فیلترینگ هوشمند اینترنت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

فیلترینگ هوشمند سامانه‌ای پیشنهادی در ایران است که برای حذف محتوای نامناسب در اینترنت پیشنهاد شده است و قرار است به صورت خودکار بخش‌های نامناسب از محتوای تبادل شده در اینترنت را تشخیص داده، و آن‌ها را حذف نماید. ایجاد این سامانه پس از درخواست قوه قضائیه برای مسدود کردن نرم‌افزارهای ارتباطی که قوانین ایران را نقض می‌کنند از سوی دولت به عنوان جایگزینی برای مسدودسازی این نرم‌افزارها مطرح گردید. این طرح از آغاز به دلایل فنی از جمله رمزنگاری مورد استفاده در نرم‌افزارهای ارتباطی با انتقادات جدی مواجه و از سوی کارشناسان ناممکن دانسته شد، اما وزارت ارتباطات با سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیارد تومانی[۱] تلاش کرد این طرح را عملی کند. مطابق برنامه‌ریزی اعلام شده توسط وزارت ارتباطات، این سامانه در پایان خرداد سال ۱۳۹۴ به بهره‌برداری برسد، اما با توجه به عدم امکان فنی پیاده‌سازی، ایجاد این سامانه محقق نشده است.

تاریخچه[ویرایش]

در انتخابات سال ۱۳۹۲، یکی از پایه‌های پیروزی حسن روحانی، استفاده مؤثر هواداران او از شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک، گوگل+، توییتر و … بود. حسن روحانی به طور رسمی در توییتر و فیس‌بوک حساب کاربری ایجاد کرد و از طریق آن توانست موجی از هواداران را در فضای مجازی به خود جلب کند. این حضور مورد توجه رسانه‌های جهانی نیز قرار گرفته و حتی مالک توییتر در گفتگویی توئیتری، ورود روحانی را به این شبکه اجتماعی خوش‌آمد گفته[۲][۳] و آن را الهام‌بخش خوانده بود.[۴]

پس از انتخاب روحانی به عنوان رئیس جمهور، دولت با دستور قضائی برای مسدودسازی نرم‌افزارهای ارتباطی که قوانین ایران را نقض می‌کنند مواجه شد.[۵] اما با توجه به اهمیت شبکه‌های اجتماعی اینترنتی برای دولت، و قولی که برای حفظ آن‌ها داده بود، مفهومی به نام «فیلترینگ هوشمند» را به عنوان جایگزین مسدودسازی سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی مطرح کرد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی جنتی، در مصاحبه‌ای در دی ماه ۱۳۹۳ خبر داد که دستور فیلتر لاین، تانگو و واتس‌آپ فعلاً اجرا نمی‌شود، و به طور کلی نظر رئیس جمهور این است که شبکه‌های اجتماعی پرمخاطب نباید مسدود شوند. جنتی این توضیح را دربارهٔ نظر روحانی بیان کرد:

اگر استفاده از این نرم‌افزارها وجود دارد باید با استفاده از روش‌های هوشمند، موارد زیانبخش را فیلتر کنیم، اما اینکه یک بزرگراه را مسدود کنیم به دلیل تخلف دو بزرگوار اشتباه است.

— علی جنتی[۶]

دولت در طرح فیلترینگ هوشمند پیش‌بینی کرده بود که این سامانه در برخورد با یک صفحه، به جای فیلتر کردن تمام آدرس، بخشی از آن مسدود کند، و دسترسی به سایر صفحات آزاد باشد.[۷] همچنین در طرح اولیه پیش‌بینی شده بود میان دسترسی‌های افراد، تمایزاتی ایجاد شود و سطحی از دسترسی بیش تر یا دسترسی کم‌تر، برای افراد متناسب با سن، شغل و تخصص شان، در نظر گرفته شود؛ که برای اجرای این عملکرد، تشخیص هویت افراد لازم است.

این طرح از آغاز به دلایل فنی از جمله رمزنگاری مورد استفاده در نرم‌افزارهای ارتباطی با انتقادات جدی مواجه و ناممکن دانسته شد.[۸] اما در نهایت وزارت ارتباطات با سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیارد تومانی[۱] تلاش کرد این طرح را عملی کند. محمود واعظی وزیر ارتباطات در آبان ۱۳۹۳ خبر داد که با دستور رئیس جمهور حسن روحانی، طرح فیلترینگ هوشمند در سه مرحله به اجرا در خواهد آمد[۹] که فاز اول یک ماه، فاز دوم سه ماه و فاز سوم ۶ ماه طول خواهد کشید.[۱۰]

اما پس از گذشت نزدیک به یک سال و نیم از آغاز طرح، علی اصغر عمیدیان معاون وزیر ارتباطات از بررسی فیلترینگ هوشمند و انعقاد ۱۱۰ میلیارد تومان قرارداد در این رابطه خبر داده[۱۱] و وزیر ارتباطات نیز گفته «اجرای این طرح بستگی به کار دانشگاه‌ها در این مورد دارد و زمان خاصی برای این موضوع پیش‌بینی نشده است».[۱۲]

امکان‌پذیری فنی طرح[ویرایش]

سازمان ناسودبر بین‌المللی بنیاد مرزهای الکترونیکی (EFF) که در زمینه آزادی‌های شخصی و حریم خصوصی در رسانه‌های دیجیتال فعالیت می‌کند، نرم‌افزارهای ارتباطی را به لحاظ ویژگی‌های آن‌ها از جمله رمزگذاری پیام‌ها مورد بررسی قرار داده است.[۱۳] نتیجه بررسی EFF که در این گزارش اعلام شده، نشان می‌دهد که بیشتر نرم‌افزارهای ارتباطی مانند وایبر، اینستاگرام، پیام‌رسان گوگل و فیس‌بوک، تلگرام، ارتباطات خود را رمزگذاری می‌کنند، و بنابراین وزارت ارتباطات ایران، نمی‌تواند پیام‌های رد و بدل شده را به لحاظ محتوایی مورد بررسی قرار دهد، و در نتیجه انجام فیلترینگ هوشمند در آن‌ها ممکن نیست.

وضعیت رمزگذاری در برخی نرم‌افزارهای ارتباطی و سرویس‌های تحت وب را می‌توان به صورت زیر خلاصه نمود:

رمزگذاری در نرم‌افزارهای ارتباطی تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی تحت وب
نام سرویس رمزگذاری ارتباط نرم‌افزار پیام‌رسان رمزگذاری ارتباطات وب رمزگذاری وبگاه عمومی نرم‌افزار وضعیت دسترسی در ایران
تلگرام YesY YesY YesY در دسترس
وایبر YesY YesY YesY (اختیاری) در دسترس
فیس‌بوک YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
گوگل پلاس YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
واتس‌اپ YesY YesY YesY در دسترس
توییتر YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
تامبلر YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
لینکدین YesY YesY YesY در دسترس
فلیکر YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
بلاگر YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
وردپرس YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
یوتوب (فقط صفحات و اطلاعات کاربری) YesY YesY YesY فیلتر شده به طور کامل
اینستاگرام ناقص[۱۴] YesY YesY در دسترس

وزارت ارتباطات با توجه به اختیاری بودن رمزگذاری در ارتباطات وب اینستاگرام، طرح فیلترینگ هوشمند را روی این شبکه آغاز کرد، و برخی از صفحات آن از دسترس خارج شد.[۱۵] مدتی پس از این اقدام وزارت ارتباطات، آسوشیتد پرس گزارش داد که اینستاگرام شروع به رمزگذاری ارتباط بین گوشی‌های هوشمند و سرورهای این شرکت کرده است و تقریباً ۹۸۳ صفحه مربوط به خوانندگان و بازیگران غربی که قبلاً مسدود شده بودند باز شده، و تمامی صفحات اینستاگرام در دسترس هستند.[۱۶]

آنچه تاکنون انجام گرفته است، پردازش تصویرهای تبادل شده و تشخیص برخی تصاویر هرزه‌نگاری به صورت تقریبی بوده است که این شامل تمام تصاویری که مطابق قوانین ایران نامناسب تلقی می‌شوند نخواهد بود. وبگاه اینترنتی رادیو زمانه نمونه‌هایی از تصاویری که در ایران نامناسب تلقی می‌شوند را به یک نرم‌افزار خارجی تشخیص دهنده هرزه‌نگاری داده، و نشان داده است که این نرم‌افزارها که بر اساس تشخیص رنگ پوست انسان عمل می‌کنند، برای تشخیص تصاویر نامناسب کارایی ندارد و صرفاً برای جلوگیری از تصاویر کاملاً عریان قابل استفاده است. این وبگاه نتیجه بررسی‌اش را در مطلبی با عنوان فیلترینگ هوشمند، رؤیای امنیتی ناتمام چنین بیان کرده است: «الگوی مورد نظر جمهوری اسلامی برای رتبه‌بندی تصاویر با الگوی عمومی که این نرم‌افزارها شناسایی می‌کنند تفاوت‌های بسیاری دارد.».[۱۷]

آقامیری عضو کارگروه فیلترینگ نتیجه فیلترینگ هوشمند اینستاگرام را این‌چنین بیان کرده است: «این پروژه زمانی که هنوز بحث HTTPS نبود و ارتباطات به بستر HTTP بود قابل اجرا بود که با تغییر بستر به HTTPS اکنون پروژه دیگر کار نمی‌کند».[۱۸] اعلام رسمی عدم توانایی فنی برای فیلترینگ هوشمند اینستاگرام این واقعیت را تأیید می‌کند که در شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر وب که از پروتکل‌های ارتباطی رمزگذاری شده مانند HTTPS استفاده می‌کنند، امکان اجرای فیلترینگ هوشمند وجود ندارد. علاوه بر این، در نرم‌افزارهای پیام رسان نظیر وایبر، اینستاگرام، پیام‌رسان گوگل و فیس‌بوک، تلگرام و سایر پیام رسان‌ها که ارتباطات خود را به طور کامل رمز می‌کنند، انجام فیلترینگ هوشمند اساساً ممکن نیست. تنها راه کنترل، قطع کامل دسترسی به این شبکه هاست.

هزینه طرح[ویرایش]

مرتضی براری، معاون امور دولت، مجلس و استان‌ها در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در مهر ماه ۱۳۹۴، سرمایه‌گذاری انجام شده برای فیلترینگ هوشمند در سال ۱۳۹۳ را ۲۰۰ میلیارد تومان اعلام کرد.[۱] علی اصغر عمیدیان، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در بهمن ماه ۱۳۹۴، مجموع مبلغ قراردادهای منعقد شده در زمینه فیلترینگ هوشمند را بالغ بر ۱۱۰ تومان اعلام نمود.[۱۱]

هزینه گزاف انجام این طرح و بی‌اثر بودن آن، انتقاد برخی رسانه‌ها را برانگیخته است.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲]

مجریان طرح[ویرایش]

روابط عمومی مرکز ملی فضای مجازی در مهر ۱۳۹۳، پژوهشکده فضای مجازی دانشگاه شهید بهشتی و سازمان تبلیغات اسلامی (مؤسسه اطلاع‌رسانی تبیان) را به عنوان مجریان اولیه طرح معرفی کرده است.[۲۳] مسئول وقت هر دو مؤسسه، دکتر علیرضا طالب‌پور بوده است.[۲۴][۲۵] طالب‌پور در مهر ۱۳۹۴ با حکم حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سید مهدی خاموشی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی کنار رفت و حجت‌الاسلام سید محمدرضا آقامیری جایگزین او شد.[۲۶] با این وجود او همچنان در هیئت مدیره تبیان حضور دارد.

یک سال و نیم پس از آغاز طرح و پس از ناکامی در دستیابی به اهداف تعیین شده، وزیر ارتباطات با دعوت همگانی به فیلترینگ هوشمند گفته: «امید است این موضوع توسط دانشگاهیان دنبال شود و در این کار هم هیچ محدودیت مالی نداریم».[۲۷] این سخن به لحاظ ابهامات دربارهٔ اصل طرح، هزینه آن و عدم شفافیت در هدف‌گذاری مورد انتقاد رسانه‌ها قرار گرفته است.[۲۸]

معاون وزارت ارتباطات از همکاری ۱۱ دانشگاه در بررسی این طرح خبر داده است[۱۱] که این فعالیت موازی نیز با توجه به عدم امکان فنی اجرای طرح، به ابهامات در سرنوشت طرح دامن زده است.

نتیجه طرح[ویرایش]

مطابق برنامه‌ریزی اعلام شده توسط وزارت ارتباطات، قرار بود این سامانه در پایان خرداد سال ۱۳۹۴ به بهره‌برداری برسد.[۲۹] واعظی در بهمن ۱۳۹۳ از پایان گرفتن مرحله نخست فیلترینگ هوشمند و آغاز مرحله دوم آن خبر داد.[۳۰] اینستاگرام، به عنوان اولین محل آزمایش فیلترینگ هوشمند معرفی شد، اما پس از مدتی کوتاه، اینستاگرام ارتباط بین گوشی‌های هوشمند و سرورهای این شرکت را رمزگذاری کرد و فیلترینگ هوشمند در عمل متوقف شد.

بنابر گفته وزیر ارتباطات، قرار بوده است نرم‌افزار فیلترینگ هوشمند صد در صد بومی باشد و طراحی آن در داخل انجام بپذیرد. یکی از دلایلی نیز که تا کنون این طرح اجرایی نشده است، دشواری طراحی بومی آن بوده است.[۳۱] اما با توجه به رمزگذاری داده‌های تبادل شده در نرم‌افزارهای ارتباطی، به لحاظ فنی امکان پیاده‌سازی این سامانه وجود ندارد،[۸] و پس از گذشت ۱۵ ماه، ایجاد این سامانه محقق نشده است.

روزنامه فناوران که نشریه‌ای تخصصی در حوزه فناوری اطلاعات است، دربارهٔ ادعاهای متناقض مسئولین وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات چنین نوشته است:

آقای وزیر سال گذشته گفت فیلترینگ هوشمند در سه فاز اجرا خواهد شد. پایان فاز اول را هم بعد از مدتی خبر داد و گفت وارد فاز دوم شدیم. بعد آمد گفت قرار است مناقصه فیلترینگ برگزار کنیم تا این پروژه اجرا شود. بعد آمد گفت از دانشگاه‌ها دعوت کردیم پژوهش کنند. من این سیر اطلاع‌رسانی و عملکرد آقای وزیر را رصد کردم و به این نتیجه رسیدم که ایشان برای ما تست آلزایمر گذاشته. خبر را مثل سیب می‌چرخاند و هی یک گام به عقب می‌رود ببیند ما یادمان هست که فاز اول این پروژه اجرا شده بود یا خیر؟

ایشان قطعاً می‌خواهند دقت ما را بسنجند ببینند برای ما سؤال پیش می‌آید که پروژه‌ای که فاز اولش اجرا شده و به گفته معاون ایشان ۱۱۰ میلیارد تومان هم پول بالایش رفته، چطور دوباره به مناقصه و دعوت به همکاری گذاشته می‌شود؟ … اصلاً مناقصه برگزار شد یا نه؟ یا تازه داریم پژوهش می‌کنیم که سیستم فیلترینگ هوشمند را تعریف و پروژه را اجرا کنیم![۳۲]

پس از اعلام اشکالات فنی طرح توسط آقامیری عضو کارگروه فیلترینگ، این نشریه در مطلبی دیگر، نتیجه طرح را این‌چنین توصیف می‌کند: "اکنون فیلترینگ هوشمند به پروژه ای تبدیل شده که آینده آن مبهم است و نه زمان مشخصی برای پایان آن تعیین شده و نه کسی مسوولیت آن را برعهده می‌گیرد".[۲۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «معاون دولت و مجلس وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات: ۲۰۰ میلیارد تومان برای فیلترینگ هوشمند در کشور اختصاص پیدا کرد». خبرگزاری مهر، ۲۹ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  2. برگهٔ توییتر روحانی
  3. برگهٔ توییتر جک دورسی
  4. مکالمه توییتری رئیس جمهور ایران و رئیس توییتر بی‌بی‌سی فارسی
  5. «دستور قضایی فیلتر لاین، واتس‌اپ و تانگو صادر شد». روزنامه ایران، ۱۸ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  6. «دستور فیلتر لاین، تانگو و واتس‌آپ فعلاً اجرا نمی‌شود/ شبکه‌های اجتماعی پرمخاطب نباید مسدود شوند». خبرگزاری فارس، ۲۷ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  7. «فیلترینگ هوشمند چیست؟». باشگاه خبرنگاران جوان، ۲۱ تیر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «جدا کردن محتوای خوب و بد در ارتباطات رمز شده وایبر و واتساپ غیرممکن است». باشگاه خبرنگاران جوان، ۸ بهمن ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  9. «حمایت روحانی از فیلترینگ هوشمند و اینترنت ملی». دویچه‌وله، ۱۶ نوامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  10. «وزیر ارتباطات اعلام کرد فیلترینگ هوشمند طی 10 ماه اجرا می‌شود». خبرگزاری ایسنا، ۳ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ «رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی خبرداد: انعقاد بیش از ۱۱۰ میلیارد تومان قرارداد برای اجرای فیلترینگ هوشمند». خبرگزاری ایسنا، ۲۴ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  12. «وزیر ارتباطات در گفتگو با ایسنا: در فیلترینگ هوشمند فقط امنیت حریم خصوصی مورد تأکید است». خبرگزاری ایسنا، ۲۹ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  13. بنیاد مرزهای الکترونیکی. «Secure Messaging Scorecard. Which apps and tools actually keep your messages safe?». ۳ نوامبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  14. کاسپرسکی. «Instagram Mobile App Only Partially Encrypted by Facebook». ۳۰ جولای ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  15. «اینستاگرام هدف فاز اول فیلترینگ هوشمند». خبرگزاری ایسنا، ۸ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  16. «Iran's Censors Struggle to Keep Bieber's Abs Off Instagram». صدای آمریکا، ۷ می ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  17. «فیلترینگ هوشمند، رؤیای امنیتی ناتمام». رادیو زمانه آمریکا، ۲۸ اسفند ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  18. «عضو کارگروه تعیین مصادیق در گفتگو با فارس خبر داد سرانجام فیلترینگ هوشمند شبکه اینستاگرام/ پروژه دیگر کار نمی‌کند». خبرگزاری فارس، ۱ اسفند ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  19. «هزینه ١١٠ میلیاردتومانی فیلترینگ هوشمند». روزنامه شرق، ۲۷ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  20. «۱۱۰ میلیارد تومان پول بی زبان برای فیلترینگ هوشمند». ندای گیلان، ۲۵ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  21. «هزینه ١١٠ میلیاردتومانی فیلترینگ هوشمند». نسیم آنلاین، ۲۶ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «110 میلیارد تومان هزینه، برای پروژه‌ای که بی‌استفاده ماند/ مشکلات فنی فیلترینگ هوشمند اعلام شد». روزنامه فناوران، ۲ اسفند ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  23. «بهره‌برداری ازنخستین نرم‌افزار فیلترینگ هوشمند کشور». خبرگزاری ایرنا، ۷ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  24. «مدیرعامل مؤسسه تبیان مطرح کرد؛ فیلترینگ هوشمند؛ امر به معروف تبیانی در اینترنت». خبرگزاری ایرنا، ۲۴ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  25. علیرضا طالب‌پور. «Alireza Talebpour Resume». دانشگاه شهید بهشتی، سپتامبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  26. «Alireza Talebpour Resume». مؤسسه تبیان، ۱۷ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  27. «وزیر ارتباطات اعلام کرد: دریافت مستقیم پهنای باند دانشگاه‌ها از وزارت ICT». خبرگزاری ایسنا، ۱۴ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  28. «دعوت همگانی به طرح فیلترینگ هوشمند». ITAnalyze، ۱۷ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴. 
  29. «زیرساخت اعلام کرد: فیلترینگ هوشمند شبکه‌های اجتماعی کلید خورد/ سایتها به صورت کامل مسدود نمی‌شوند». خبرگزاری مهر، ۳۰ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  30. «وزیر ارتباطات: مرحله دوم فیلترینگ هوشمند آغاز شده است». خبرگزاری ایرنا، ۱۳ اسفند ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  31. «وزیر ارتباطات در غرفه مهر؛ فیلترینگ هوشمند در سه مرحله اجرا می‌شود/ آغاز فاز نخست از ماه آینده». خبرگزاری مهر، ۲۳ آبان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۵ دی ۱۳۹۴. 
  32. «آقای وزیر، قبول من یک پرنده‌ام». روزنامه فناوران، نخستین روزنامه فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، ۱ اسفند ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ اسفند ۱۳۹۴.