گویش دزفولی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
دزفولی
گویش دزفولی-شوشتری
زبان بومی در: ایران
منطقه استان خوزستان
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳ def
گلاتولوگ dezf1238[۳]

گویش دزفولی یک گویش از (زبان‌های ایرانی غربی) زبان پارسی است. گویش شوشتری نزدیکترین گویش به دزفولی به شمار می‌آید. این دو گویش در استان خوزستان توسط ساکنان بومی شهرهای دزفول و شوشتر در شمال استان خوزستان تکلم می‌شوند، گویش‌های دزفولی و شوشتری از بازمانده‌های زبان پهلوی ساسانی می‌باشندکه با خوزی باستان آمیختگی‌هایی داشته اند[۴][۵] در گذرزمان کمتر از فارسی دری دستخوش دگرگونی شده اند، دکتر محمد معین در کناره کتاب برهان قاطع این گویش را یکی از سرشاخه‌های زبان فارسی میخواند. دانشنامه ایرانیکا گویش دزفولی - شوشتری را از سرشاخه‌های زبان‌های غربی ایرانی زبان پارسی و صرف نظر ازقومیت و تنها براساس زبان‌شناسی و نکات فنی آن نزدیک به زبان لری اما متمایز از آن دسته بندی می‌کند. [۶][۷][۸][۹]

گویش دزفولی با فارسی معیار در نحوه تلفظ، صرف‌ونحو و واژگان تفاوت دارد، که این تفاوت بخصوص در نحوه صرف افعال بسیار مشهود است. از نظر آواشناسی، گویش دزفولی از فارسی نو اولیه منشا می‌گیرد، با ویژگی‌هایی که مختص به گویش‌های جنوب غربی ایران است.[۱۰]

ویژگی‌ها[ویرایش]

گویش دزفولی با گویش فارسی معیار در آوایش، دستور زبان و واژگان ناهمگونی‌هایی دارد. از دید آواشناسی گویش دزفولی به زبان پارسی نخستین میماند و زیرشاخه‌ای از گویشهای جنوب غربی زبان پارسی می‌باشد . یکی از ویژگی‌های این گویش، شیوه آوایش ویژه دو واج "ح" و "ع" در برخی واژگان است. بسیاری براین باورند که این شیوه آوایش از هنایش های(تاثیرات) زبان عربی بر این گویش می‌باشد که گاهی در واژگانی که از زبان عربی هم به وام گرفته نشده‌اند نیز به گوش می‌رسد. دیدگاهی دیگر این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی باستان دانسته که امروز در فارسی معیار به کار نمی‌رود. بر پایه این دیدگاه با نگرش در پیشینه زبان پارسی باستان و پهلوی ساسانی و ایلامی کهن و همچنین نمونه‌هایی مانند واگ "ث" که در زبان اوستایی بوده اما در زبان فارسی معیار کاربردی ندارد می‌توان این شیوه آوایش را ویژه زبان پارسی دانست.

همسایگی دزفول و شوشتر با شهرهای بختیاری نشین سبب پدید آمدن همانندی‌هایی میان گویش آن‌ها بازبان بختیاری - که هر دو از گویش‌های باختری پارسی می‌باشند- شده‌است.

این گویش هم به مانند بسیاری از گویش‌های پارسی در تیررس فراموشی می‌باشد .[۱۱][۱۲]

ناهماهنگی‌های شوشتری با دزفولی[ویرایش]

ناهمگونی‌های دو گویش شوشتری و گویش دزفولی در برابر همانندی هایشان بسیار ناچیز است. بیشتر ناهمگونی را می‌توان در زیر دسته بندی کرد:[۱۳]

ضمیرهای شخصی جدا[ویرایش]

شوشتری: مُ، تُ، او، اَما، شَما، ایشون (من، تو، او، ما، شما، ایشان) دزفولی: مُ، تُ، او، اُمون، شُمون، اوشون

زمان‌ها[ویرایش]

در شوشتری گذشته استمرارای با افزودن «بِ» به آغاز بن گذشته ساخته می‌شود. برای نمونه "بِگفت" (می‌گفت) اما در دزفولی گذشته استمراری کمتر به کار می‌رود و آن را به شیوه‌های دیگر به کار می‌برند.

آوایش برخی از افعال[ویرایش]

شوشتری و دزفولی بودن را از آوایش دو فعل می‌توان شناسایی کرد:

شدن: در شوشتری، بوئِسَّن (buessan) اما در دزفولی، بیئِسٌَن (biessan) است.

کردن: در شوشتری، کُردن (kordan) اما در دزفولی، کؤردن (kördan) است.

ریشه‌هایی با پایان (سٌن)[ویرایش]

در دزفولی ریشه‌هایی که به (سٌن) پایان می‌یابند بیشتر از شوشتری است.

دزفولی گود است[ویرایش]

دزفولی‌ها «یاء» و «واو» مجهول قدیم را (به گونه دگرگون شده) آوایش می‌کنند که به گفت شوشتری‌ها «دزفولی‌ها گود سخن می‌گویند».

یاء مجهول به صورت "ey" مانند "shemsheyr" (شمشیر) واو مجهول بیشتر به صورت ö مانند «gö» (گاو)

آینده استمراری[ویرایش]

در دزفولی ساختار آینده استمراری به گونه "ب + مضارع التزامی" است (که خود مانند فعل امری فارسی معیار است). ولی آینده استمراری منفی به صورت "نَمِ + آینده التزانی" است.

در شوشتری نیز همین ساختار می‌باشد اما در برخی فعل‌ها مانند فارسی معیار در آغاز آینده استمراری "م" می‌آید:

  • دزفولی: می‌رود: بِرواَ، نمی‌رود: نَم رواَ، برود: رواَ
  • شوشتری: می‌رود: مِرَ، نمی‌رود: نَمِرَ، برود: رَوَ

البته در برخی افعال مانند فعل کمکی در زبان انگلیسی نیاز به صرف فعل در زمان به آن شیوه نیست.[۱۴]

گویش دزفولی در نگاشته‌ها و رسانه‌ها[ویرایش]

محمدتقی ناهیدی دزفولی، شاعر دزفولی، دارای سروده‌هایی به گویش دزفولی است. از میان شاعران امروزی که به گویش دزفولی سروده‌اند می‌توان عظیم محمود زاده سراینده و پژوهشگر دزفولی را نام برد. از نوشته‌های محمودزاده می‌توان کتابهای «فرهنگ لغت دزفولی» و «کُلمِجور» که دربرگیرنده واژگان دزفولی به همراه برگردان فارسی معیار آن‌ها می‌باشند را نام برد. همچنین چندین کتاب دیگر دربارهٔ واژگان و لالایی‌ها و سروده‌های دزفولی بدست چاپخانهٔ افهام در این شهر به چاپ رسیده است.[۱۵][۱۶]

احمد محمود داستان نویس نامی با درنگریستن به این که از پدر و مادری دزفولی زاده شده بود برخی ساختارها و واژگان دزفولی را در نوشته‌هایش به کار گرفته‌است. برای نمونه در رمان همسایه‌ها و نیز مدار صفر درجه جا به جا واژگان و ساختارها و سروده‌های دزفولی به کار برده است.[۱۷]

رادیو دزفول که در آغاز به "فارسی معیار" برنامه پخش می کرد از سال ۱۳۷۸ برای گسترش فرهنگ دزفولی به پخش برنامه‌هایی به گویش دزفولی پرداخته است. پیش از این نیز در پاره ای از زمان‌ها سیمای خوزستان به پخش ترانه‌ها و نمایش‌های تلویزیونی با گویش دزفولی پرداخته است.[۱۸]

برخی واژگان گویش دزفولی[۱۹][ویرایش]

✓تَرَ
میتواند
✓نَتَرَ
نمی‌تواند
✓خَسی(khasi)
مادر زن یا مادر شوهر
✓خوار(khaar)
خواهر
✓بِرار(beraar)
برادر
✓پِیا(piyaa)
مرد
✓مِیرَ(mera)
شوهر
✓اَفتو(عّفتو)(afto)
آفتاب
✓اُو(o)
آب
✓پَسین(pasin)
پس از ظهر
✓ایسون(isoon)
اینک (حالا)، این زمان
✓اوسون(oosoon)
آن زمان (آن هنگام)
✓ایلا(ila)
این طرف
✓اولاً(oola)
آن طرف
✓کُلمِجور(kolmejoor)
کاوش وجستجو
✓قَلَپیدن(ghalapidan)
آهسته و به رو به بغل افتادن
✓شَکنیدن(shaknidan)
تکان دادن، شکاندن، لرزیدن
✓شِیونیدن(shevenidan)
به هم زدن
✓گُلنیدن(golnidan)
روشن کردن
✓خُفتیدن(khoftidan)
خوابیدن
✓وِرسیدن(versidan)
بلندشدن(برخاستن)
✓ترِِسَّن(taresan)
توانستن
✓بزنیدن(beznidan)
بیختن، جدا کردن
✓انجنیدن(enjenidan)
خورد کردن
✓رومنیدن(romnidan)
ویران کردن
✓پتی کوردن(pati kordan)
خالی کردن
✓شک(shak)
تکان و لرزش
✓پیت خوَردن(peyt khordan)
پیچ خوردن
✓دِشبُل(deshbol)
غدّه
✓عَس(as)
استخوان
✓تیه(tiya)
چشم
✓گِندیک(gendik)
پاشنه ی پا
✓پِت(pet)
دماغ
✓تیک(tik)
پیشانی
✓بُرگ(borg)
ابرو
✓کُلمَک(kolmak)
آرنج
✓چاس(chaas)
نهار
✓شووم(shoom)
شام
✓ناشتا(nashta)
صبحانه
✓پُرس(pors)
مراسم ختم
✓سُنگ سُنگ(song)
یواش‌یواش (آهسته)
✓گَپ(gap)
بزرگ
✓توو(too)
اتاق
✓شوومی(shoomi)
هندوانه
✓گِریوَ(geriva)
گریه
✓وایه(vaaya)
آرزو
✓پتی(pati)
خالی
✓کت کوردن(kot kordan)
خورد کردن
✓کت کت(kot kot)
خورد خورد، تکه تکه
✓کِلِک(kelek)
انگشت
✓کوی(kavi)
کاهو
✓گیز(geyz)
گیج و خیره
✓تار بفک(کار بفک)(tar&kar bafak)
عنکبوت
✓لو(lo)
لب
✓سیلا(sila)
سوراخ
✓لَفو(lafo)
موج آب

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «Dezfuli». Ethnologue. بازبینی‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۴. 
  2. «Language by Country»(انگلیسی)‎. Linguist List، ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۴. 
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Dezfuli". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  4. عرب، محمدحسن. واژگان بی معادل گویش دزفولی. تهران: دارالمومنین، 1394. 17. 
  5. Horst، Kristen. Dezfuli Dialect. 2011. 17. 
  6. http://www.iranicaonline.org/articles/lori-dialects
  7. http://www.iranicaonline.org/articles/dezful#pt2
  8. http://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii
  9. electricpulp.com. “DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ DIALECTS – Encyclopaedia Iranica”. www.iranicaonline.org. Retrieved 2018-09-05. 
  10. «گویش دزفولی». http://www.dezful.ir/HomePage. 
  11. «گویش دزفولی». http://www.dezful.ir/HomePage. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۰۱. 
  12. ایرانیکا. «گویش دزفولی- شوشتری». http://www.iranicaonline.org/articles/dezful-03-dialect. 
  13. electricpulp.com. “DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ DIALECTS – Encyclopaedia Iranica”. www.iranicaonline.org. Retrieved 2018-09-05. 
  14. ایرانیکا. «گویش دزفولی-شوشتری». http://www.iranicaonline.org. 
  15. “رسانه مجازی نگاه - استان خوزستان - ملا محمدتقی ناهیدی دزفولی”. www.negahmedia.ir. Retrieved 2018-10-23. 
  16. فهرست دزفول‌شناسی کلمجور. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۹۲۱۲۸۳۸. 
  17. «احمد محمود - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۳. 
  18. «رادیو دزفول - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد». fa.m.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۰-۲۳. 
  19. electricpulp.com. “DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ DIALECTS – Encyclopaedia Iranica”. www.iranicaonline.org. Retrieved 2018-10-23. 

منابع[ویرایش]

Colin, Mackinnon. «“Dezful ii. DEZFŪLĪ AND ŠŪŠTARĪ”». Encyclopaedia Iranica Online. 

  • عید وزیری. فارسی شوشتری. 
  • دکتر علی اشرف صادقی. نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی. [۱][۲]
  • http://www.iranicaonline.org/articles/khuzestan-08-dialects
  • http://www.language-archives.org/item/oai:ethnologue.com:def