گویش دزفولی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
گویش دزفولی
گویش دزفولی
زبان بومی در: ایران
منطقه شمال استان خوزستان
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳ def
گلاتولوگ dezf1238[۱]

گویش دزفولی یک گویش اززبان خوزی (زبان‌های ایرانی جنوب غربی) است. این گویش در استان خوزستان توسط ساکنان بومی شهر دزفول در شمال استان خوزستان تکلم می‌شوند، گویش دزفولی از بازمانده‌های زبان پهلوی ساسانی می‌باشندکه ازنظرترکیباب کلمات کامل با بختیاری وسایرگویش های ایرانی همسان میباشدوازلحاظ لهجه ای اندکی متفاوت میباشدکه به گویش دزفولی شناخته میباشد که با خوزی باستان آمیختگی‌هایی داشته اند[۲][۳] گویش دزفولی و در گذرزمان کمتر از فارسی دری دستخوش دگرگونی شده اند، دکتر محمد معین در کناره کتاب برهان قاطع این گویش را یکی از سرشاخه‌های زبان پارسی میخواند. دانشنامه ایرانیکا گویش دزفولی را از سرشاخه‌های زبان‌های خوزی جنوب غربی ایرانی زبان پارسی میداند.[۴][۵][۶]

گویش دزفولی با فارسی معیار در نحوه تلفظ، صرف‌ونحو و واژگان تفاوت دارد، که این تفاوت بخصوص در نحوه صرف افعال بسیار مشهود است.

ویژگی‌ها

گویش دزفولی با گویش فارسی معیار در آوایش، دستور زبان و واژگان ناهمگونی‌هایی دارد. از دید آواشناسی گویش دزفولی به زبان پارسی نخستین میماند و زیرشاخه‌ای از گویشهای جنوب غربی زبان پارسی می‌باشد . یکی از ویژگی‌های این گویش، شیوه آوایش ویژه دو واج "ح" و "ع" در برخی واژگان است. بسیاری بر این باورند که این شیوه آوایش از هنایش های(تاثیرات) زبان عربی بر این گویش می‌باشد که گاهی در واژگانی که از زبان عربی هم به وام گرفته نشده‌اند نیز به گوش می‌رسد ، مانند: عَسب (اسب)، عَفتُو (آفتاب) و غیره ، دیدگاهی دیگر این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی باستان دانسته که امروز در فارسی معیار به کار نمی‌رود. بر پایه این دیدگاه با نگرش در پیشینه زبان پارسی باستان و پهلوی ساسانی و ایلامی کهن و همچنین نمونه‌هایی مانند واگ "ث" که در زبان اوستایی بوده اما در زبان فارسی معیار کاربردی ندارد می‌توان این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی دانست.[۷]

گویش دزفولی در نگاشته ها و رسانه ها

محمدتقی ناهیدی دزفولی، شاعر دزفولی، دارای سروده‌هایی به گویش دزفولی است. از میان شاعران امروزی که به گویش دزفولی سروده‌اند می‌توان عظیم محمود زاده سراینده و پژوهشگر دزفولی را نام برد. از نوشته‌های محمودزاده می‌توان کتاب‌های «فرهنگ لغت دزفولی» و «کُلمِجور» که دربرگیرنده واژگان دزفولی به همراه برگردان فارسی معیار آن‌ها می‌باشند را نام برد. همچنین چندین کتاب دیگر دربارهٔ واژگان و لالایی‌ها و سروده‌های دزفولی بدست چاپخانهٔ افهام در این شهر به چاپ رسیده است.[۸][۹]

احمد محمود داستان‌نویس نامی با درنگریستن به این که از پدر و مادری دزفولی زاده شده بود برخی ساختارها و واژگان دزفولی را در نوشته‌هایش به کار گرفته‌است. برای نمونه در رمان همسایه‌ها و نیز مدار صفر درجه جا به جا واژگان و ساختارها و سروده‌های دزفولی به کار برده است.[۱۰] ، رادیو دزفول که در آغاز به "فارسی معیار" برنامه پخش می‌کرد از سال ۱۳۷۸ برای گسترش فرهنگ دزفولی به پخش برنامه‌هایی به گویش دزفولی پرداخته است.[۱۱] پیش از این نیز در پاره ای از زمان‌ها سیمای خوزستان به پخش ترانه‌ها و نمایش‌های تلویزیونی با گویش دزفولی پرداخته است.[۱۲]

نمونه هایی از واژگان گویش دزفولی

[۱۳]
✓پتی کوردن(pati kordan)
خالی کردن
✓شک(shak)
تکان و لرزش
✓پیت خوَردن(peyt khordan)
پیچ خوردن
✓دِشبُل(deshbol)
غدّه
✓عَس(as)
استخوان
✓تیه(tiya)
چشم
✓گِندیک(gendik)
پاشنه ی پا
✓پِت(pet)
دماغ
✓تیک(tik)
پیشانی
✓بُرگ(borg)
ابرو
✓کُلمَک(kolmak)
آرنج
✓چاس(chaas)
نهار
✓شووم(shoom)
شام
✓ناشتا(nashta)
صبحانه
✓پُرس(pors)
مراسم ختم
✓سُنگ سُنگ(song)
یواش‌یواش (آهسته)
✓گَپ(gap)
بزرگ
✓توو(too)
اتاق
✓شوومی(shoomi)
هندوانه
✓گِریوَ(geriva)
گریه
✓وایه(vaaya)
آرزو
✓پتی(pati)
خالی
✓کت کوردن(kot kordan)
سرخم کردن، دولا شدن
✓کت کت(kot kot)
خورد خورد، تکه تکه
✓کِلِک(kelek)
انگشت
✓کوی(kavi)
کاهو
✓گیز(geyz)
گیج و خیره
✓تار بفک(کار بفک)(tar&kar bafak)
عنکبوت
✓لو(lo)
لب
✓سیلا(sila)
سوراخ
✓لَفو(lafo)
موج آب
✓نَتَرَ
نمی‌تواند
✓خَسی(khasi)
مادر زن یا مادر شوهر
✓خوار(khaar)
خواهر
✓بِرار(beraar)
برادر
✓پِیا(piyaa)
مرد
✓مِیرَ(mera)
شوهر
✓اَفتو(عّفتو)(afto)
آفتاب
✓اُو(o)
آب
✓پَسین(pasin)
پس از ظهر
✓ایسون(isoon)
اینک (حالا)، این زمان
✓اوسون(oosoon)
آن زمان (آن هنگام)
✓ایلا(ila)
این طرف
✓اولاً(oola)
آن طرف
✓کُلمِجور(kolmejoor)
کاوش وجستجو
✓قَلَپیدن(ghalapidan)
آهسته و به رو به بغل افتادن
✓شَکنیدن(shaknidan)
تکان دادن، شکاندن، لرزیدن
✓شِیونیدن(shevenidan)
به هم زدن
✓گُلنیدن(golnidan)
روشن کردن
✓خُفتیدن(khoftidan)
خوابیدن
✓وِرسیدن(versidan)
بلندشدن(برخاستن)
✓ترِِسَّن(taresan)
توانستن
✓بزنیدن(beznidan)
بیختن، جدا کردن
✓انجنیدن(enjenidan)
خورد کردن
✓رومنیدن(romnodan)
ویران کردن
✓قَپِ رِیت(ghape ret)
تقلا ، چنگ زدن و خراش دادن
✓دِندِله زیری(dendela zeyri)
سرازیری دندانه دار و پله پله

جستارهای وابسته

پانویس

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "گویش Dezfuli". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. عرب، محمدحسن (۱۳۹۴). واژگان بی معادل گویش دزفولی. تهران: دارالمومنین. صص. ۱۷.
  3. Horst، Kristen (۲۰۱۱). Dezfuli Dialect. صص. ۱۷.
  4. "LORI DIALECTS". iranica. Retrieved 5 February 2014.
  5. "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Iranica. Retrieved 5 February 2014.
  6. "DEZFŪL". Iranica. Retrieved 5 February 2014.
  7. Colin, Mackinnon. «"Dezful ii. DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ"». Encyclopaedia Iranica Online.

  8. "رسانه مجازی نگاه - استان خوزستان - ملا محمدتقی ناهیدی دزفولی". www.negahmedia.ir. Retrieved 2018-10-23.
  9. فهرست دزفول‌شناسی کلمجور. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۲۱۲۸۳۸.
  10. «احمد محمود - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۳.
  11. «پسین همدلی - صدا - نمایش محتوا - صدا و سیمای خوزستان». dpp.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۱۴.
  12. «خوزستون - موسیقی - نمایش محتوا - صدا و سیمای خوزستان». ahwaz.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۱۴.
  13. electricpulp.com. "DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ DIALECTS – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Retrieved 2018-10-23.

منابع

Colin, Mackinnon. «"Dezful ii. DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ"». Encyclopaedia Iranica Online.

  • عید وزیری، فارسی شوشتری
  • دکتر علی اشرف صادقی، نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی