صمد بهرنگی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
صمد بهرنگی
Samad Behrangi.JPG
صمد بهرنگی
زادروز ۲ تیر ۱۳۱۸
تبریز
درگذشت ۹ شهریور ۱۳۴۷ (۲۹ سال)
رود ارس و در ساحل روستای کوانق
آرامگاه گورستان امامیه
پیشه داستان‌نویس، پژوهش‌گر، مترجم و شاعر

صمد بهرنگی زاده ۲ تیر ۱۳۱۸ تبریز - درگذشت ۹ شهریور ۱۳۴۷ ارسباران، آموزگار، منتقد اجتماعی، داستان‌نویس، مترجم،[۱] و پژوهش‌گر فولکلور آذربایجانی[۲] بود. کتاب ماهی سیاه کوچولوی بهرنگی مدت‌ها نقش بیانه غیررسمی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران را بازی می‌کرد.[۳][۴]

بهرنگی دربارهٔ خودش گفته‌است:[۵] قارچ زاده نشدم بی پدر و مادر، اما مثل قارچ نمو کردم، ولی نه مثل قارچ زود از پا درآمدم. هر جا نمی‌بود، به خود کشیدم، کسی نشد مرا آبیاری کند. من نمو کردم… مثل درخت سنجد کج و معوج و قانع به آب کم، و شدم معلم روستاهای آذربایجان. پدرم می‌گوید: اگر ایران را میان ایرانیان تقسیم کنید، از همین بیش‌تر نصیب تو نمی‌شود.

زندگی[ویرایش]

صمد بهرنگی دردوم تیرماه ۱۳۱۸ در محله چرنداب در جنوب بافت قدیمی شهر تبریز در خانواده‌ای تهی‌دست چشم به جهان گشود. پدر او «عزت» و مادرش «سارا» نام داشتند. صمد دو برادر و سه خواهر داشت. پدرش کارگری فصلی بود که بیشتر به شغل زه‌تابی (آنکه شغلش تابیدن زه و تهیه کردن رشته تافته از روده گوسفند و حیوانات دیگر باشد[۶]) زندگی را می‌گذراند و خرجش همواره بر دخلش فزونی داشت. برخی اوقات نیز مشک آب به دوش می‌گرفت و در ایستگاه «وازان» به روس‌ها و عثمانی‌ها آب می‌فروخت. بالاخره فشار زندگی وادارش ساخت تا با فوج بیکارانی که راهی قفقاز و باکو بودند به قفقاز برود. رفت و دیگر بازنگشت.[۷]

تحصیل و آموزگاری[ویرایش]

آغاز آموزگاری[ویرایش]

صمد بهرنگی پس از تحصیلات دبستان و دبیرستان در مهر ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران (تبریز) رفت و در خرداد ۱۳۳۶ از آنجا فارغ‌التحصیل شد. از مهر همان سال و در حالیکه تنها هجده سال سن داشت آموزگار شد و تا پایان عمر در آذرشهر، ممقان، قاضی‌جهان، گوگان، و آخی‌جهان در استان آذربایجان شرقی که آن زمان روستا بودند تدریس کرد.[۷][۸] در مهر ۱۳۳۷ برای ادامهٔ تحصیل در رشته زبان و ادبیات انگلیسی به دورهٔ شبانهٔ دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه تبریز رفت و هم‌زمان با آموزگاری، تحصیلش را تا خرداد ۱۳۴۱ و دریافت گواهی‌نامهٔ پایان تحصیلات ادامه داد.[۷]

نخستین کلاس صمد بهرنگی، چند ماه پس از فارغ‌التحصیلی از دانشسرای مقدماتی پسران (تبریز) در سال ۱۳۳۶

تلاش‌های آموزشی[ویرایش]

صمد بهرنگی حق آموزش کودکان دور از مرکزی را که به زبانی غیر از زبان فارسی سخن می‌گفتند به رسمیت شناخت. او به کتاب‌های درسی انتقاد می‌کرد که این کتاب‌ها برای زندگی شهری نوشته شده‌اند. برای نمونه هرگز نگفته بودند که اگر برف سنگین آذربایجان ارتباط روستا را با خارج قطع کرد و نفت سفید در ده پیدا نشد و خودت مریض و بی‌دارو و درمان و تنها بودی چکار باید بکنی؟. بنابراین روش‌های زندگی مناسب آنان را آموزش داد و تلاش کرد کودکان را به یادگیری، علاقه‌مند کند. بهرنگی تلاش می‌کرد پدر و مادر بچه‌ها را راضی کند که به جای بکارگیری بچه‌ها در کشتزار و گله‌داری، آن‌ها را به مدرسه بفرستند.[۸]

تلاش‌های آموزشی صمد بهرنگی همزمان با موج تلاش‌ها برای به رسمیت شناختن حقوق کودکان در ایران بود. در درون حاکمیت ایران، کسانی چون پرویز ناتل خانلری (وزیر فرهنگ آن هنگام) در پایه‌گذاری سپاه دانش و در خارج از دستگاه‌های دولتی، دسته‌ای از نخبگان مانند ثمین باغچه‌بان، لیلی ایمن، توران اشتیاقی، معصومه سهراب، یحیی مافی، توران میرهادی، ایرج جهانشاهی، محمد بهمن‌بیگی و عباس سیاحی بودند.[۸]

دادگاه و پیگرد قضایی[ویرایش]

در سال ۱۳۴۱ صمد از دبیرستان به بزه بیان سخن‌های ناخوشایند، در دفتر دبیرستان و بین دبیران، اخراج و به دبستان فرستاده شد. یک سال بعد و در پی افزایش فعالیت‌های فرهنگی، با پاپوش رئیس وقت اداره فرهنگ آذربایجان، کار صمد به دادگاه کشیده شد که در پایان تبرئه شد. در سال ۱۳۴۳ به خاطر چاپ کتاب پاره‌پاره و صدور کیفرخواست از سوی دادسرای عادی ۱۰۵ ارتش یکم تبریز و سپس صدور حکم تعلیق از خدمت به مدت ۶ ماه، تحت پیگرد قرار گرفت. در آبان همان سال حکم تعلیق وی لغو شد و صمد به سر کلاس بازگشت. سال‌های میانی دهه ۱۳۴۰ (خورشیدی) همزمان با دستگیری و اعدام تعدادی از نزدیکان صمد و شرکت او در اعتصابات دانشجویی بود.[۹]

داستان‌نویسی[ویرایش]

بهرنگی در ۱۳۳۹ نخستین داستان منتشر شده خود به نام عادت را نوشت؛ که با تلخون در ۱۳۴۰، بی‌نام در ۱۳۴۲، و داستان‌های دیگر ادامه یافت. او ترجمه‌هایی نیز از انگلیسی و زبان ترکی استانبولی به زبان فارسی و از فارسی به زبان ترکی آذربایجانی (از جمله ترجمهٔ شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. پژوهش‌هایی نیز در جمع‌آوری فولکلور آذربایجان و نیز دربارهٔ علوم پرورشی از او منتشر شده‌است. وی در کتاب کندوکاو در امور پرورشی ایران واژه‌های گرفته شده از زبان عربی را بخش بزرگی از اشتراک زبان‌های رایج ایرانی از جمله ترکی آذری با فارسی دانسته‌است؛ و به همین دلیل خواستار عدم حذف آنان با بهانه‌های باستان‌گرایی و تأکید بیشتر بر این لغات در هنگام آموزش فارسی به کودکان آذربایجانی شده بود.[۷]

مرگ[ویرایش]

گقته‌های حمزه فراهتی[ویرایش]

حمزه فراهتی در کتاب خاطرات خود به نام «از آن سال‌ها و سال‌های دیگر» می‌نویسد: "ارس درست در پشت پاسگاه جریان داشت. در میان خنده و شوخی، لخت شدند و به آب زدند. [...] پنجاه متری شنا نکرده بود که صدای فریاد صمد را شنید: "دکتر! دکتر!" بلافاصله برگشت و دید که صمد تا بالای شانه‌هایش توی آب است و هراسان دست و پا می‌زند. بلافاصله چرخ زد و در خلاف جهت جریان آب، رو به سمتی که صمد بود، با تمام قوا دست‌ و پا زد. تقریباً نصف فاصله را طی کرده بود که صمد برای سومین بار صدایش کرد. [...] دید که جریان تند صمد را در خود بلعید. دید که صمد ناپدید شد. دید که جهان خاموش شد."[۸]

گفته‌های اسد بهرنگی[ویرایش]

بهرنگی در شهریور ۱۳۴۷ (در سن ۲۹ سالگی) در رود ارس و در ساحل روستای کوانق غرق شد. اسد بهرنگی، برادر صمد، درباره این رویداد گفته بود: «من به وسیلهٔ تلفن از دوستی شنیدم برای صمد حادثه‌ای پیش آمده. رفتم نزد کاظم سعادتی. کاظم آن وقت داشت خانه‌اش را درست می‌کرد. کارش را رها کرد… مطمئن شدیم که صمد در آب غرق شده… قرار شد چهار نفر بروند. دو تا از شوهرخواهرهایم، خودم و کاظم سعادتی... خلاصه دو روز آواره و سرگردان گشتیم تا بالاخره جسد را پیدا کردیم (۱۲ شهریور در نزدیکی پاسگاه شتربان در چند کیلومتری محل غرق شدن). توی یک جزیره مانندی در وسط رودخانه بود. … بعضی‌ها می‌گفتند با افسری او را دیده‌اند؛ ولی هیچ‌کس اطلاع دقیقی نداشت که جریان چه طور بود. دهاتی‌های آنجا خیلی بامحبت بودند جسد را آوردند بیرون و شستند… فقط دو سه تا جای زخم، طرف ران و ساقش بود چیزی شبیه فرورفتگی.»[۱۰][۱۱] پیکر صمد در گورستان امامیه تبریز دفن شد. در خاک‌سپاری صمد، انبوهی از مردم، روشن‌فکران و جوانان شرکت کردند.[۱۲]

شایعه‌های قتل[ویرایش]

کنار آمدن با واقعیت مرگ بهرنگی، ساده نبود. جامعه معترض روشن‌فکری که مهم‌ترین آنها جلال آل‌احمد و غلامحسین ساعدی (که کاشف و معرف صمد بود) بودند از همان لحظات نخست که خبر حادثه به آنها رسید ساواک را متهم به قتل صمد کردند.[۱۲] جلال آل‌احمد کسی بود که یادداشت صمد و افسانه عوام را نوشت و شایعه قتل او را در دهان‌ها انداخت. سال‌ها پس از آن نوشت که در این باره افسانه ساخته بوده است. زیرا نمی‌خواسته مرگ صمد "به هدر" برود.[۸] جلال آل‌احمد شش ماه بعد از مرگ صمد در نامه‌ای به منصور اوجی شاعر شیرازی می‌نویسد «... اما در باب صمد. درین تردیدی نیست که غرق شده. اما چون همه دلمان می‌خواست قصه بسازیم ساختیم… خب ساختیم دیگر. آن مقاله را من به همین قصد نوشتم که مثلاً تکنیک آن افسانه‌سازی را روشن کنم برای خودم. حیف که سر و دستش شکسته ماند و هدایت‌کننده نبود به آنچه مرحوم نویسنده‌اش می‌خواست بگوید…»[۸] حمزه فراهتی در کتاب خود اظهار می‌کند که «صمد بهرنگی شهید ساختگی شد» و مرگ او کار ساواک نبوده‌است.[۱۳]

بیشترین شایعه‌ای که ساخته شد این بود «حمزه فراهتی» افسر دامپزشکی که با صمد بوده، او را خفه کرده‌است.[۱۲] نظامی بودن فراهتی شایعه دست داشتن ساواک در مرگ صمد را قوت بخشید و البته روشن‌فکران آن زمان نیز در گسترش این شایعه‌ها بسیار تلاش کردند.[۱۴] اسد بهرنگی گفته بود که فراهتی را دو ماه بعد در خانهٔ بهروز دولت‌آبادی دیده‌است، از قول او گفته‌است:[۱۵] «من این طرف بودم و صمد آن طرف‌تر. یک دفعه دیدم کمک می‌خواهد. هر چه کردم نتوانستم کاری بکنمسیروس طاهباز دراین‌باره می‌نویسد:[۱۶] «بهرنگی [...] خواسته بود تنی به آب بزند و چون شنا بلد نبود، غرق شده بود (شخصی بنام مرحوم حسین حسین‌زاده از اهالی روستای کلاله که شاهد موضوع بوده این نظر را تأیید کرده بود. جلال آل‌احمد مرگ بهرنگی را مشکوک تلقی کرد [...] اما حرف بهروز دولت‌آبادی برایم حجّت بود که مرگ او را طبیعی گفت و در اثر شنا بلد نبودن.» اسد بهرنگی شنا بلد نبودن صمد را تأیید می‌کند.[۱۷] ولی دربارهٔ نظر طاهباز و دیگران می‌گوید «همه از دهان بهروز دولت‌آبادی حرف زده‌اند نه این که واقعاً پژوهشی صورت گرفته باشد [...] تا به حال برخوردی پژوهشی دربارهٔ مرگ صمد نشده‌است.»[۱۸]

مرگ بهرنگی در چهار کتاب زیر به تفصیل بررسی شده‌است:

میراث[ویرایش]

عمر مؤثر آثار و افکار صمد بسی فراتر از عمر کوتاه اوست. قصه‌های او، که بیشتر توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تبلیغ می‌شدند، نوعی قهرمان‌گرایی بدون خودپرستی را در میان نسل جوان گسترش دادند.[۲۲] بنابراین، نوشته پیمان وهابزاده باور کردنی جلوه می‌کند که «کتاب ماهی سیاه کوچولو بیش از هر مورد دیگر در عضوگیری برای سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران نقش داشت».[۳] کتاب ماهی سیاه کوچولو به مانیفست جنبش مسلحانه چریک‌های فدایی خلق ایران تبدیل شد. آنان تعهد و خشم انقلابی این کتاب را می‌ستودند و آن را اثری نمادین در ستایش مبارزه قهرآمیز دانستند و مرگ صمد را به مرگ ماهی سیاه در گلوی مرغ ماهی‌خوار تشبیه کردند.[۸] ملالی جویا، عضو پیشین لویه جرگه افغانستان، در این زمینه به تجربه خودش اشاره کرده‌است.[۲۳]

کارت آموزگاری صمد بهرنگی

نوشته‌ها[ویرایش]

بهرنگی در نوزده سالگی نخستین داستان منتشرشده‌اش به نام عادت (۱۳۳۹) را نوشت. یک سال بعد داستان تلخون را که برگرفته از داستان‌های آذربایجان بود، با نام مستعار «ص. قارانقوش» در هفته‌نامه کتاب هفته منتشر کرد. بعدها از بهرنگی مقالاتی در روزنامه مهد آزادی، نشریه توفیق و غیره با امضاهای گوناگون مانند «داریوش نواب‌مرغی»، «چنگیز مرآتی»، «بابک»، «افشین پرویزی»، «ص. آدام» و «آدی باتمیش» به چاپ رسیدند.[۵]

در سال ۱۳۷۷ برای نخستین‌بار پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، مجموعه قصه‌های صمد بهرنگی با تصحیح عزیزالله علیزاده توسط نشر فردوس در ۴۳۸ صفحه منتشر شد.

داستان‌ها[ویرایش]

کتاب و نوشتارها[ویرایش]

  • پاره‌پاره (مجموعه شعر از چند شاعر)، تیر ۱۳۴۲
  • کندوکاو در مسائل تربیتی ایران، تابستان ۱۳۴۴[۳۶]
  • افسانه‌های آذربایجان (ترجمه فارسی) - جلد ۱، اردیبهشت ۱۳۴۴
  • تاپما جالار، قوشما جالار (مثل‌ها و چیستان‌ها)، بهار ۱۳۴۵
  • افسانه‌های آذربایجان (ترجمه فارسی) - جلد ۲، تهران، اردیبهشت ۱۳۴۷
  • انشا و نامه‌نگاری برای کلاس‌های ۲ و ۳ دبستان
  • آذربایجان در جنبش مشروطه[۳۷]
  • الفبا ویژهٔ کودکان آذربایجان
  • اهمیت ادبیات کودک
  • مجموعه مقاله‌ها
  • فولکلور و شعر

برگردان‌ها[ویرایش]

بهرنگی برگردان‌هایی از انگلیسی و ترکی استانبولی به فارسی و از فارسی به ترکی آذربایجانی (از جمله ترجمهٔ شعرهایی از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، و نیما یوشیج) انجام داد. برخی از این آثار به قرار زیرند:

  • ما الاغ‌ها! - عزیز نسین، پاییز ۱۳۴۴
  • دفتر اشعار معاصر از چند شاعر فارسی‌زبان
  • خرابکار (قصه‌هایی از چند نویسنده ترک‌زبان)، تیر ۱۳۴۸
  • کلاغ سیاهه - مامین سیبیریاک (و چند قصه دیگر برای کودکان)، خرداد ۱۳۴۸

نوشته‌ها دربارهٔ صمد بهرنگی[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «BEHRANGĪ, ṢAMAD». دائرةالمعارف ایرانیکا، December 15, 1989. 
  2. Fazel, Nematollah (2006). Politics of Culture in Iran. Canada: Routledge. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Vahabzadeh, Peyman (2010). Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period ... Syracuse: Syracuse University Press. p. 134. 
  4. Milani, Abbas (2008). Eminent Persians Vol. 2. Syracuse: Syracuse University Press. pp. 838–842. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «یادی از صمد بهرنگی در سالگرد تولدش». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۳ تیر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۷ تیر ۱۳۹۳. 
  6. «دائرةالمعارف دهخدا: زهتابی». 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ «صمد بهرنگی: بیوگرافی». Samadbehrangi.com. بازبینی‌شده در ۱۸ خرداد ۱۳۹۳. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ بهروز روحانی-روزنامه نگار. «صمد واقعی، صمد اسطوره‌ای؛ بهرنگی پنجاه سال بعد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ شهریور ۱۳۹۷. 
  9. «زندگینامه: صمد بهرنگی (۱۳۱۸ - ۱۳۴۷)». همشهری آنلاین. ۲ اردیبهشت ۱۳۹۱. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ بهرنگی، اسد. برادرم صمد بهرنگی، چاپ سوم. انتشارات بهرنگی، ۱۳۸۶. 
  11. «یک شاهد زنده از ۱۳۰۰ تا امروز+تصاویر:». مشرق‌نیوز. ۹ تیر ۱۳۹۲. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ مسعود بهنود-روزنامه نگار مستقل. «خاطرات حمزه فراهتی: از مرگ صمد بهرنگی و سعيد سلطانپور». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۹ آبان ۱۳۸۵. 
  13. حمزه فراهتی، از آن سال‌ها… و سال‌های دیگر چاپ اول، انتشارات فروغ - آلمان، ۱۳۸۵.
  14. Vahabzadeh, Peyman (2010). Guerilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period ... Syracuse: Syracuse University Press. p. 216. 
  15. (باژن، ص ۱۱۴)
  16. (طاهباز، ص ۳۱)
  17. (باژن، ص ۱۱۸)
  18. (باژن، ص ۱۱۶)
  19. دهقانی، اشرف. "راز" مرگ صمد… !؟ چاپ دوم (۱۳۸۷). لندن: چریک‌های فدائی خلق ایران، ۱۳۸۱. 
  20. فراهتی، حمزه. "راز" مرگ صمد… !؟ چاپ دوم. نشر فروغ؛ آلمان، ۲۰۰۶. 
  21. محمدی، محمدهادی. صمد: ساختار یک اسطوره. چیستا؛ تهران، ۱۳۸۰. 
  22. AZIMI, Fakhreddin (2008). QUEST FOR DEMOCRACY IN IRAN C: a century of struggle against authoritarian rule. USA. p. 318. 
  23. Joya, Malalai (2009). A Woman Among Warlords: The Extraordinary Story of an Afghan Who Dared to ... New York: Scribner. p. 59. 
  24. صمد بهرنگی. «تلخون و چند قصه دیگر». نشر کارکری سوسیالیستی. 
  25. صمد بهرنگی. «اولدوز و کلاغها». 
  26. صمد بهرنگی. «اولدوز و عروسک سخنگو». 
  27. صمد بهرنگی. «کچل کفتر باز». نشر کارکری سوسیالیستی. 
  28. صمد بهرنگی. «پسرک لبو فروش». نشر کارکری سوسیالیستی. 
  29. صمد بهرنگی. «افسانه محبت». 
  30. صمد بهرنگی. «ماهی سیاه کوچولو». نشر تدبیر. 
  31. «نمایشگاه موضوعی صمد بهرنگی». لیسنا. ۱ تیر ۱۳۹۳. 
  32. صمد بهرنگی. «ماهی سیاه کوچولو». 
  33. صمد بهرنگی. «۲۴ ساعت در خواب و بیداری». 
  34. صمد بهرنگی. «کوراوغلو و کچل حمزه». نشر کارکری سوسیالیستی. 
  35. صمد بهرنگی. «دومرول». 
  36. صمد بهرنگی. «کندوکاو در مسائل تربیتی ایران». نشر کارگری سوسیالیستی. 
  37. «آذربایجان در جنبش مشروطه». چریکهای فدائی خلق ایران. بازبینی‌شده در ۵ تیر ۱۳۹۳. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]