فوزیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
فوزیه
ملکهٔ ایران
شاه‌دُخت مصر
فوزیه در دههٔ ۱۹۴۰
ملکهٔ ایران
تصدی۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱ – ۱۷ نوامبر ۱۹۴۸
پیشینتاج‌الملوک آیرملو
جانشینثریا اسفندیاری
زاده۵ نوامبر ۱۹۲۱
‎۱۴ آبان ۱۳۰۰
کاخ راس التین، اسکندریه، سلطنت مصر
درگذشته۲ ژوئیهٔ ۲۰۱۳ (۹۱ سال)
‎۱۱ تیر ۱۳۹۲
اسکندریه، مصر
آرامگاه
همسرانمحمدرضاشاه (ا. ۱۳۱۷–ج. ۱۳۲۷)
اسماعیل شیرین (ا. ۱۳۲۸)
فرزند(ان)شهناز پهلوی
نادیا شیرین
حسین شیرین
نام کامل
فوزیة بنت فؤاد الأول
دودمانمحمد علی (با تولد)
پهلوی (با ازدواج)
پدرفؤاد یکم
مادرملکه نازلی
عناوین
علیاحضرت ملکه فوزیه پهلوی
عنوان مرجععلیاحضرت ملکه
عنوان گفتاریملکه فوزیه
ملکه ایران
والاحضرت پرنسس (پیش از سلطنت)
عناوین
الأمیرة فوزیة
عنوان مرجعصاحبة السمو الأمیرة
عنوان گفتاریالأمیرة فوزیة
عنوان دیگرصاحبة الجلالة الامبراطورة فوزیة

فوزیه (به عربی: فوزیة بنت فؤاد الأول؛ ۱۴ آبان ۱۳۰۰ – ۱۱ تیر ۱۳۹۲[۱][۲]) که با نام فوزیه پهلوی نیز شناخته می‌شد، شاهدخت مصر، دختر پادشاه مصر فؤاد یکم و ملکه مصر نازلی صبری، خواهر فاروق یکم پادشاه ماقبل آخر مصر، ملکهٔ ایران و نخستین همسر محمدرضا پهلوی بود. وی در دوران پادشاهی پهلوی با عناوین سلطنتی علیاحضرت ملکه فوزیه پهلوی (۱۳۲۰–۱۳۲۷) و والاحضرت شاه‌دُخت فوزیه (۱۳۱۷–۱۳۲۰ و ۱۳۲۷-۱۳۵۷) خطاب می‌شد. وی به عنوان خواهر ملک فاروق و همسر محمدرضاشاه، از اعضای ارشدِ خانواده‌های سلطنتی ایران و مصر بود. فوزیه در مطبوعات و رسانه‌ها به عنوان ملکه غمگین مشهور بود.

تبار و تولد[ویرایش]

فوزیه در ۵ نوامبر ۱۹۲۱ در کاخ راس التین در اسکندریه چشم به جهان گشود. وی بزرگ‌ترین دختر ملک فؤاد یکم و همسر دومش نازلی صبری بود. فوزیه شهروند مصر ولی از تبار چرکسی، آلبانیایی و فرانسوی بود. او از دودمان پادشاهی محمدعلی پاشا بود. خاندان محمدعلی از تبار آلبانیایی بودند که در زمان فرمان‌روایی عثمانیها در مصر به مدارج بالا رسیدند.[۳]پرنسس فوزیه تحصیل کرده سوئیس بود و به زبانهای انگلیسی و فرانسه علاوه بر عربی مسلط بود. او از نظر زیبایی اغلب با ستاره‌هایی مثل ویوین لی و هدی لامار مقایسه می‌شد. در همان سالها که فوزیه ملکه ایران بود، مجله آمریکایی تایم فوزیه را زیباترین زن جهان نامید.[۴]

ازدواج فوزیه و محمدرضا پهلوی[ویرایش]

ازدواج او با محمدرضا به هنگام ولیعهدی او در تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۳۹ (۲۵ اسفند ۱۳۱۷) در قاهره انجام گرفت. پس از برگشت از ماه عسل، مراسم ازدواج در تهران نیز تکرار شد. بزرگ‌ترین مشکل برای این ازدواج، اصل سی و هفتم متمم قانون اساسی ایران بود که بر اساس آن مادر ولیعهد الزاماً باید ایرانی‌تبار می‌بود. مجلس در اقدامی بی‌سابقه نه تنها به فوزیه تابعیت ایران داد، بلکه او را ایرانی‌تبار نامید.[۳][۵]

مراسم ازدواج در مصر با حضور خانواده سلطنتی در قصر قبه برگزار شد و در تهران با حضور رضاشاه و ملکه نازلی مادر عروس در محل سفارت مصر مراسم دیگری برگزار شده و همچنین جشن بزرگی با حضور فرستادگان کشورهای خارجی برپا شد.

فوزیه در دوران ولیعهدی محمدرضا پهلوی به مدت یک سال همراه با همسرش در کاخ مرمر تهران اقامت داشتند. دو سال بعد محمدرضا جانشین پدرش رضاشاه شد. با آغاز سلطنت محمدرضا، روابط سرد میان این زوج به سرعت رو به تیرگی نهاد. حاصل ازدواج محمدرضا با فوزیه دختری به اسم شهناز بود. ازدواج فوزیه و شاه ایران به جدایی انجامید. ثبت رسمی طلاق در مصر به سال ۱۹۴۵ و در ایران به سال ۱۹۴۸ انجام شد.[۶]

ملکهٔ ایران[ویرایش]

فوزیه در کنار همسرش محمدرضا پهلوی و دخترشان شهناز پهلوی

فوزیه زمانی که به ایران آمد و عضوی از خانواده سلطنتی ایران شد، پس از مدت کوتاهی فعالیت‌های اجتماعی خود را آغاز کرد، اما این فعالیت‌ها بخاطر همزمان شدن با آغاز جنگ جهانی دوم تحت پوشش وسیع رسانه‌ها قرار نگرفت. از فعالیت‌های اجتماعی فوزیه می‌توان به اداره انجمن شیر و خورشید ایران (صلیب سرخ ایران)، بنیانگذاری انجمن حمایت از کودکان، بنیانگذاری انجمن حمایت مادران و نوزادان، حمایت از تحصیل بانوان و تأسیس و فعالیت مدارس دخترانه و حمایت از هنر و صنایع دستی ایران اشاره کرد. وی مورد اعتماد و علاقه شدید پدرشوهرش، رضاشاه پهلوی بود. به طوری که اغلب به درخواست رضاشاه در مذاکرات خصوصی و مهم سیاسی به عنوان مترجم حاضر میشد. رضاشاه بدون وی سر میز غذا حاضر نمیشد و علاقه داشت تا فوزیه در جریان امور سیاسی و حکومتی کشور قرار گیرد. او از فوزیه میخواست تا لطیفه هایی که در مجله های فرانسوی و انگلیسی خوانده را برای او تعریف کند و با شنیدن لطیفه ها خنده بسیار میکرد.

دومین ازدواج[ویرایش]

بعد از آن فوزیه در ۲۸ مارس ۱۹۴۹ با سرهنگ اسماعیل حسین شیرین‌بک وزیر دفاع و فرمانده نیروی دریایی سابق مصر و از بستگان خود در قاهره ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دو فرزند به نام‌های نادیا و حسین بود. با کودتای ضد سلطنتی ۱۹۵۲ در مصر، عنوان شاهزادگی از فوزیه گرفته و ثروتش نیز مصادره شد اما او همچنان در میان مردم با عنوان احترام‌آمیز شاهدخت فوزیه خوانده می‌شد. او پس از آن حاضر به ترک کشورش نشد و به همراه همسرش در اسکندریه زندگی می‌کرد. فوزیه هیچ‌گاه در مورد دوران ملکه بودنش مصاحبه‌ای نکرد و خاطراتش را منتشر نکرد.[۳]

مرگ[ویرایش]

سرانجام فوزیه در ۱۱ تیر ۱۳۹۲ در سن ۹۱ سالگی بر اثر کهولت سن در اسکندریه مصر درگذشت و در شهر قاهره به خاک سپرده شد. او مسن‌ترین عضو خاندان محمدعلی پاشا بود که در مصر زندگی می‌کرد.

یادمان‌ها[ویرایش]

در شهر تهران یکی از میدان‌های مرکزی شهر به نام وی (میدان فوزیه) نامیده شد که پس از جدایی او از محمدرضاشاه پهلوی به «میدان شهناز» و پس از انقلاب به میدان امام حسین تغییر نام یافت. این میدان در میام مردم همچنان به میدان فوزیه مشهور است.
همچنین بنگاه حمایت از زنان باردار و کودکان (با نام ثانویه بنگاه حمایت مادران و نوزادان) توسط فوزیه در زمان ملکه بودنش بنیان‌گذاری شده‌است.
بنگاه‌های حمایتی و نهادهای خیریه در ایران از آثار ملکه فوزیه است و اولین بنگاه‌ها و نهادهای خیریه در ایران توسط ملکه فوزیه بنیان‌گذاری شده‌است.

در رسانه[ویرایش]

تابحال شخصیت فوزیه در آثار سینمایی، تلویزیونی و ادبیاتی متعددی ترسیم شده‌است.

آثار نمایشی[ویرایش]

سال تولید سریال بازیگر فرم محصول
۱۴۰۱ عروس مصری مستند ایران
۱۴۰۰ عزیز ایمان البانی سریال ترکیه
۱۳۹۴ معمای شاه حدیث فولادوند سریال ایران
۱۳۹۱ کلاه پهلوی سریال ایران
۱۳۸۹ ملکه در تبعید مونا هلا سریال مصر
۱۳۸۶ ملک فاروق مونا هلا سریال مصر

کتاب‌ها[ویرایش]

نام کتاب نویسنده محصول
فوزیه ؛ حکایت تلخکامی ، قصه جدایی خسرو معتضد ایران
شهناز پهلوی ؛ روایت دل‌سوختگی ، گزند دل‌بستگی خسرو معتضد ایران
رمان عاشقیت در قاهره امیرحسن چهلتن آلمان
تاج‌های زنانه خسرو معتضد ایران
همسران شاه بهرام افراسیابی ایران
فوزیه ، ملکه غمگین مجله الموعد
(ترجمه فرامرز فرامرزی)
لبنان
ملکه فوزیه در دربار دو پهلوی سعید قانعی ایران
شادکامان کاخ مرمر خسرو معتضد ایران
ناکامان کاخ سعدآباد خسرو معتضد ایران
فوزیه به روایت دیگران سنا انصاری ایران
معمای فوزیه : افشای اسرار طلاق در دربار مصر کریم ثابت مصر
آن‌سوی دیوار کاخ سلطنتی خسرو معتضد ایران

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «فوزیه همسر اول آخرین پادشاه ایران و مادر شهناز پهلوی درسن ۹۴ سالگی گذشت». العربیه فارسی.
  2. «فوزیه، نخستین همسر شاه سابق ایران درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰۱۳-۰۷-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۱۱.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ فوزیه. خسرو معتضد. نشر البرز. تهران ۱۳۷۵
  4. "Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian". The Meriden Daily Journal. 13 March 1939. Retrieved 8 August 2013.
  5. پهلوی استوری. اینگه بیهان. احمد مرعشی. بشیر علم و ادب. ۱۳۷۹
  6. شکست شاهانه. ماروین زونیس. عباس مخبر. طرح نو.

پیوند به بیرون[ویرایش]