دم‌نوش

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
LE POINT DE VUE11n4000.jpg

دم‌نوش یا جوشانده به نوشیدنی‌هایی که معمولاً از دم کردن گیاهان مختلف به دست می‌آیند اطلاق می‌شود. این گیاهان معمولاً خاصیت دارویی نیز دارند و بخشی از داروهای طب سنتی را تشکیل می‌دهند.

تعریف[ویرایش]

دم‌نوش نوعی نوشیدنی است که در آن جزیی از گل، برگ، ساقه، ریشه، دانه، پوستِ میوه یا اجزای دیگر گیاهان دارویی که قابل حل در آب است، بصورت خشک یا تازه مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱]

قواعد مصرف گیاهان دارویی[ویرایش]

اگرچه گیاهان دارویی منشاء طبیعی دارند و در مقایسه با داروهای شیمیایی عوارض کمتری ایجاد می‌کنند اما مصرف بی‌رویه یا غیرعلمی برخی از این گیاهان می‌تواند موجب عوارض ناخواسته و حتی مسمومیت‌های شدید گردد؛ بنابراین مصرف گیاهان دارویی نیز همانند داروهای شیمیایی باید با آگاهی و پس از اطلاع از سازوکار عمل آنها باشد. به ویژه در مورد کودکان و سالمندان مصرف این گیاهان باید با احتیاط بیشتری همراه باشد. از اینرو در کشورهای پیشرفته نظارت دقیقی بر تولید و توزیع این گیاهان صورت می‌گیرد. برای مثال در سازمان غذا و دارو آمریکا (معروف به اف‌دی‌اِی FDA) همان شروط مربوط به داروهای شیمیایی را برای گیاهان دارویی نیز در نظر می‌گیرد. در زیر به برخی از این اصول در مورد تهیه، نگهداری و مصرف این گیاهان اشاره شده است:

  • گیاهان دارویی باید از منابع معتبر و مطمئن تهیه شوند. بهتر است که این داروها به وسیله سفارش پستی تهیه نشوند. بسیاری از گیاهان دارویی ممکن است به میکروب‌ها، سموم کشاورزی، مواد ضدعفونی کنندهٔ گازی (مثل فسفین) و فلزات سمی (مثل سرب، جیوه و آرسنیک) آلوده باشند.
  • بهتر است این گیاهان را در جای سرد، خشک و دور از دسترس بچه‌ها حفظ نمود. ظروف پلاستیکی برای نگهداری گیاهان بودار مناسب نیستند. این ظروف می‌توانند اسانس فرار این گیاهان را جذب نمایند. همچنین، نباید از گیاهانی استفاده شوند که برای سال‌ها نگهداری شده‌اند.
  • بهتر است افراد خود به جمع‌آوری گیاهان دارویی مبادرت نکنند مگر اینکه قادر باشند گیاه سمی را از غیر سمی تشخیص دهند. معمولاٌ به گیاهان دارویی کشت داده شده بیشتر می‌توان اعتماد نمود.
  • گیاهان دارویی را نباید برای مدت طولانی استفاده نمود.
  • پیش از مصرف هر نوع گیاه دارویی باید دستور دقیق مصرف و عوارض جانبی آن روشن باشد. این گیاهان نیز همانند سایر داروها نباید بیش از مقدار مجاز مصرف شوند. سمی بودن یک داروی گیاهی بسته به قسمت مورد استفاده گیاه و روش تهیه آن فرق می‌کند.
  • مادران باردار یا شیرده تنها پس از مشاوره با پزشک مجاز به مصرف گیاه دارویی هستند.
  • مصرف همزمان داروهای شیمیایی با گیاهی خاص ممکن است موجب بروز تداخل دارویی گردد؛ بنابراین باید پزشک را از مصرف این گیاهان مطلع نمود.[۲]

انواع عمده[ویرایش]

نام به فارسی نام علمی[۳] تصویر توضیح
آب‌قاشقی Centella asiatica Starr 020803-0095 Centella asiatica.jpg
آقطی سیاه Sambucus nigra Kara mürver-1.jpg
آویشن Thymus vulgaris Thymus vulgaris1.JPG
اسطوخودوس
(لاواندا)
Lavandula angustifolia
(نام یکی از گونه‌های)
Single lavendar flower02.jpg
افسنتین Artemisia absinthium Artemisia absinthium Prague 2013 1.jpg
انیسون
بادیان رومی
Pimpinella anisum
Koehler1887-PimpinellaAnisum.jpg ||
باباآدم
نام گونه گوبو
Arctium lappa
(نام علمی گونه)
Arctium lappa02.jpg
بابونه matricaria recutita Chamomile@original size.jpg
بابونه گاوی Tanacetum parthenium Tanacetum parthenium.jpg
بادرنجبویه Melissa officinalis Melissa officinalis01.jpg هر چند گیاه بادرنجبویه از تیرهٔ نعناعیان است اما بوی آن به لیمو شباهت دارد. آرام‌بخش با اثر قوی و از بین برندهٔ خستگی اعصاب است.[۴] نیرودهنده و ضد تشنج است به علاوه به عنوان مقوی معده، بادشکن، تسهیل کننده عمل هضم و معرق مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۵]
بادیان ختایی Illicium verum Illicium verum 2006-10-17.jpg
بلوبری اروپایی Vaccinium myrtillus Vaccinium myrtillus - Bilberry - Maviyemiş 07.jpg
بومادران معمولی Achillea millefolium Achillea millefolium capitula 2002-11-18.jpg
بولدو Peumus boldus Peumus boldus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-104.jpg رایج در جنوب آمریکا
به‌لیمو Aloysia citrodora Aloysia triphylla1.jpg
پاپایا carica papaya Papaya sunset.jpg
پنج‌انگشت Vitex agnus-castus Vitex agnus-castus 002.JPG
پونه کوهی Origanum vulgare Origanum vulgare3 ies.jpg
پیرو Juniperus communis Juniperus communis cones.jpg
ترشک Rumex crispus Rumexcrispus.jpg
توت‌فرنگی Fragaria vesca Fragaria vesca close-up 4 cropped.jpg
تیریشه Pueraria montana Flowering kudzu.jpg
جو دوسر Avena sativa SK-OatAvena-sativa.JPG
جینسنگ panax Ginseng in Korea.jpg رایج در کشور کره
چای ترش Hibiscus Sabdariffa Driedhibiscus.jpg بعد از ریختن گل کاسبرگ متورم شده و به شکل میوه در میاید. این کاسبرگ متورم شده برای درست کردن چای مورد استفاده قرار می‌گیرد. رنگ چای به مانند یاقوت قرمز است هرچند که بر اساس محل کاشت رنگ آن تا حدودی تغییر می‌کند. در صورت تمایل و برای کم کردن طعم ترش آن با عسل مصرف می‌شود. حاوی سیتریک اسید و اسید تارتاریک است. نوشیدن آن برای رفع خستگی و سستی بدن مؤثر است. نوشیدن آن همراه با یخ نیز در فصل تابستان رایج بوده در رفع گرمازدگی تأثیر دارد. از آنجائیکه مقادیر زیادی پتاسیم دارد در افزایش ادرار مؤثر است. در رفع تورم بدن و از بین بردن خماری بعد از نوشیدن الکل مؤثر است. در جلوگیری از خستگی چشم و یا رفع خستگی چشم تأثیر دارد. نوشیدن آن به کسانی که زمان زیادی از کامپیوتر استفاده می‌کنند توصیه می‌شود. حاوی مقادیر زیادی ویتامین سی است.[۶]
چای جو
موگی‌چا
Mugicha by CR 01.jpg رایج در کشور ژاپن
چای کوهی Hypericum perforatum StJohnswort-leaves.jpg
چریش Azadirachta indica Unripe Neem fruits.jpg
ختمی Althaea officinalis Chotmit003.jpg
دارچین Cinnamomum verum Canelle Cinnamomum verum Luc Viatour.jpg
رازک humulus lupulus Hop mannelijke bloeiwijze Humulus lupulus male plant.jpg
رازیانه Foeniculum vulgare F. vulgare frutos-1.JPG
رزبری قرمز Rubus idaeus Malina.jpg
رز گالیکا Rosa gallica Wild Rosa gallica Romania.jpg
رومارن
رزماری
Rosmarinus officinalis Rozemarijn.jpg
ریحان Ocimum basilicum
زالزالک Crataegus Crataegus-monogyna-frugt.JPG
زبرینه
مروارید عطری
Galium odoratum Galium odoratum Flower.JPG
زرشک معمولی berberis vulgaris
زنجبیل Zingiber officinale
زوفا Hyssopus officinalis
زیره Carum carvi
ساسافراس Sassafras Sassafras7.jpg
ساکورایو
چای شکوفهٔ گیلاس
Sakura yu.jpg رایج در کشور ژاپن
سرخارگل Echinacea angustifolia
سنبل‌الطیب Valeriana officinalis
سنبل خطایی Angelica archangelica
شاه‌افسر Melilotus officinalis
گل شاه‌پسند Verbena hastata
شبدر قرمز Trifolium pratense
شیرین‌بیان Glycyrrhiza glabra
علف جاروب calluna vulgaris Calluna vulgaris0.jpg
علف لیمو Cymbopogon citratus YosriNov04Pokok Serai.JPG
قاصدک Taraxacum officinale Mniszek lekarski.JPG
کاسنی cichorium intybus
کرفس Apium graveolens
کنگر فرنگی Cynara scoolymus Artichokess.jpg
کوشاد Gentiana Gentiana-verna2.jpg
کهن‌دار ginkgo biloba
گاوزبان Borago officinalis Dry Borage (By R.Boroujerdi).JPG جوشانده گیاه گاوزبان عامل موثری علیه ناراحتی‌های مجاری تنفسی، سرفه، گرفتگی صداست. این گیاه بدن را تحریک کرده مبادلات سلولی را تنظیم و سیستم اعصاب را آرام می‌کند.[۷] عوارض جانبی: پژوهشگران نسبت به استفاده فزاینده یا درازمدت از گل گاو زبان هشدار می‌دهند. مصرف گل گاو زبان در فرانسه مجاز است اما مراجع بهداشتی آلمان استفاده از آن را توصیه نمی‌کنند. میزان مصرف گل گاو زبان حداکثر ۴-۲ فنجان در روز است و هر فنجان باید حداکثر از ۲ گرم گیاه تهیه شده باشد. برخی از اثرات جانبی گزارش شده در اثر مصرف این گیاه عبارتند از: نفخ و نرمی مدفوع[۸]
گزنه Urtica dioica
گل ساعتی passiflora incranata
(نام یکی از گونه‌های)
گل ماهور Verbascum thapsus
گل همیشه‌بهار Calendula officinalis
گندنای کوهی Marrubium vulgare Marrubium vulgare - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-224.jpg
گیلاس سیاه Prunus serotina
گیمنما Gymnema sylvestre
ماته یا چای پاراگوئه ilex paraguariensis
مرزنگوش Origanum majorana
مرزه Satureja hortensis
مریم‌گلی
خزنه
Salvia officinalis
میخک صدپر Syzygium aromaticum
میوه گل رز Rose hip Rosa californica.jpg
نارنج
چای بهارنارنج (گل نارنج) یا پوست نارنج
Citrus aurantium Citrus aurantium - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-042.jpg
نعنا Mentha spicata
نعنای فلفلی Mentha × piperita
نعناع گربه‌ای Nepeta cataria
نمدار
چای زیرفون
نام گونه نمدار برگ‌درشت
Tilia × europaea
Tilia platyphyllos
(نام گونه‌ها)
Blüten der Sommerlinde.JPG گل‌های کوچکی به رنگ زرد مایل به سبز دارد که در اوایل تابستان شکوفا می‌شود تنها از گل و برگ‌های نزدیک به گل برای تهیه چای استفاده می‌شود. یه علت داشتن خاصیت تسریع کنندگی هضم بیشتر بعد از غذا مصرف می‌شود. چای آن آرام‌بخش بوده و در بهبود بی‌خوابی تأثیر دارد. نوشیدن آن به افراد عصبی و عصبانی توصیه می‌شود. در اروپا این رسم وجود دارد که این چای به کودکانی که بیش از حد پرتحرک بوده و به حرف والدین گوش نمی‌دهند نوشانده می‌شود. به علت دارا بودن زردینه (رنگیزه) موجب جلوگیری از فشارخون، تصلب شرائین و سکته قلبی است. معرق است و نوشیدن آن برای شروع سرماخوردگی و آنفولانزا توصیه می‌شود. شاخه‌های ریز و کوچک درخت نیز ممکن است برای تهیه چای بکار رود که به علت نداشتن عطر همراه با دیگر گیاهان دارویی به عنوان چای مخلوط بکار می‌رود. چایی که با استفاده از شاخه‌های کوچک تهیه می‌شود در بهبود عملکرد کلیه تأثیر دارد. از آنجائیکه باعث افزایش ادرار و کاهش کلسترول می‌شود، این چای در رژیم غذایی اثربخش است.[۹]
هل Elettaria cardamomum A aesthetic Cardamom.JPG چای آن در تسریع گوارش و از بین بردن سوزش و احساس سنگینی در معده مؤثر است. قبل از دم کردن بهتر است پوست هل تا حدی که دانه درونی آن دیده شود بریده شود تا عصاره آن راحت تر بیرون بیاید. هل برای درست کردن چای مخلوط مناسب است. برای نمونه در هند برای درست کردن چای مصالح به چای سیاه، هل و دیگر گیاهان دارویی و شیر افزوده می‌شود.[۱۰]
یام وحشی Dioscorea villosa Wild yam in woods - young plants.jpg
یونجه Medicago sativa MEDICAGO SATIVA - AGUDA - IB-539.JPG

دم‌نوش‌های مرکب[ویرایش]

بر مبنای ذائقه و خواص گیاهی و طبیعت می‌توان گیاهان مختلف را با هم ترکیب نمود. مثلاً ترکیب به‌لیمو و زیرفون، گاوزبان گل‌گاوزبان و سنبل الطیب و مواردی دیگر.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. 苑田، ハーブティーブレンドレシピ260، 10.
  2. «گل گاو زبان». مرکز تحقیقات فارماکولوژیک گیاهان دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۹ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۹ آبان ۱۳۹۳. 
  3. 板倉، からだに効くハーブティー図鑑، 23-18.
  4. 板倉، からだに効くハーブティー図鑑، 74.
  5. زرگری، گیاهان داروئی، جلد چهارم، ۷۹.
  6. 板倉، からだに効くハーブティー図鑑، 46.
  7. ولاگ و استودولا، گیاهان دارویی، ۱۲۷.
  8. «گل گاو زبان». مرکز تحقیقات فارماکولوژیک گیاهان دارویی دانشگاه علوم پزشکی مشهد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۹ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۹ آبان ۱۳۹۳. 
  9. 板倉، からだに効くハーブティー図鑑، 68.
  10. 板倉، からだに効くハーブティー図鑑، 110.

منابع[ویرایش]

  • زرگری، علی. گیاهان داروئی، جلد چهارم. چاپ ششم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۶. شابک ‎۹۶۴-۰۳-۳۹۳۳-۴. 
  • ولاگ، ژان و ژیری استودولا. گیاهان دارویی. ترجمهٔ ساعدزمان. چاپ هشتم. تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۹۲. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۱۱-۴۷۴-۹. 
  • 板倉、 弘重。 からだに効くハーブティー図鑑。 主婦の友社、 2003。 ISBN ‎978-4072363690 
  • 苑田、 みほ。 ハーブティーブレンドレシピ۲۶۰。 主婦の友社、 2010。 ISBN ‎-978-4862205155