لهجه هراتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

لهجه هراتی یکی از لهجه‌های زبان فارسی است.این لهجه شباهت بسیار زیادی به سایر لهجه‌های خراسان به ویژه لهجهٔ مشهدی دارد. لهجه هراتی با تفاوت‌های ناچیزی در ولایت‌های هرات، فراه، غور و بادغیس افغانستان مرسوم است.

آثاری هم در قدیم به این لهجه نوشته شده‌است از جمله مجالس خواجه عبدالله انصاری.[۱] یکی از مریدان خواجه عبدالله انصاری گفتارهایی از او را که به لهجه هراتی قدیم بوده گرد آورد و پس از آن در سدهٔ نهم هجری عبدالرحمن جامی آن گفتارها را از لهجه هراتی به عبارت فارسی معمول در آورده و کتاب نفحات الانس معروف را ساخته‌است.[۲]

ویژگی‌های بیان[ویرایش]

تبدیل فتحه به کسره[ویرایش]

در لهجه هراتی تاکید بسیار کمی بر تلفظ فتحه وجود دارد و در واقع تبدیل فتحه به کسره از مهم‌ترین ویژگیهای لهجه هراتی است. به طور مثال بیشتر نامهای عربی مردان، که بر وزن فَعیل هستند بر وزن فِعیل تلفظ می‌شوند مانند:

  • مَتین ← مِتین

در واقع، فتحه اول واژه‌های یک بخشی به راحتی در لهجه هراتی تلفظ می‌شوند، مانند دَر، سَر، هَر، قَهر، شهَر و...، اما زمانی که این واژه دوبخشی یا بیشتر باشد، لهجه هراتی، فتحه حرف اول را، نه کاملاً تبدیل به کسره، بلکه همانند اعراب، به صورت آوایی مابین فتحه و کسره تلفظ می‌کند:

  • هَر +ی = هَِری؛
  • سَر +ی = سَِری؛
  • دَر+ی = دَِری؛
  • شَهر+ی= شَِهری؛

تغییر شکل نقش نمای 'را[ویرایش]

نقش نمای مفعولی "راً، در لهجه هراتی اغلب به واژه‌های پیش از خود می‌چسبد و به صورت ر (وقتی مفعول به حرف صدادار ختم شود) و یا ِر (وقتی مفعول به حرف بی صدا ختم شود) تلفظ می‌شود:

  • کتاب را = کتابِر
  • شما را = شمار
  • شهر را = شهرر

دستور زبان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

ضمایر فاعلی[ویرایش]

تلفظ برخی از ضمایر مفعولی در لهجهٔ هراتی با فارسی معیار متفاوت است.

اول شخص مفرد[ویرایش]

مِ (me) =من

سوم شخص مفرد[ویرایش]

ای(i)=این

دوم شخص جمع[ویرایش]

شِما(šemâ)=شما

سوم شخص جمع[ویرایش]

اونا(unâ)=آنها

اینا(inâ)=اینها، ایشان

ضمایر اشاره[ویرایش]

اینجی (inji) یا اینجیگا (injigâ)=اینجا

اونجی (unji) یااونجگا (unjegâ)=آنجا

  • اشاره به نزدیک مفرد

همی(hemi) یا هنمی (henemi) = همین[ویرایش]

  • اشاره به نزدیک جمع

همینا(heminâ) یا هنمینا(heneminâ) = همینها[ویرایش]

  • اشاره به دور مفرد

همو(hemu) یا هنمو(henemu)= همان[ویرایش]

  • اشاره به دور جمع

همونا(hemunâ) یا هنمونا(henemunâ) = همانها

فعل و زمان‌های فعلی[ویرایش]

ضمایر متصل[ویرایش]

اول شخص مفرد

  • ُم (om) مثال = گفتُم

دوم شخص مفرد

  • ی (i) مثال گفتی

سوم شخص مفرد

  • َک (ak) مثال گفتَک (البته در اغلب موارد کلمهٔ گفت استعمال می‌شود)

اول شخص و دوم شخص جمع

اول شخص و دوم شخص جمع در لهجه هراتی به یک صورت تلفظ می‌شود و تشخیص آن بستگی به جمله دارد.

  • ِم (em) مثال گفتِم= گفتیم یا گفتید

سوم شخص جمع

سوم شخص جمع در لهجه هراتی مانند اول شخص مفرد در فارسی معیار تلفظ می‌شود.

  • م (am) مثال = گفتَم

وجه[ویرایش]

وجه ساده[ویرایش]

تلفظ ماضی ساده در لهجه هراتی بدین صورت است که بجای می(mi) از مِ (me) استفاده می‌شود.

mi giyam=megom

mi goyi=migi

migoyad=mege

migoyim=megem

migoyid=megem

migoyand=megam

وجه التزامی[ویرایش]

در لهجه هراتی تاکید زیادی بر استفاده از وجه التزامی است بطور مثال:

بِرفتُم (bereftom) =رفتم

در برخی موارد بجای افزودن بِ (be) از بُ(bo) و بی(bi) استفاده می‌شود

بُگفت(Bogoft) = بِگفت

بییاماده (biyâmâde) =بیامده (آمده‌است)

در واقع، در بیشتر افعال زمان ماضی زاده، حرف ب اضافه می‌شود:

  • رفتم: برفتم

گفتی: بگفتی

خورد: بخورد

گذشته مستمر و حال ملموس[ویرایش]

لهجه هراتی برخلاف لهجه‌های شرقی زبان فارسی دارای دو زمان گذشته مستمر و حال ملموس است. این دو زمان در لهجه هراتی با مفهومی کاملا یکسان و ساختاری متفاوت با فارسی ایران وجود دارد.

برای ساختن این دو زمان در لهجه هراتی بجای استفاده از فعل کمکی داشتن از کلمهٔ هی (hey) استفاده می‌شود.

گذشته مستمر: هی مِرفتُم (hey mereftom)= داشتم می‌رفتم

حال ملموس:هی میزنه (hey mezene) =دارد می‌زند

استفاده از افعال ساده[ویرایش]

برخلاف لهجه‌های دیگر شرقی فارسی در لهجه هراتی استفاده از مصدرهای جعلی برای ساختن افعال ساده مرسوم است. بطور مثال افعالی چون رقصیدن در فارسی هرات کاملا مرسوم است در صورتی که در لهجه‌ای چون لهجه کابلی جملهٔ مانند «من می‌رقصم» گنک و حتی تعجب بر انگیز است و معمولاً از افعال مرکبی چون من رقص می‌کنم استفاده می‌شود.

پسوندها[ویرایش]

پسوند جمع[ویرایش]

پسوند جمع ها در لهجه هراتی اغلب بصورت آ (â) تلفظ می‌شود

کتابا (Ketâbâ)=کتابها

پسوندهای ملکی[ویرایش]

کتابُم (Ketâbom) =کتابَم

کتابتُ (Ketâbto) =کتابُت

کتابِیو (Ketâbeyo)=کتابَش

کتابما (Ketâbmâ)=کتابمان

کتابشِما (Ketâbšemâ) =کتابِتان

کتابِنا (Ketâbenâ) =کتابِشان

حروف[ویرایش]

ادات پرسش[ویرایش]

تلفظ ادات پرسش در لهجه هراتی تفاوت کمی با سایر لهجه‌های زبان فارسی دارد.مانند

کی (ki)= که

چی (Ci)=چه

کُ (Ko) = کو...

در هنگام استفاده از ادات پرسش به همراه فعل سوم شخص مفرد، معمولاً فعل بصورت یه (ye) تلفظ می‌شود.

چه‌است ← چییه (Ciye)

استثنا این قاعده در ترکیب که با فعل سوم شخص مفرد است که در این جا فعل بصورت نه (Ne) تلفظ می‌شود.

که‌است ← کینه (kine) (در لری نیز که است اینگونه تلفظ می‌شود)

واژه‌ها[ویرایش]

کلمه‌های زیادی در هراتی وجود دارد که معمولاً در فارسی معیار مرسوم نیست بسیاری از این کلمات در سایر لهجه‌های زبان فارسی و بویژه لهجه‌های شرق ایران و غرب افغانستان نیز وجود دارد:مثال

فارسی معیار=ببین: هراتی و شیرازی =سیکو (seyko) (از: سِیر کن)

چغک (choqok)= گنجشک

پلوش داغ (pulush daq) =نقره داغ

حکته (hekete)=حکایتِ

دیکی=دهاتی

  • نسبت‌های خانوادگی

خسر= پدر زن یا پدر شوهر

خشو=مادر زن یا مادر شوهر

خشلوچه =خواهر زن یا خواهر شوهر

خسر بوری=برادر زن یا برادر شوهر

راهنمای آوا نویسی[ویرایش]

در این نوشتار از نمادهای زیر برای آوانویسی استفاده شده‌است

â = تلفظ حرف آ در واژهٔ آبادان

a = تلفظ حرف ا در واژه احمد

ٍe = تلفظ حرف ا در واژه ابراهیم

C = چ

i = تلفظ حروف ای در واژه ایران

š = ش

Q = غ یا ق

O = تلفظ حرف ا در واژهٔ امید

U = تلفظ حرف و در واژهٔ کوچه

X = خ

Ž = ژ

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

گروه‌های قومی فارسی‌زبان در افغانستان و لهجه‌های آنها
موقعیت گروه قومی نام محلی لهجه ویژگی‌ها
  1. شهر کابل
  2. درۀ پنجشیر
    درۀ سالنگ
    درۀ غوربند
    کوهستان
  3. لوگر (کُلنگار، دوشنبه، پاتخوابِ روغنی، بَرَکی‌راجان)
    چرخِ لوگر
  4. درۀ لغمان
    سُرخ‌رود (ننگرهار)
    کَندی‌باغ (ننگرهار)
    اورگون (پکتیکا)
  5. بدخشان
  6. شهر مزار شریف
  7. قَطَغَن

تاجیک
تاجیکِ پنجشیری
تاجیک
تاجیک
تاجیک
تاجیک
تاجیک
تاجیک لغمانی
تاجیک
کندی‌باغی
تاجیک اورگونی/فُرمولی
تاجیک بدخشی
تاجیک
تاجیک

کابلی
پنجشیری
فارسی
غوربندی
کوهستانی
فارسی
چرخی
لغمانی
فارسی
کندی‌باغی
فارسی/فُرمولی
بدخشی
مزاری
قطغنی

شهری، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی و اختلاط زیاد با پشتو
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی و اختلاط زیاد با پشتو
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی و اختلاط زیاد با پشتو
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان هندی و اختلاط زیاد با پشتو
روستایی، واژگان فارسی تاجیکی
شهری، واژگان فارسی تاجیکی
روستایی، واژگان فارسی تاجیکی و تُرکی

شهر هرات
غرب هرات
شمال هرات
قلعه نو (بادغیس)
غور

غور
غور
شهر فراه
شهر قندهار
تاجیک
ایماق تیمنی
ایماق جمشیدی
هزاره
ایماق

ایماق فیروزکوهی
ایماق تَیمَنی
تاجیک
تاجیک
هراتی
فارسی
فارسی
فارسی
ایماقی

فیروزکوهی
تَیمَنی
فراهی
فارسی
شهری، واژگان خراسانی
روستایی، واژگان خراسانی
روستایی، واژگان خراسانی
روستایی، واژگان خراسانی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان تُرکی-مُغولی

روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان تُرکی-مغولی
روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان تُرکی-مغولی
شهری، واژگان خراسانی
شهری، واژگان خراسانی
کَنگ (نیمروز) و منطقۀ ابراهیم‌آباد (در مجاورت شهرستان زابل در ایران) تاجیک سیستانی سیستانی روستایی، واژگان سیستانی و بلوچی
هزاره‌جات هزاره هزارَگی روستایی، نفوذ شمار اندکی از واژگان مُغولی