شهستان پهلوی

ماکت بخشی از پروژه شهستان پهلوی

شَهِستان پهلوی، نام یک مجموعه بزرگ شهری در زمین‌های منطقه عباس‌آباد تهران بود که اجرای آن در سال ۱۳۵۴ در زمان محمدرضا پهلوی شروع شد ولی در طرح آمایش سرزمین ۱۳۵۴ ستیران آرمان‌گرایانه اما ناپایدار و مخاطره‌آمیز برای توسعه کشور و شهر تهران قلمداد شد و هیچ‌گاه بطور کامل اجرایی نشد. بخشی از این طرح احداث یک برج مخابراتی مانند برج میلاد امروزی بود (طراحی و ساخت برج میلاد در سال ۱۳۷۰ آغاز شد و در سال ۱۳۸۷ به پایان رسید).

برای احداث این مجموعه، ابتدا قانون اجرای برنامه نوسازی عباس‌آباد در مجلس شورای ملی مورخ ۱۳۵۰/۳/۹ و سپس در تاریخ ۱۳۵۰/۳/۱۵ در مجلس سنا به تصویب رسید. سپس اساسنامه شركت‌ سهامي نوسازي عباس‌آباد در تاریخ 1353/7/29 توسط هیئت وزیران مصوب شد. این شرکت و این اساسنامه همچنان به عنوان یکی از شرکت‌های زیرمجموعه‌ی شهرداری تهران معتبر است و این شرکت با نام شرکت نوسازی عباس‌آباد فعالیت خود ادامه میدهد و مدیریت منطقه فرهنگی و گردشگری عباس‌آباد را بر عهده دارد.

طراحی

«شهستان پهلوی»، که توسط معمار و شهرساز بریتانیایی، «لویلین دیویز» (Llewelyn Davies)، طراحی شده بود، قرار بود که در تپه‌های عباس‌آباد در تهران ساخته شود، یکی از بخش‌های این طرح برج شیر و خورشید بود که قرار بود یک برج به شکل پرچم ایران ساخته شود و در وسط آن مجسمه شیر و خورشید قرار گیرد.

این مجموعه دارای یک میدان بزرگ به نام «شاه و ملت» و کاربری‌های متعدد سیاسی، اداری، خدماتی، فرهنگی، تالارهای موسیقی، تماشاخانه‌ها، مرکز تجارت جهانی، فروشگاه‌ها و ایستگاه‌های مترو بود که می توانست پروژه‌ای برای نمایش توانایی‌ها و دستاوردهای نوین کشور و ساختن چهره‌ای بین المللی از پایتخت باشد.

در طرح جامع این مجموعه سال ۱۳۴۸، ایجاد محله جدیدی برای امور اداری، سیاسی و بین‌المللی (که تمامی سفارت خانه‌های کشورها در ایران غیر از سفارت بریتانیا و چین به شهستان پهلوی منتقل می‌شدند) پیش‌بینی شده بود و در اواخر سال ۱۳۵۳ با ترقی قیمت نفت امکان تأمین منابع مالی پروژه‌های عمرانی فراهم شد. پیش‌بینی شده بود که بناهایی برای دستگاه‌های اداری کشوری، شهرداری، فعالیت‌های فرهنگی، تجاری و پذیرایی اختصاص یابد.

میدان وسیع و مرکزی شاه و ملت از میدان شاه در اصفهان و میدان سرخ در مسکو نیز وسیع‌تر بود و به برگزاری مراسم های بزرگ ملی اختصاص داشت. فضاهای عمومی باز مانند پارک‌ها و باغ‌ها و راه‌های ارتباطی، این فضای باشکوه را به خود اختصاص می‌دادند.

وضعیت کنونی منطقه ساختمان اداری راه‌آهن در کنار پارک آب و آتش

در سال ۱۳۵۷، ساخت اولین تونل متروی تهران در منطقه شهستان پهلوی آغاز و انجام شد. این بخش از خط ۱ مترو تهران قرار بود که دارای چهار ایستگاه در منطقه شهستان پهلوی باشد که ایستگاه اول آن در زیر بلوار شهبانو فرح، ایستگاه دوم در زیر میدان ۲۴ اسفند، ایستگاه سوم در زیر بلوار داریوش بزرگ و ایستگاه چهارم در زیر بلوار محمدرضاشاه احداث شود.

سرنوشت

بسیاری علت عدم اجرایی شدن این پروژه را به وقوع انقلاب ۱۳۵۷ نسبت می‌دهند؛ اما در حقیقت، هزینه‌های گسترده و بیش از حدی که مورد نیاز این پروژه بود و همچنین سوءاستفاده مالی دست اندرکاران این پروژه باعث خروج آن از اولویت‌های حکومت وقت شد. فریدون هویدا، نماینده ایران در سازمان ملل متحد تا سال ۱۳۵۷ و برادر امیرعباس هویدا، در کتاب «سقوط شاه» می‌نویسد: «میلیون‌ها دلار از سوی دولت فقط برای طراحی نقشه‌های «شهستان پهلوی» خرج شد که بنا بود به صورت یک شهرک مدرن در قلب تهران، با آسمان‌خراش‌هایی تا ۶۰ طبقه بنا شود. پروژه به دلیل سوءاستفاده و اختلاسِ زیاد، ناچاراً متوقف گردید».

همچنین، ویلیام هیلی سالیوان، واپسین سفیر ایالات متحده در ایران، در کتاب «مأموریت در ایران» می‌نویسد: «سازمان‌های مالی و اداری کشور با دستگاه‌های مجری این طرح‌ها هماهنگی نداشتند و مجریان این طرح‌ها برای حل مشکلات خود، به آنچه در ایران حلال مشکلات خوانده می‌شد، یعنی پول و رشوه متوسل می‌شدند. میزان این رشوه‌ها و حق و حساب‌های که بر اساس حجم کار و اعتبار لازم برای اجرای آن محاسبه می‌شد، گاه ارقام نجومی و عظیمی را تشکیل می‌داد و چندی نگذشت که فساد چنان بالا گرفت که بسیاری از مقامات دولتی و بدتر از همه اعضای خانواده سلطنتی را هم آلوده ساخت».

پس از انقلاب ۱۳۵۷، این زمین‌ها که از جنوب به خیابان شهید بهشتی (عباس‌آباد)، از غرب به اتوبان مدرس (شاهنشاهی)، از شرق به جلفا و داودیه و از شمال به میرداماد - حقانی(جهان کودک) - ختم می‌شد، بخش غربی از آن ها به ساختمان‌های اداری بوستان آب و آتش، بخش شرقی به کتابخانه ملی ایران و باغ کتاب تهران و بخش جنوبی نیز به مصلی تهران و پایانه بیهقی تبدیل شد.

منابع

• سعیدنیا، احمد (۱۳۷۰) «ساختار تهران معاصر» در کیانی، محمد یوسف، شهرهای ایران، ج۴، تهران، جهاد دانشگاهی، ص‌ص۳۴۷–۳۱۹.