زبان باشقیری

باشقیری
Башҡорт теле, Başqort tele, باشقۇرت تلىُ
زبان بومی در	روسیه
منطقه	بیشتر در باشقیرستان
قومیت	باشقیرها
شمار گویشوران	۱٫۲ million  (2010 census)
تبار	ترکی ترکی عام قپچاق باشقیری
سامانه نوشتاری	سیریلیک (رسمی), لاتین (غیررسمی); عربی (در تاریخ)
وضعیت رسمی
زبان رسمی در	روسیه باشقیرستان
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹	ba
ایزو ۲–۶۳۹	bak
ایزو ۳–۶۳۹	bak
گلاتولوگ	bash1264
Geographic distribution of Bashkir language in the Russian Empire according to 1897 census

زبان باشقیری (سیریلیک: Башҡорт теле؛ عربی: باشقۇرت تلىُ) یکی از زبان‌های خانواده زبان‌های ترکی، شاخه زبان‌های قپچاق است که بیشتر توسط مردمان باشقیر صحبت می‌شود. این زبان به شدت در معرض خطر آسیب پذیری Vulnerable قرار دارد.

گویشوران

زبان باشقیری ترکیبی از واژه‌های مغولی، عربی، فارسی و روسی است که در بین آنها وجود ۴ هزار واژه فارسی جلوه ویژه‌ای دارد و امروزه آموزش زبان فارسی با استقبال گسترده‌ای مواجه شده‌است. از قدیم‌ترین دوران تا آخر اولین هزاره میلادی، سرزمینی که امروز با نام جمهوری باشقیرستان شناخته می‌شود، صحنه تماس‌های دایمی بین گروه‌های نژادی چند زبانی ایرانی، عربی و سپس ترکی بوده‌است.

براساس سرشماری سال ۲۰۰۲ در فدراسیون روسیه حدود ۱٬۳۷۹٬۰۰۰ باشقیر زبان در این کشور وجود دارند که بیشتر آن‌ها در جمهوری خود مختار باشقیرستان و تعداد قابل توجهی نیز در جمهوری تاتارستان زندگی می‌کنند.

باشقیر زبان‌های ازبکستان و قزاقستان نیز جامعه بزرگی را تشکیل می‌دهند.

زبان باشقیری در دوران پس از حمله مغولان با استحاله زبان قبچاق به وجود آمد. باشقیری لهجه‌های مختلفی دارد که همه آن‌ها شباهت بسیار زیادی با زبان تاتاری دارند و حتی در گذشته باشقیرها برای نوشتن از زبان تاتار استفاده می‌کردند. البته در قرن پانزدهم میلادی زبان جغتای (یا گونه‌قدیمی تاتاری زبان جغتای) جای آن را گرفت، تا اینکه در ۱۹۲۳ میلادی یک نظام نوشتاری ویژه زبان باشقیری ایجاد شد، این زبان در ابتدا با الفبای عربی نوشته می‌شد، تا اینکه در ۱۹۳۰ الفبای لاتین و در زمستان ۱۹۳۸ الفبای سریلیک جای آن را گرفتند.

حروفی که در باشقیری به الفبای سریلیک افزوده شده‌است:

Ә ә [æ]، Ө ө [œ]، Ү ү [y]، Ғ ғ [ɣ]، Ҡ ҡ [q]، Ң ң [ŋ]، Ҙ ҙ [ð]، Ҫ ҫ [θ]، Һ һ [h].

رسم‌الخط

دوره‌های آغازین

تا اواسط سدهٔ نوزدهم، گویشوران زبان باشقیری از زبان ترکی قبچاقی (وولگا) بعنوان زبان ادبی استفاده می‌کردند، که با الفبای عربی نوشته می‌شد (مانند سایر زبان‌های ترکیِ آن زمان، و البته بدون توانایی بازتاب و نوشتارِ مصوت‌های خاصُ زبان ترکی). بسیاری از آثار ادبی باشقیرها به زبان ترکی قبچاقی نوشته شده‌اند، از جمله شجره‌نامه‌های باشقیری ، نامهٔ باتیرشاه علی‌اف به امپراتریس الیزاوتا در سدهٔ ۱۸، فرمان‌های صلوات یولایف در طول قیام‌های پوگاچف، و نیز آثار شاعرانی چون تاج‌الدین یالچی‌قول، علی سوقوروی (Ғәли Соҡорой)، مفتاح‌الدین آق‌ملا و محمدسلیم امّت‌بایف. تأثیر لهجه و زبان گفتاری باشقیری در بسیاری از آثار این دوره به زبان معیار ترکی قبچاقی مشهود است.

نخستین تلاش‌ها برای ایجاد یک نظام نوشتاری مختصِ زبان باشقیری، در میانهٔ سدهٔ نوزدهم و توسطِ روس‌های «تورکولوژیست» و بر پایهٔ الفبای سیریلیک انجام شد. یکی از این طرفدارانِ این پروژه نیکلای ایلمینسکی بود که در اثر خود «خواندن ابتدایی در درس زبان ترکی-تاتاری» به این موضوع پرداخت.

در سال ۱۸۶۹، زبان‌شناس باشقیری میرصالح میرسلیم‌اولی بیکچورین نخستین راهنمای دستور زبان باشقیری (بعنوان گویش مستقل، و نه لهجه‌ای از زبان معیار ترکی قبچاقی) را به خط عربی منتشر کرد، تحت نام «راهنمای اولیه برای مطالعه زبان‌های عربی، فارسی و تاتاری به همراه قیدهای بخارا، باشقیر، قرقیز و ساکنان ترکستان». نخستین کتاب سوادآموزی باشقیری با خط سیریلیک در سال ۱۸۹۲ توسط مبلغ مسیحی روسی «واسیلی کاتارینسکی» در اورنبورگ منتشر شد. الفبای پیشنهادی او حروف ё، й، ѳ و ѵ (در الفبای نیکلای ایلمینسکی) را حذف کرده و حروف جدیدی را مانند Ä، г̇، ҥ، Ö و ӳ را شامل می‌شد.

در سال ۱۹۰۷، الکساندر بِسونوف کتاب «سوادآموزی برای باشقیرها» را منتشر کرد که در آن الفبایی شامل تقریباً تمام حروف سیریلیک زمان خود (به‌جز ё و й) همراه با حروف افزودهٔ ӓ، г̣، д̣، ҥ، ӧ، с̣، و ӱ ارائه شد. پنج سال بعد، مستی‌سلاو/محمدخان کولایف، سیاستمدار باشقیر نیز اثری مشابه منتشر کرد.

الفبای عربی باشقیری

در ژوئیهٔ ۱۹۲۱، در دومین کنگرهٔ سراسری شوروی باشقیرستان این تصمیم گرفته شد که برای زبان رسمیِ جمهوری خودمختار شوروی باشقیر خطی مستقل ایجاد شود. در دسامبر ۱۹۲۲، کمیسیونی برای تدوین الفبا و املا تشکیل شد که این الفبا تا سال ۱۹۳۰ مورد استفاده بود.

این کمیسیون الفبای عربی را با نیازهای واج‌شناسی زبان باشقیری تطبیق داد و برخی حروف را حذف و نوشتار واکه‌ها را استاندارد کرد. سه پیشنهاد مطرح شد: «املای قدیم» (ایسکی املاء)، «املای میانه» (اورته املاء) و «املای جدید» (ینگی املاء). در نهایت «املای میانه» پذیرفته شد.

املای قدیم همان سنت نوشتاری موجود ترکی قبچاقی بود که قرن‌ها در باشقیرستان به کار می‌رفت، و قرار بود تا کمی با گویش باشقیری تطبیق داده شود. املای میانه یک اصلاح میانه‌رو بود که پیشنهاد می‌کرد الفبا با آواشناسی باشقیری تطبیق داده شود، اما نه به‌صورت بسیار رادیکال. در این نظام قرار بود ۶ مصوت وجود داشته باشد و برای نشان دادن پیسن یا پیشین بودنِ مصوت‌ها تا حدی به بافت یا نشانه‌های کمکی متکی باشد. طرفداران آن استدلال می‌کردند که این روش واقع‌بینانه‌تر است و اجرای آن آسان‌تر خواهد بود. «املای جدید» یک اصلاح رادیکال‌تر را پیشنهاد می‌کرد، به‌ویژه افزودن ۹ واکه. در نهایت، «املای جدید» غیرعملی تشخیص داده شد، زیرا چاپخانه‌های منطقه حروف لازم را در اختیار نداشتند. بنابراین «املای میانه» پذیرفته شد و در تقابل با نظام قدیم، با عنوان «املای جدید / Yaña imlä» شناخته شد.

نظام نوشتاری جدی در واژه‌هایی که با مصوت شروع می‌شوند از حرف «ئ» (ی با همزه) استفاده می‌شد. این الفبا بین سال‌های ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۰ چندین بروزرسانی و تغییر جزئی در قواعد املایی را تجربه کرد. این الفبا، در خانوادهٔ‌ الفباهای موسوم به «ینگی‌املاء»، که شامل الفباهای مشابهی برای نوشتار زبان‌های ترکی چون باشقیر، تاتارِ‌ ولگا، تاتار کریمه، و ازبکی می‌شود.

الفبای مورد تأیید رسمی شامل حروف صامت و مصوت زیر بود:

حروف الفبای عربی باشقیر

عربی (سیریلیک) [آوا]	ب‎ (Б б) [b][β]	پ‎ (П п) [p]	ت‎ (Т т) [t]	ث‎ (Ҫ ҫ) [θ]	ج‎ (Җ җ) [d͡ʒ]	چ‎ (Ч ч) [tʃ]	ح‎ (Х х) [χ]	د‎ (Д д) [d]	ذ‎ (Ҙ ҙ) [ð]
عربی (سیریلیک) [آوا]	ر‎ (Р р) [r]	ز‎ (З з) [z]	ژ‎ (Ж ж) [ʐ]	س‎ (С с) [s]	ش‎ (Ш ш) [ʃ]	ع‎ (Ғ ғ) [ʁ]	ف‎ (Ф ф) [ɸ]	ق‎ (Ҡ ҡ) [q]	ك‎ (К к) [k]
عربی (سیریلیک) [آوا]	گ‎ (Г г) [g]	ڭ‎ (Ң ң) [ŋ~ɴ]	ل‎ (Л л) [l]	م‎ (М м) [m]	ن‎ (Н н) [n]	و‎ (У у / Ү ү) [w]	ھ‎ (Һ һ) [h]	ی‎ (Й й) [j]	ئ‎ (- / Ъ ъ / Ь ь) [ʔ]
عربی (سیریلیک) [آوا]	ۋ‎ (В в) [v~w]

نکات

• وام‌واژه‌های عربی که در آن‌ها حرف «ظ» می‌باشد، به صورت «ز» نوشته می‌شوند.
• وام‌واژه‌های عربی که در آن‌ها حرف «ض» می‌باشد، به صورت «ذ» نوشته می‌شوند.
• وام‌واژه‌های عربی که در آن‌ها حرف «ط» می‌باشد، به صورت «ت» نوشته می‌شوند.

حروف مصوت الفبای عربی باشقیر

		لبی		غیر لبی
		تنگ	باز	تنگ			باز
پسین ئارتقی رەت ھوذنقىُلارىُ артҡы рәт һуҙынҡылары	عربی	ࢭئو / ࢭـو‎	ࢭئۇ / ࢭـۇ‎‎		ࢭئىُـ / ࢭـىُـ/ ࢭىُ‎		ئا / ا / ‍ـا‎
	سیریلیک (لاتین)	У у (U u)	О о (O o)		Ы ы (I ı)		А а (A a)
	آوا	[u]	[ʊ]		[ɯ]		[ɑ]
پیشین ئالعیُ رەت ھوذنقىُلارىُ алғы рәт һуҙынҡылары	عربی	ئو / ـو‎	ئۇ / ـۇ‎	ئيـ / یـ / ی‎	ئىُـ / ـىُـ/ ىُ‎		ئە / ـە / ە‎
	سیریلیک (لاتین)	Ү ү (Ü ü)	Ө ө (Ö ö)	И и (İ i)	Э э / Е е (Ee)		Ә ә (Ä ä)
	آوا	[ʏ]	[ø]	[e]	[ɪ]		[æ]

مصوتِ «ئىُـ / ـىُـ/ ىُ» (معادل مصوتِ پسین Ы ы / I ı و پیشینِ Э э/ E e) در صورتی که در آغاز یا میانهٔ واژه بیاید و خوشهٔ همخوانیِ حاصله ابهام‌زا نباشد، نوشته نمی‌شود؛ همان‌گونه که در نوشتار «املای قدیم» (ایسکی املاء) در ترکی قبچاقی نیز نوشته نمی‌شد. بنابراین: باشقۇرت تلىُ به معنای زبان باشقیری بجای باشقۇرت تىُلىُ (башҡорт теле)؛ برنسىُ به معنای یکم بجای بىُرىُنسىُ (беренсе)؛ ئش به معنای کار بجای ئىُش (эш).

در زبان باشقیری، همانند دیگر زبان‌های ترکی، قواعد هماهنگی واکه‌ای وجود دارد. زبان باشقیری دارای نظام هماهنگی واکه‌ای دو‌بُعدی است: واکه‌های پیشین در برابر پسین، و واکه‌های لبی در برابر غیرلبی. در زبان باشقیری ۹ واکه وجود دارد، اما در املای عربی باشقیری تنها ۶ حرف برای نمایش آن‌ها به‌کار می‌رود (ئا، ئە، یـ، ىُـ، و، ۇ). بنابراین برای تعیین تلفظ دقیق یک حرف واکه، باید یا به حرکت اعرابی ویژه یا به بافت و حروفِ موجود در واژه تکیه کرد. الف خنجریِ زیرین ⟨ࢭ ⟩ در خط عربی باشقیری و تاتاری نقشی منحصربه‌فرد دارد که در دیگر خطوط عربی دیده نمی‌شود. در خط عربی باشقیری از این حرکتِ ویژه U+08AD ࢭ arabic letter low alef استفاده می‌شود و این نشانه فقط در ابتدای واژه می‌آید؛ این حرکت هرگز در میانه یا پایان واژه قرار نمی‌گیرد. این علامت در باشقیری نمایانگر هیچ آوایی نیست، بلکه نشان می‌دهد که واکه‌های واژه از نوع واکه‌های پسینِ زیر خواهند بود:

• ࢭىُـ / ࢭىُ: Ы ы (I ı)
• ࢭۇ: О о (O o)
• ࢭو: У у (U u)

منطقِ استفاده از این حرکت این است که «الف خنجری زیرین» نشان می‌دهد مصوت‌های واژه در همان بخش دهان تلفظ می‌شوند که مصوتِ الف «ئا / ا» یعنی در بخش پسینِ دهان.

مصوت‌های پیشینِ متناظر با سه مصوتِ پسین فوق به شرح زیر هستند:

• ىُـ / ىُ: Э э / Е е (E e)
• ۇ: Ө ө (Ӧ ӧ)
• و: Ү ү (Ü ü)

همزهٔ کوچک در الفبای عربی قزاقی نقشی مشابه اما معکوس ایفا می‌کند و نشان‌دهندهٔ اینست که مصوت‌های واژه از نوع پیشینند.

در املای باشقیری استثناهایی وجود دارد، یعنی واژه‌هایی که دارای مصوت پسین هستند اما الف خنجریِ زیرین در آن‌ها نوشته نمی‌شود. نخست، واژه‌هایی که شامل واکهٔ الف «ئا / ا / ـا» (معادلِ А а (A a)) هستند. این مصوت یک مصوتِ پسین است و مصوتِ متناظرِ پیشین آن با حرفی کاملاً متفاوت نوشته می‌شود. بنابراین می‌توان به‌طور صریح تشخیص داد که هر واژه‌ای که دارای «الف» باشند، سایر واکه‌های آن نیز پسین خواهند بود. در نتیجه استفاده از الف خنجری زیرین زاید است و نوشته نمی‌شود.

برای مثال، واژهٔ йорт (yort) به‌معنای «خانه» با الف زیرین به صورت ࢭیۇرت نوشته می‌شود. اما در حالت جمع، йорттар (yorttar) به صورت یۇرتتار نوشته می‌شود.

برعکس، واژه‌هایی که شامل واکهٔ «ئە / ـە / ە» (معادل Ә ә (Ä ä)) یا «ئیـ / ـیـ / ی» (معادل И и (İ i)) هستند، به‌طور قطعی واژه‌هایی هستند که تمامی واکه‌های آن‌ها از نوع پیشین خواهند بود.

دومین استثنا، واژه‌هایی هستند که شامل حروف صامت زیر باشند:

• گ (Г г / G g)
• ع (Ғ ғ / Ğ ğ)
• ك (К к / K k)
• ق (Ҡ ҡ / Q q)

بر اساس آواشناسی باشقیری، حروف «گ» (معادل Г г / G g) و «ك» (К к / K k) تنها با مصوت‌های پیشین می‌آیند. بنابراین هیچ واژه‌ای که این همخوان‌ها را داشته باشد، به الف خنجری زیرین نیاز نخواهد داشت. در مقابل، حروف «ع» (Ғ ғ / Ğ ğ) و «ق» (Ҡ ҡ / Q q) تنها با موصت‌های پسین می‌آیند. این بدان معناست که خود این دو حرف نشان‌دهندهٔ پسین بودن مصوت‌های واژه هستند و در نتیجه نیازی به الف خنجری زیرین نیست.

برای مثال، واژهٔ йылы (yılı) به‌معنای «گرم» به صورت ࢭیلىُ نوشته می‌شود، در حالی که واژهٔ مشتق آن йылылыҡ / yılılıq به‌معنای «گرما» به صورت یلىُلق نوشته می‌شود.

طرح ردشدهٔ «املای جدید / Yaña imlä» بر خلاف رسم‌الخط پذیرفته شدهٔ «املای میانه»، متکی بر چنین قواعد املایی نبود. در عوض، در این نظام قرار بود دارای ۹ حرف مصوت، یک حرف برای هر صدا باشد، همان‌گونه که در جدول زیر نشان داده شده است.

واکه‌ها در طرح ردشدهٔ «املای جدید» برای زبان باشقیری

سیریلیک (لاتین)	عربی
	آغازین	منفصل	میانی	پایانی
А а (A a)	ئا	ا	ا	ـا
Ә ә (Ä ä)	ئىَـ	ىَـ	ـە / ە
Ы ы (I ı)	ئىُٖـ	ىُٖـ	ـىُٖـ	ىُٖـ
Е е / Э э (E e)	ئىُـ	ىُـ	ـىُـ	ىُـ
И и (İ i)	ئىِـ	ىِـ	ـىِـ	ىِـ
О о (O o)	ئۈ	ۈ	ـۈ	ۈ
У у (U u)	ئوٓ	وٓ	ـوٓ	وٓ
Ө ө (Ö ö)	ئۇ	ۇ	ـۇ	ۇ
Ү ү (Ü ü)	ئو	و	ـو

الفبای لاتین باشقیری

در سال ۱۹۲۷ میلادی، به تبع تغییر سیاست اتحاد جماهیر شوروی مبنی بر کنار گذاشتن رسم‌الخط عربی برای نوشتار تمامی زبان‌های مربوطه و جایگزینی آن با لاتین، خانواده‌ای از الفباهای نوینی برای زبان‌های ترکی در شوروی، با نام ینگی‌الفبا طراحی شد. الفبای لاتین باشقیری شامل حروف زیر بود:

A a (ئا)	B ʙ (ب)	V v (ۋ)	G g (گ)	Ƣ ƣ (ع)	D d (د)	Đ đ (ذ)	E e (ئىُ)	Ƶ ƶ (ژ)
Z z (ئىُ)	I i (ئی)	J j (ی)	K k (ك)	Q q (ق)	L l (ل)	M m (م)	N n (ن)	Ŋ ŋ (ڭ)
O o (ࢭئۇ)	Ө ө (ئۇ)	P p (پ)	R r (ر)	S s (س)	Ҍ ҍ (ث)	T t (ت)	U u (ࢭئو)	Y y (ئو)
F f (ف)	X x (ح)	H h (ھ)	C c (چ)	Ç ç (ج)	Ş ş (ش)	Ь ь (ࢭئىُ)	Ə ə (ئە)

با فروپاشی شوروی و شکوفا شدنِ روابط دیپلماتیک بین دول تازه‌تاسیس ترک‌زبان (و همینطور ترکیه)، و تدوین الفبای لاتین مشترک ترکی، برای نوشتار بان باشقیر، نوع جدیدی از الفبای لاتین مجددا اختصاص یافت. اما این الفبا در جمهوری باشقیرستان رسمیتی ندارد و کاربرد آن محدود می‌باشد.

A a (ئا)	Ä ä (ئە)	B b (ب)	C c (ج)	Ç ç (چ)	D d (د)	Đ đ (ذ)	E e (ئىُ)	F f (ف)
G g (گ)	Ğ ğ (ع)	H h (ھ)	X x (ح)	I ı (ࢭئىُ)	İ i (ئی)	J j (ژ)	K k (ك)	Q q (ق)
L l (ل)	M m (م)	N n (ن)	Ñ ñ (ڭ)	O o (ࢭئۇ)	Ö ö (ئۇ)	P p (پ)	R r (ر)	S s (س)
Ş ş (ش)	T t (ت)	Ŧ ŧ (ث)	U u (ࢭئۇ)	Ü ü (ئو)	V v (ۋ)	W w (و)	Y y (ی)	Z z (ز)

الفبای سیریلیک باشقیری

در سال ۱۹۳۸ میلادی، با تغییر سیاست دوبارهٔ شوروی، قصد بر این شد که الفبای لاتین برای نوشتار زبان‌های ترکی کنار گذاشته شده و با سیریلیک جایگزین شود. پروسهٔ انتخابِ حروف برای نوشتن صداهای مختص باشقیری، پروسه‌ای پر جنجال بود، و در طی آن، حروف بسیاری مطرح و مرفوضه شدند.

حرف نهایی	معادل عربی	حروف پشنهادی مرفوضه
ә	ئە	э, ӓ, ā
ү	ئو	ӳ, уь, ӱ, ӯ
һ	ھ	һь, хъ, гх, ҳ, хь
ҙ	ذ	дз, д́, дь, q, ӟ, дъ
ҫ	ث с̈, сь, ԑ, ц, с́, тсь
ө	ئۇ	ӧ, оь, ő, ō, ǫ
ң	ڭ	нг, нъ, н́, н̄, ҥ
ғ	ع	гь, v, гг, ѓ
ҡ	ق	кь, k, кк, к̄

در سال ۱۹۴۰، رسماً الفبای رسمی نوشتار باشقیری به سیریلیک تغییر یافت، که تا به امروز الفبای رسمی این زبان در جمهوری باشقیرستان می باشد. این الفبا شامل حروف زیر است:

А а (ئا)	Б б (ب)	В в (ۋ)	Г г (گ)	Ғ ғ (ع)	Д д (د)	Ҙ ҙ (ذ)	Е е (ئىُ / یىُ)
Ё ё (ࢭیۇ)	Ж ж (ژ / ج)	З з (ز)	И и (ئی)	Й й (ی)	К к (ك)	Ҡ ҡ (ق)	Л л (ل)
М м (م)	Н н (ن)	Ң ң (ڭ)	О о (ࢭئۇ)	Ө ө (ئۇ)	П п (پ)	Р р (ر)	С с (س)
Ҫ ҫ (ث)	Т т (ت)	У у (ࢭئو)	Ү ү (ئو)	Ф ф (ف)	Х х (ح)	Һ һ (ھ)	Ц ц (تس)
Ч ч (چ)	Ш ш (ش)	Щ щ (شچ)	Ъ ъ (ئ)	Ы ы (ࢭئىُ)	Ь ь (-)	Э э (ئىُ)	Ә ә (ئە)
Ю ю (ࢭیو)	Я я (یا)

نمونه متن

بند اول اعلامیه جهانی حقوق بشر: «تمام انسانها آزاد زاده شده و در حرمت و حقوق با هم برابرند. عقلانیت و وجدان به آن‌ها ارزانی شده و لازم است تا با یکدیگر عادلانه و برادرانه رفتار کنند.»

سیریلیک	لاتین (ینگی‌الفبا)	لاتین (مشترک ترکی)	عربی (ینگی‌املاء)	عربی (ایسکی‌املاء)
Барлыҡ кешеләр ирекле, дәрәжәләре һәм хоҡуҡтары тигеҙ булып тыуалар. Улар аҡыл һәм выждан эйәһе һәм бер-береһенә ҡарата ҡәрҙәшлек рухында хәрәкәт итергә тейештәр.	Barlьq keşelər irekle, dərəƶələre həm xoquqtarь tigeđ bulьp tьualar. Ular aqьl həm vьƶdan ejəhe həm ber-berehenə qarata qərđəşlek ruxьnda xərəkət itergə tejeştər.	Barlıq keşelär irekle, däräjäläre häm xoquqtarı tigeź bulıp tıwalar. Ular aqıl häm vıjdan eyähe häm ber-berehenä qarata qärźäşlek ruxında xäräkät itergä teyeştär.	بارلق کشىُلەر ئیرەكلە دەرەجەلەرىُ ھەم حوقۇقتارىُ تیگەذ ࢭبولپ تىُوالار. ئولار ئاقل ھەم ۋجدان ئىُیەھىُ ھەم بر-برھ‎ىُنە قاراتا قەرذەشلك روحندا حەرەكەت ئیترگە تىُیىُشتەر.‎	بارلق كشیلر ایركلی، درجه‌لری هم حقوقتری تیگذ بولوب طوه‌لر. اولر عقل هم وجدان ایه‌هی هم بربریهینه قاراته قارذشلك روحینده حركت ایتورگه تیوشتر.‎

پیوند به بیرون

• خبرگزاری باشینفرم
• روزنامه باشقورتستان
• وب‌گاه رسمی چهارصدوپنجاهمین سالگرد اتحاد باشقیرستان و روسیه
• حماسه اورال باتیر
• اشعار محلی باشقیری
• قصه‌های محلی باشقیری، آندری پلاتونوف (به روسی)