فرهنگستان زبان و ادب فارسی

برای دیگر کاربردها، فرهنگستان زبان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

فرهنگستان زبان و ادب پارسی
بنیادگذاری	۲۶ دی ۱۳۶۸
هدف	پاسداری و گسترش و پرورش زبان پارسی
گسترهٔ کاری	زبان فارسی
رییس	غلامعلی حدادعادل
کسان کلیدی	محمدرضا نصیری (دبیر)
شعار	پارسی را پاس بداریم
وب‌گاه	http://www.persianacademy.ir
نام پیش	فرهنگستان زبان ایران

فرهنگستان زبان و ادب فارسی یکی از چهار فرهنگستان ایران است که حوزه‌های گوناگون علمی، ادبی، و هنری را در ایران و قلمرو زبان فارسی از جنبه‌های مختلفِ موضوعی تحت پوشش قرار می‌دهند. این فرهنگستان به حوزۀ زبان و ادبیات فارسی می‌پردازد. اکنون، ریاست فرهنگستان را غلامعلی حدادعادل بر عهده دارد.

تاریخچه و انگیزه

فرهنگستان زبان و ادب فارسی یکی از سازمان‌های دولتی ایران است که، برپایهٔ اساسنامه‌اش، برای «حفظ قوّت و اصالت زبان فارسی»، «پروردن زبانی مهذّب و رسا» برای بیان اندیشه‌ها، «رواج زبان و ادب فارسی»، و «ایجاد نشاط و بالندگی در زبان فارسی» بنیاد شده‌است. فعّالیت اصلیِ این فرهنگستان، که در ۲ مرداد ۱۳۶۹ خورشیدی (۲۴ ژوئیه ۱۹۹۰ میلادی) تأسیس شد، انتخاب معادل فارسی (واژه‌گزینی) برای واژه‌های زبانهای خارجی بوده‌است. این فرهنگستان اصطلاحاً فرهنگستان سوم هم نامیده شده‌است، زیرا پیش از آن، دو فرهنگستانِ دیگر به نام‌های فرهنگستان ایران (فرهنگستان اوّل؛ ۱۳۱۴ تا ۱۳۳۳) و فرهنگستان زبان ایران (فرهنگستان دوم؛ ۱۳۴۷ تا ۱۳۶۰) به فعّالیت‌های مشابهی می‌پرداختند.

گردانندگان

ارکان این فرهنگستان عبارت‌اند از رئیس جمهور ایران، که رئیس عالی فرهنگستان است، هیئت امنای فرهنگستان های ایران، شورای فرهنگستان (متشکّل از اعضای پیوستۀ ایرانی، اعضای پیوستۀ فارسی‌زبان خارجی، و اعضای وابسته)، رئیس فرهنگستان، معاون علمی ـ پژوهشی فرهنگستان، و دبیر فرهنگستان.

ریاست

اوّلین رئیس این فرهنگستان حسن ابراهیم حبیبی بود که هم‌زمان معاون اول رئیس جمهور ایران هم بود. دومین رئیس غلامعلی حداد عادل بود که در اواخر دوران ریاستش بر این فرهنگستان به ریاست مجلس شورای اسلامی نیز انتخاب شد. مدتی پس از انتخاب حداد عادل به ریاست مجلس، مجدداً حسن حبیبی به ریاست فرهنگستان انتخاب شد. در سال ۱۳۸۷ با بیمار شدن حسن حبیبی و با دستور محمود احمدی‌نژاد، غلامعلی حدادعادل دوباره بر کرسی ریاست فرهنگستان تکیه زد.

معاون علمی پژوهشی

معاون علمی ـ پژوهشی فرهنگستان، محمد دبیرمقدم، استاد دانشگاه علامه طباطبایی است. پیش از او، بهمن سرکاراتی و احمد تفضلی این سمت را بر عهده داشتند.

دبیر فرهنگستان

دبیری فرهنگستان را محمدرضا نصیری بر عهده دارد.

اعضا

عضویت در این فرهنگستان مادام‌العمر است، مگر در حالتی که عضوی استعفا کند، به علت غیبت زیاد مستعفی شناخته شود، یا «به دلیل سلب صلاحیت اخلاقی» عزل شود. اعضای این فرهنگستان عمدتاً ایرانی هستند، ولی اعضایی از تاجیکستان و افغانستان نیز در این فرهنگستان عضویت داشته‌اند یا دارند.

گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی گروهی است در فرهنگستان زبان و ادب فارسی که واژگان همسنگ با واژگان بیگانه در زبان فارسی را جستجو، پیدا و جایگزین می‌نماید. گروه واژه‌گزینی از سال ۱۳۷۰ خورشیدی تشکیل شد و مدیریت آن تا سال ۱۳۷۳ خورشیدی بر عهده حسن حبیبی بود. پس از آن، این مسئولیت به غلامعلی حداد عادل داده شد. از سال ۱۳۸۳ خورشیدی تا میانه‌های سال ۱۳۸۷ خورشیدی دوباره حسن حبیبی ریاست گروه را بر عهده داشتند و از میانه‌های سال ۱۳۸۷ خورشیدی تا کنون، ریاست این گروه دوباره به دست غلامعلی حداد عادل است. گروه واژه‌گزینی متشکل از شورای واژه‌گزینی، هیات فنی، گروه‌ها و شوراهای هماهنگی، بخش پژوهشی، بخش رایانه و بخش اجرایی است. هدف این گروه عبارت است از کمک به تقویت، نیرومندسازی و گسترش زبان فارسی و تجهیز آن برای برآوردن نیازهای روزافزون فرهنگی و علمی و فنی و ایجاد هماهنگی در فعالیت‌های واژه‌گزینی و واژه‌سازی و همسنگ‌یابی برای واژگان بیگانه.

اعضای گروه

• مدیر گروه واژه‌گزینی: غلامعلی حداد عادل
• معاون گروه واژه‌گزینی: نسرین پرویزی
• اعضای پیوسته گروه واژه‌گزینی: یدالله ثمره، حسن حبیبی، غلامعلی حداد عادل، اسماعیل سعادت، احمد سمیعی (گیلانی)، علی‌اشرف صادقی، کامران فانی، هوشنگ مرادی کرمانی، حسین معصومی همدانی، ابوالحسن نجفی، سلیم نیساری.
• اعضای غیرپیوسته گروه واژه‌گزینی: ژاله آموزگار، حسن ابراهیم‌زاده، محمدابراهیم ابوکاظمی، محمدرضا افضلی، محمدرضا بهاری، محمود بیجن‌خان، نسرین پرویزی، مصطفی‌کمال پورتراب، علی پورجوادی، عباس حرّی، محمدرضا خواجه‌پور، احمد جلالی، هاراطون داویدیان، علی درزی، محمدتقی راشدمحصل، زهره زرشناس، هوشنگ رهنما، قطب‌الدین صادقی، علاءالدین طباطبایی، لطیف کاشیگر، سیامک کاظمی، علی کافی، ایران کلباسی، رضا منصوری، مهشید میرفخرایی، شهین نعمت‌زاده، ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ، رضا نیلی‌پور، اسماعیل یزدی.
• اعضای هیات فنی گروه واژه‌گزینی: نسرین پرویزی، سید مهدی سمائی، علاءالدین طباطبایی، شهین نعمت‌زاده.

وظایف

• برنامه‌ریزی و مدیریت واژه‌گزینی
• سازمان‌دهی وضعیت واژگان بیگانه واردشده به زبان فارسی و همسنگ‌یابی برای آن‌ها
• کمک به استانداردسازی مفهوم‌ها و اصطلاحات علوم و فنون و واج‌های گوناگون در گستره زبان فارسی.

انتشارات

مهم‌ترین انتشارات این فرهنگستان، یکی واژه‌های مصوّب آن است، که استفاده از آن‌ها برای سازمان‌های دولتی ایران لازم است، و دیگری جزوه‌ای به نام دستور خط فارسی که تلاش کرده‌است رهنمودهایی برای رسم‌الخط فارسی ارائه کند. دستور خط فارسی در میان ویراستاران و رایانه‌کاران منتقدینی دارد، از این نظر که مقررات موجود در آن را متناقض، مبهم، یا غیر عملی اعلام می‌کنند، اما طرفداران این دستور معتقدند که این دستور تنها دستور در این زمینه‌است که بر اساس اجماع متخصصین ایجاد شده و مورد تأیید یک نهاد رسمی دولت ایران است. دستور خط فارسی در سال ۱۳۸۴ تجدید نظر شد و چاپ چهارم آن تغییراتی نسبت به چاپ‌های قبلی‌اش دارد که ممکن است بعضی انتقادات وارده از ویراستاران و رایانه‌کاران را کم‌تر کند.

نامه فرهنگستان

نوشتار اصلی: نامه فرهنگستان

نشریه‌ای به نام نامه فرهنگستان نیز که دارای درجه علمی پژوهشی است، به صورت فصلنامه از سوی فرهنگستان منتشر می‌شود.

جستارهای وابسته

• فرهنگستان ایران
• فرهنگستان زبان ایران
• فهرست واژگان همسنگ پارسی برای واژگان بیگانه
• گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی
• فهرست اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی
• نامه فرهنگستان
• فرهنگستان علوم
• فرهنگستان علوم پزشکی
• فرهنگستان هنر

منابع

• اساسنامهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی
• «تاریخچهٔ فرهنگستان در ایران»، وب‌گاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دسترسی در تاریخ ۷ نوامبر ۲۰۰۵

پیوند به بیرون

• فرهنگستان زبان و ادب فارسی ـ وب‌گاه فرهنگستان
• اساسنامهٔ فرهنگستان
• درباره فرهنگستان
• تاریخچهٔ فرهنگستان
• فرهنگستان زبان و ادب فارسی: اعضای پیوسته
• وبگاه کاربرگه واژه گزینی
• جستجو در واژه‌های مصوب فرهنگستان
• دستور خط فارسی