زبان خانتی
| زبان خانتی | |
|---|---|
| ханты ясаӈ hantĭ jasaŋ | |
| زبان بومی در | روسیه |
| منطقه | ناحیه خودگردان خانتی-مانسی |
| قومیت | ۳۰٬۹۰۰ (۲۰۱۰) |
شمار گویشوران | ۹۶۰۰ (۲۰۱۰) |
اورالی
| |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | kca |
| گلاتولوگ | khan1279[۱] |
 | |
زبان خانْتی از زبانهای اورالی است که خانتیها در منطقۀ خودمختار خانتی-مانسی و یامالو-ننتس و همچنین در مناطقی از استان تومسک روسیه به آن صحبت میکنند. خانتی در ۱۹۹۴ حدوداً دوازده هزار نفر گویشور داشت.
دستهبندی زبانی
[ویرایش]زبان خانتی بههمراه زبان مانسی که نزدیکی زیادی با آن دارد و نیز زبان مجاری، در یک دسته قرار دارد. این زبان، از خانوادۀ زبانهای اورالی، در زیرگروه زبانهای فینواوگری و از دستۀ زبانهای اوگری است.
گویشها
[ویرایش]زبان خانتی با وجود کمی گویشورانش، گویشها و لهجههای نسبتاً فراوان و متفاوتی دارد. این تفاوت گویشی، در سه بخش گویشهای شمالی، غربی و شرقی تقسیمبندی میشود. بخش غربی، شامل گویشهای مناطق سالخارد، رود اب و ایرتیش بوده و گویشهای شرقی این زبان، در سورگوت و واخ-واسوهان رایج است که خود به سیزده گویش دیگر تقسیم میشود. هر سه گویش اصلی (شمالی، جنوبی و شرقی) از دید آواشناسی و تکواژشناسی و واژگان با یکدیگر تفاوتهای فاحش و غیرقابلفهم دارند که بهعنوان زبانهای جداگانه اما نزدیک به هم شناخته میشوند.
نوشتار
[ویرایش]آغاز نوشتار به این زبان، با خط لاتین در حدود ۱۹۳۱ میلادی بوده و بعدها در سالهای ۱۹۵۸ به خط سیریلیک تغییر یافت و در نهایت در سال ۲۰۰۰ میلادی در آنگونه سیریلیک، اصلاحاتی پدید آمد که به خط کنونی زبان خانتی منجر شد.
خط سیریلیک (نسخه ۲۰۰۰)
[ویرایش]| А а | Ӓ ӓ | Ӑ ӑ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е |
| Ё ё | Ә ә | Ӛ ӛ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к |
| Қ қ | Л л | Ӆ ӆ | Ԓ ԓ | М м | Н н | Ң ң | Ӈ ӈ |
| О о | Ӧ ӧ | Ө ө | Ӫ ӫ | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ӱ ӱ | Ў ў | Ф ф | Х х | Ҳ ҳ | Ц ц | Ч ч |
| Ҷ ҷ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Є є |
| Є̈ є̈ | Ю ю | Ю̆ ю̆ | Я я | Я̆ я̆ |
سیریلیک (نسخه ۱۹۵۸)
[ویرایش]| А а | Ӓ ӓ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ә ә | Ӛ ӛ | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Ӄ ӄ |
| Л л | Л’ л’ | М м | Н н | Ӈ ӈ | О о | Ӧ ӧ | Ө ө |
| Ӫ ӫ | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ | Ф ф |
| Х х | Ц ц | Ч ч | Ч’ ч’ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
خط لاتین (۱۹۳۱–۱۹۳۷)
[ویرایش]| A a | B в | D d | E e | Ә ә | F f | H h | Һ һ |
| I i | J j | K k | L l | سدیل ļ | Ł ł | M m | N n |
| سدیل ņ | Ŋ ŋ | O o | P p | R r | S s | Ş ş | S̷s |
| T t | U u | V v | Z z | Ƶ ƶ | Ƅ ƅ |
دستورزبان
[ویرایش]این زبان، مانند سایر زبانهای اُورالی، یک زبان پیوندی است و از نظر دستوری، مشابهتی با زبانهای هندواروپایی نداشته و وَندها مفاهیم جدید ایجاد میکنند و در نتیجه، ستاک اصلی واژهها صرف نمیشوند.
واژگان
[ویرایش]واژه در زبان خانتی، دارای سه سطح مفرد، مثنی و جمع است؛ حالتهای مفعولی معه، مفعولی له و مفعولی فیه نیز در این زبان وجود دارد؛ برای نمونه:
گاو من: məsem
دو گاو من: məsemən
گاوهای من: məsew
دوتا از گاوهای ما: məstatən
دو گاو ما: məsŋətuw
ضمایر
[ویرایش]ضمایر در زبان خانتی، شامل ضمایر شخصی، ضمایر اشاره و ضمایر پرسشی، و دارای تثنیه هستند؛ برای نمونه:
ضمائر شخصی
[ویرایش]| مفرد | مثنی | جمع | |
| اول شخص | ma | min | muŋ |
| دوم شخص | naŋ | nən | naŋ |
| سوم شخص | tuw | tən | təw |
ضمائر اشاره
[ویرایش]tamə: این
tomə: آن
tam xot: آن خانه
ضمائر پرسشی
[ویرایش]xoy: چه کسی؟
muy: چه چیز؟
شمارگان
[ویرایش]عددها در زبان خانتی و رابطۀ و همبستگی آنها با فنلاندی و مجاری:
| # | خانتی | فنلاندی | مجاری |
| ۱ | yit, yiy | yksi | egy |
| ۲ | katn, kat | kaksi | kettő, két |
| ۳ | xutəm | kolme | három |
| ۴ | nyatə | neljä | négy |
| ۵ | wet | viisi | öt |
| ۶ | xut | kuusi | hat |
| ۷ | tapət | seitsemän | hét |
| ۸ | nəvət | kahdeksan | nyolc |
| ۹ | yaryaŋ (short of ten?) | yhdeksän | kilenc |
| ۱۰ | yaŋ | kymmenen | tíz |
| ۲۰ | xus | kaksikymmentä | húsz |
| ۳۰ | xutəmyaŋ (3 tens) | kolmekymmentä | harminc |
| ۴۰ | nyatəyaŋ (4 tens) | neljäkymmentä | negyven |
| ۱۰۰ | sot | sata | száz |
منابع
[ویرایش]- ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Khantyic". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
{{cite book}}: Invalid|display-editors=4(help)
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Khanty language». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۱.