گویش دزفولی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
دزفولی
دزفیلی
زبان بومی درایران
منطقهشمال استان خوزستان
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹def
گلاتولوگdezf1239[۲]

گویش دزفولی گویشی از زبان‌های ایرانی جنوب غربی است. این گویش در استان خوزستان توسط ساکنان بومی شهر دزفول در شمال استان خوزستان تکلم می‌شود. گویش شوشتری نزدیک‌ترین گویش به گویش دزفولی بشمار می‌رود.

وابستگی زبانی

در خصوص وابستگی زبانی گویش دزفولی دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد،برخی منابع دزفولی را گویشی از فارسی دانسته‌اند.[۳][۴][۵][۶][۷] فهرست لینگوییست گویش شوشتری-دزفولی را مستقل از زبان فارسی و لری دسته بندی کرده[۸] گلاتولوگ آن را جدا از خانواده زبان لری در یک دسته به نام لری_دزفولی و زیر دسته فارسی نوین و میانه قرار داده‌است.[۱] گرنوت ویندفور آن را مستقل از زبان لری می‌داند[۹] اما اریک آنونبی به نقل از سکندر امان‌الهی شوشتری-دزفولی را مرتبط با لری معرفی می‌کند، گرچه رابطه آنها را ناروشن می‌داند.[۱۰]

کالین مک‌کینون در دانشنامه ایرانیکا گویش شوشتری-دزفولی را گویشی از زبان فارسی و نزدیک به زبان لری معرفی می‌کند.[۱۱][۱۲][۱۳] برخی دیگر از منابع گویش دزفولی را از بازمانده‌های زبان پارسی میانه معرفی می‌کنند که از نظر ترکیب کلمات با سایر گویش‌های ایرانی جنوب غربی از جمله گویش شوشتری همسان می‌باشد واز لحاظ لهجه و تلفظ اندکی متفاوت است.[۱۴][۱۵]

گویش دزفولی در نگاشته‌ها و رسانه‌ها

محمدتقی ناهیدی دزفولی، شاعر دزفولی، دارای سروده‌هایی به گویش دزفولی است. از میان شاعران امروزی که به گویش دزفولی سروده‌اند می‌توان عظیم محمودزاده سراینده و پژوهشگر دزفولی را نام برد. از نوشته‌های محمودزاده می‌توان کتاب‌های «فرهنگ لغت دزفولی» و «کُلمِجور» که دربرگیرنده واژگان دزفولی به همراه برگردان فارسی معیار آن‌ها می‌باشند را نام برد. همچنین چندین کتاب دیگر دربارهٔ واژگان و لالایی‌ها و سروده‌های دزفولی بدست چاپخانهٔ افهام در این شهر به چاپ رسیده‌است.[۱۶][۱۷]

احمد محمود داستان‌نویس نامی با درنگریستن به این که از پدر و مادری دزفولی زاده شده بود برخی ساختارها و واژگان دزفولی را در نوشته‌هایش به کار گرفته‌است. برای نمونه در رمان همسایه‌ها و نیز مدار صفر درجه جابه‌جا واژگان و ساختارها و سروده‌های دزفولی به کار برده‌است،[۱۸] رادیو دزفول که در آغاز به «فارسی معیار» برنامه پخش می‌کرد از سال ۱۳۷۸ برای گسترش فرهنگ دزفولی به پخش برنامه‌هایی به گویش دزفولی پرداخته‌است.[۱۹] پیش از این نیز در پاره ای از زمان‌ها سیمای خوزستان به پخش ترانه‌ها و نمایش‌های تلویزیونی با گویش دزفولی پرداخته‌است.[۲۰]

نمونه‌هایی از واژگان گویش دزفولی

نمونه‌هایی از واژگان مشابه گویش دزفولی و لری.[۲۱]

فارسی دزفولی خرم‌آبادی
آب ئاو آو، اُوْ
تکان و لرزش شَـک شَـک
پیچ خوردن پیت خوَردن پیت هه‌رده
غدّه دِشبُل دومل
عشق پالا عشق
چشم تیه تیه
پاشنهٔ پا گِندیک په‌سه
دماغ پِت پِت
پیشانی تیک تول
ابرو بُرگ به‌رم
آرنج کُلمَک مرک
نهار چاس نهار
شام شووم شووم
صبحانه ناشتا ئه‌ناشتا
مراسم ختم پُرس پُرس
یواش‌یواش (آهسته) سُنگ سُنگ سُنگ سُنگ
بزرگ گَپ گَپ
اتاق توو اتاق
هندوانه شوومی شوومی
گریه گِریوَ گِریوَ
آرزو وایه وایه
خالی پتی پتی
سرخم کردن، دولا شدن کت کوردن کت بیه
خرد خرد، تکه‌تکه کت کت کت کت
انگشت کِلِک کِلِک
کاهو کوی کاهو
گیج و خیره گیز گِـز
عنکبوت تار بفک شیتو
لب لو لو
سوارخ سیلا سیلا
موج آب لَفو لَفو
نمی‌تواند نَتَرَ نه‌تونه
مادر زن یا مادر شوهر خَسی هوسیره
خواهر خوار خوار
برادر بِرار بِرار
مرد پِیا پِیا
شوهر مِیرَ مِیرَ
آفتاب اَفتو (عّفتو) عه‌فتآو
پس از ظهر پَسین وراز زوهر
اینک (حالا)، این زمان ایسون ایسه
آن زمان (آن هنگام) اوسون اوسه
این سو ایلا ایلا
آن سو اولا اولا
کاوش وجستجو کُلمِجور مه‌نی کرده
آهسته و به رو به بغل افتادن قَلَپیدن په‌لسه
تکان دادن، شکاندن، لرزیدن شَکنیدن شَکنیدن
به هم زدن شِیونیدن شِیونیدن
روشن کردن گُلنیدن کولیدن
خوابیدن خُفتیدن هوفتیه
بلندشدن (برخاستن) وِرسیدن وِرسیدن
توانستن ترِسَّن تونسه
بیختن، جدا کردن بزنیدن جگا کرده
خرد کردن انجنیدن هیرد کرده
ویران کردن رومنیدن ره‌‎مه‌سه
تقلا قَپِ رِیت قَپِ رِیت

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «Spoken L1 Language: Dezfuli-Shushtari». گلاتولوگ. دریافت‌شده در ۱۵ مه ۲۰۲۰.
  2. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Dezfuli". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  3. «Shushtari-Dezfuli Dialects». دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۱۸ آگوست ۲۰۲۰.
  4. «KHUZESTAN viii. Dialects». دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۴.
  5. دکتر عباس امام. «دزفولی و شوشتری؛ زبان یا گویش؟». خورنا.
  6. «کاربرد کنایه در شعر محلی دزفولی». کنگره بین‌المللی زبان و ادبیات.
  7. «تعطیل کردن غرفه مؤسسه فرهنگی دزفول‌شناسی در جشنواره وحدت اقوام». مؤسسه فرهنگی دزفول‌شناسی.
  8. «Language Search Results». فهرست لینگوییست. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۱.
  9. Gernot Windfuhr. «The Iranian Languages».
  10. Anonby، Erik John (۲ جولای ۲۰۰۳). Update on Luri: How many languages?. Journal of the Royal Asiatic Society (Third Series). ص. ۱۷۸. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۱.
  11. "LORI DIALECTS". iranica. Retrieved 5 February 2014.
  12. "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Iranica. Retrieved 5 February 2014.
  13. "DEZFŪL". Iranica. Retrieved 5 February 2014.
  14. عرب، محمدحسن (۱۳۹۴). واژگان بی معادل گویش دزفولی. تهران: دارالمومنین. صص. ۱۷.
  15. Horst، Kristen (۲۰۱۱). Dezfuli Dialect. صص. ۱۷.
  16. "رسانه مجازی نگاه - استان خوزستان - ملا محمدتقی ناهیدی دزفولی". www.negahmedia.ir. Retrieved 2018-10-23.
  17. فهرست دزفول‌شناسی کلمجور. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۲۱۲۸۳۸.
  18. «احمد محمود - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۳.
  19. «پسین همدلی - صدا - نمایش محتوا - صدا و سیمای خوزستان». dpp.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۱۴.
  20. «خوزستون - موسیقی - نمایش محتوا - صدا و سیمای خوزستان». ahwaz.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۱۴.
  21. کرم علیرضایی، ساخت آوایی و دستور زبان لری، ۲۵۱.

منابع

Colin, Mackinnon. «"Dezful ii. DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ"». Encyclopaedia Iranica Online.