خط مغولی

خط مغولی
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ
خط مغولی; ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ
	شعری از وانچینبالین اینجیناش
نوع	الفبا
زبان‌ها	زبان مغولی
سازنده	تاتا تونگا
دورهٔ زمانی	ح. 1204–۱۹۴۱ (به‌عنوان خط اصلی); ۱۹۴۱–اکنون (به‌عنوان خط متشرک)
سامانهٔ مادر	هیروگلیف مصری الفبای پروتو-سینایتیک الفبای فنیقی الفبای آرامی الفبای سریانی الفبای سغدی الفبای قدیمی اویغوری خط مغولی; ; ; ; ; ; ;
سامانهٔ فرزند	الفبای منچو الفبای داگور الفبای زیبه الفبای اویرات الفبای گالیک
ایزو ۱۵۹۲۴	Mong, 145
جهت	بالا به پایین
مخفف یونیکد	Mongolian
دامنه یونیکد	U+1800–U+18AF Mongolian; U+11660–U+1167F Mong. Supplement;

خط سنتی مغولی، که با نام هودوم مغول بیچیگ نیز شناخته می‌شود، اولین سیستم نوشتاری بود که به‌طور خاص برای زبان مغولی ایجاد شد و تا زمان معرفی سیریلیک در سال ۱۹۴۶ رایج‌ترین سیستم نوشتاری بود. به‌طور سنتی در جهت عمودی نوشته می‌شود. این الفبای قدیمی که از الفبای اویغور قدیم گرفته شده، یک الفبا با نگاره‌های مجزا برای حروف صامت و مصوت است. این خط برای زبان‌هایی مانند اویرات و منچو اختصاصی سازی شده است. الفبای مبتنی بر این خط عمودی کلاسیک همچنان در مغولستان و مغولستان داخلی برای نوشتن مغولی، زیبه و به‌طور آزمایشی برای اونکی استفاده می‌شود.

سیستم‌عامل‌های رایانه‌ای در پشتیبانی از خط مغولی کند بوده‌اند و تقریباً همه آن‌ها دارای پشتیبانی ناقص یا سایر مشکلات ارائه متن هستند.

تاریخ

اولین خط مغولی به صورت نوشتار عمودی، با اقتباس از الفبای قدیم اویغوری و برای زبان مغولی شکل گرفت.^[۱] تاتاتونگا، کاتب اویغور قرن سیزدهم که توسط چنگیزخان دستگیر شد، مسئول آوردن الفبای قدیمی اویغور به فلات مغولستان و تطبیق آن با زبان مغولی بود.^[۲]

از قرن هفتم و هشتم تا پانزدهم و شانزدهم، زبان مغولی به گویش‌های جنوبی، شرقی و غربی تقسیم شد.

اسناد اصلی دوره زبان مغول میانه عبارتند از:

در گویش شرقی، متن معروف تاریخ مخفی مغول‌ها، بناهای تاریخی به خط فاگسپا، واژه‌نامه چینی- مغولی قرن چهاردهم و مطالب مغولی. زبان دوره میانی در رونویسی‌های چینی و غیره؛^[۳]
در گویش غربی، فرهنگ لغت عربی- مغولی و فارسی- مغولی، متون مغولی در رونویسی عربی و غیره^[۳] ویژگی‌های اصلی این دوره این است که مصوت‌های ï و i اهمیت واج‌شناختی خود را از دست داده‌اند و واج i را ایجاد کرده‌اند (در گویش چاخار، مغولی استاندارد در مغولستان داخلی، این مصوت‌ها هنوز متمایز هستند). صامت‌های بین آوازی γ / g , b / w ناپدید شده بودند و روند اولیه تشکیل مصوت‌های بلند مغولی آغاز شده بود. h اولیه در بسیاری از کلمات حفظ شد. دسته‌بندی‌های دستوری تا حدی وجود نداشتند، و غیره. توسعه در این دوره توضیح می‌دهد که چرا خط مغولی مانند یک خط عربی عمودی به نظر می‌رسد (به ویژه وجود سیستم نقطه).^[۳]

در نهایت بهبودهای جزئی برای تفاوت‌های بین زبان‌های اویغوری و مغولی صورت گرفت. برای جلوگیری از ابهام، مکاتب مختلف املایی، که برخی از آنها با استفاده از دیاکریتیک استفاده می‌کنند، ایجاد شده‌اند.^[۳]

مغولی سنتی به صورت عمودی از بالا به پایین نوشته می‌شود و در خطوط از چپ به راست جریان دارد. خط اویغوری قدیم و فرزندان آن، که مغولی سنتی یکی از آنها در میان اویرات کلیر، مانچو و بوریات است، تنها خط‌های عمودی شناخته شده‌ای هستند که از چپ به راست نوشته شده‌اند. این امر به این دلیل ایجاد شد که اویغورها خط مشتق شده از سغدی خود را که در اصل از راست به چپ نوشته می‌شد، ۹۰ درجه در خلاف جهت عقربه‌های ساعت اما بدون تغییر جهت‌گیری نسبی حروف می‌چرخاندند تا از نوشتار چینی تقلید کنند.^[۴]

قلم نی تا قرن هجدهم ابزار نوشتاری مورد استفاده بود، تا این که در اثر نفوذ فرهنگ چینی، جای خود را به قلم مو داد.^[۵] قرن‌ها پیش، اقلام نوشتاری خط مغولی از چوب، نی، استخوان، برنز یا آهن ساخته می‌شدند. جوهر به کار رفته سیاه یا قرمز شنگرف بود و با آن بر روی پوست درخت بلوط، کاغذ، پارچه‌هایی از ابریشم یا پنبه و همچنین صفحه‌های چوبی یا نقره‌ای می‌نوشتند.^[۶]

قلم نی از ابزار نوشتاری خط مغولی
قلم مو از ابزار نوشتاری خط مغولی
نوشت افزار بوغد خان یکی از حاکمان مغول پس از استقلال مغولستان از چین

مغولان از کودکی الفبای خود را به عنوان یک خط هجانگار یادمی‌گرفتند و هجاهای زبانشان را به دوازده دستهٔ متفاوت تقسیم می‌کردند، که این تقسیم‌بندی بر پایهٔ واج‌های پایانی هجاهای زبان بود، تمامی آن‌ها با واکه خاتمه می‌یافتند.^[۷]

این خط به‌طور پیوسته تا به امروز در میان سخنوران زبان مغولی در داخل مغولستان و در بخش‌هایی از جمهوری خلق چین مورد استفاده قرار گرفته است. در جمهوری خلق مغولستان (کشور مغولستان)، این خط عموماً توسط الفبای سیریلیک مغولی جایگزین شد، هرچند استفاده از خط عمودی همچنان به صورت محدود ادامه داشت. در مارس سال ۲۰۲۰، دولت مغولستان اعلامیه‌ای دربارهٔ برنامه‌های خود برای افزایش استفاده از خط سنتی مغولی منتشر کرد و اعلام کرد که قصد دارد تا سال ۲۰۲۵، از هر دو الفبای سیریلیک و خط مغولی در اسناد رسمی استفاده کند.^[۸]

با این حال، به دلیل خصوصیات خاص خط سنتی مغولی، بخش بزرگی از مغول‌های مشمول سیاست‌های چینی سازی در چین (حدود ۴۰٪) قادر به خواندن یا نوشتن این خط نیستند و در بسیاری از موارد، این خط تنها به‌طور نمادین روی تابلوها و نشانه‌ها در شهرهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد.^[۹]

حروف الفبا

فرم نگارش و تلفظ حرف الفبای مغولی مطابق حدول زیر است:

یونی‌کد

خط مغولی در سپتامبر سال ۱۹۹۹ میلادی با انتشار نسخهٔ ۳٫۰ استاندارد یونی‌کد شد. با این حال، چندین مشکل طراحی در آن گوشزد شده است:

کدهای یونی‌کد خط مغولی که در سال ۱۹۹۹ تعریف شدند، تکراری هستند و قابل جستجو نیستند.
مدل یونی‌کد خط مغولی (۱۹۹۹) دارای چندین شکل انتخاب‌گر (FVS), MVS, ZWJ, NNBSP است و این گزینه‌ها با یکدیگر در تناقض هستند و منجر به نتایج نادرست می‌شوند.^[۱۰]
تولیدکنندگان مختلف فونت، تعریف‌های متفاوتی از هر FVS داشتند و در نتیجه کاربردهای متنوعی را با استانداردهای متفاوت توسعه دادند.
خود کاراکترها به صورت چپ به راست تایپ می‌شوند، در حالی که باید از بالا به پایین تایپ شوند — که همان راستای صحیح خط عمودی مغولی است.

Mongolian^[1]^[2] Official Unicode Consortium code chart (PDF)
	0	1	2	3	4	5	6	7	8	9	A	B	C	D	E	F
U+180x	᠀	᠁	᠂	᠃	᠄	᠅	᠆	᠇	᠈	᠉	᠊	FVS 1	FVS 2	FVS 3	MVS	FVS 4
U+181x	᠐	᠑	᠒	᠓	᠔	᠕	᠖	᠗	᠘	᠙
U+182x	ᠠ	ᠡ	ᠢ	ᠣ	ᠤ	ᠥ	ᠦ	ᠧ	ᠨ	ᠩ	ᠪ	ᠫ	ᠬ	ᠭ	ᠮ	ᠯ
U+183x	ᠰ	ᠱ	ᠲ	ᠳ	ᠴ	ᠵ	ᠶ	ᠷ	ᠸ	ᠹ	ᠺ	ᠻ	ᠼ	ᠽ	ᠾ	ᠿ
U+184x	ᡀ	ᡁ	ᡂ	ᡃ	ᡄ	ᡅ	ᡆ	ᡇ	ᡈ	ᡉ	ᡊ	ᡋ	ᡌ	ᡍ	ᡎ	ᡏ
U+185x	ᡐ	ᡑ	ᡒ	ᡓ	ᡔ	ᡕ	ᡖ	ᡗ	ᡘ	ᡙ	ᡚ	ᡛ	ᡜ	ᡝ	ᡞ	ᡟ
U+186x	ᡠ	ᡡ	ᡢ	ᡣ	ᡤ	ᡥ	ᡦ	ᡧ	ᡨ	ᡩ	ᡪ	ᡫ	ᡬ	ᡭ	ᡮ	ᡯ
U+187x	ᡰ	ᡱ	ᡲ	ᡳ	ᡴ	ᡵ	ᡶ	ᡷ	ᡸ
U+188x	ᢀ	ᢁ	ᢂ	ᢃ	ᢄ	ᢅ	ᢆ	ᢇ	ᢈ	ᢉ	ᢊ	ᢋ	ᢌ	ᢍ	ᢎ	ᢏ
U+189x	ᢐ	ᢑ	ᢒ	ᢓ	ᢔ	ᢕ	ᢖ	ᢗ	ᢘ	ᢙ	ᢚ	ᢛ	ᢜ	ᢝ	ᢞ	ᢟ
U+18Ax	ᢠ	ᢡ	ᢢ	ᢣ	ᢤ	ᢥ	ᢦ	ᢧ	ᢨ	ᢩ	ᢪ
Notes 1.^ الگو:Unicode version 2.^ Grey areas indicate non-assigned code points

منابع

↑ Daniels, Peter T. ; Bright, William (1996). The World's Writing Systems. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507993-7.
↑ Christian, David (1998). A History of Russia, Central Asia and Mongolia: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. Wiley. p. 398. ISBN 978-0-631-20814-3.
1 2 3 4 Poppe, Nicholas (1974). Grammar of Written Mongolian. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-00684-2.
↑ György Kara, "Aramaic Scripts for Altaic Languages", in Daniels & Bright The World's Writing Systems, 1994.
↑ Shepherd, Margaret (2013-07-03). Learn World Calligraphy: Discover African, Arabic, Chinese, Ethiopic, Greek, Hebrew, Indian, Japanese, Korean, Mongolian, Russian, Thai, Tibetan Calligraphy, and Beyond. Clarkson Potter/Ten Speed. ISBN 978-0-8230-8230-8.
↑ Berkwitz, Stephen C. ; Schober, Juliane; Brown, Claudia (2009-01-13). Buddhist Manuscript Cultures: Knowledge, Ritual, and Art. Routledge. ISBN 978-1-134-00242-9.
↑ Chinggeltei. (1963) A Grammar of the Mongol Language. New York, Frederick Ungar Publishing Co. p. 15.
↑ "Official documents to be recorded in both scripts from 2025". MONTSAME News Agency (به انگلیسی). Retrieved 2025-05-19.
↑ Caodaobateer (2004). "The Use and Development of Mongol and its Writing Systems in China". Language Policy in the People's Republic of China. Language Policy. 4. Dordrecht: 289–302. doi:10.1007/1-4020-8039-5_16. ISBN 1-4020-8038-7.
↑ «Mongolian Ad Hoc meeting summary» (PDF).

[1] Daniels, Peter T. ; Bright, William (1996). The World's Writing Systems. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507993-7.

[2] Christian, David (1998). A History of Russia, Central Asia and Mongolia: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. Wiley. p. 398. ISBN 978-0-631-20814-3.

[:0-3] 1 2 3 4 Poppe, Nicholas (1974). Grammar of Written Mongolian. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-00684-2.

[4] György Kara, "Aramaic Scripts for Altaic Languages", in Daniels & Bright The World's Writing Systems, 1994.

[5] Shepherd, Margaret (2013-07-03). Learn World Calligraphy: Discover African, Arabic, Chinese, Ethiopic, Greek, Hebrew, Indian, Japanese, Korean, Mongolian, Russian, Thai, Tibetan Calligraphy, and Beyond. Clarkson Potter/Ten Speed. ISBN 978-0-8230-8230-8.

[6] Berkwitz, Stephen C. ; Schober, Juliane; Brown, Claudia (2009-01-13). Buddhist Manuscript Cultures: Knowledge, Ritual, and Art. Routledge. ISBN 978-1-134-00242-9.

[7] Chinggeltei. (1963) A Grammar of the Mongol Language. New York, Frederick Ungar Publishing Co. p. 15.

[8] "Official documents to be recorded in both scripts from 2025". MONTSAME News Agency (به انگلیسی). Retrieved 2025-05-19.

[9] Caodaobateer (2004). "The Use and Development of Mongol and its Writing Systems in China". Language Policy in the People's Republic of China. Language Policy. 4. Dordrecht: 289–302. doi:10.1007/1-4020-8039-5_16. ISBN 1-4020-8038-7.

[10] «Mongolian Ad Hoc meeting summary» (PDF).

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[1]

[2]