تونَم

منابع[ویرایش]

  1. تبیان شهرکردبازدید: می ۲۰1۲
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ «ادبیات شفاهی ایران، ناشناخته‌های گویش دهکردی». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. 3 5 1389. بازبینی‌شده در می 2012. 
  3. «گویش " دهکردی " در حال نابودی است». آفتاب یزد، ش. 2070 (25 2 1386): 10. 
  4. محمّد فاضلی. امثال و اصطلاحات چهار محال. چاپ اوّل. نشر فردا، 1372. 
  5. اسفندیار ساکنیان. قوطی بگیر بینیشون (گزیده اشعار گویش دهکردی). چاپ اوّل. سوره مهر، 1385. شابک ‎۹۶۴۵۰۶۲۳۴۹.