اورامان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

اورامان[۱] (هه‌ورامان یا Hewraman) نام منطقه‌ای کوهستانی در غرب ایران و شرق عراق است که ساکنان آن به گویش هورامی سخن می‌گویند.و دارای مناظری بسیار زیبا و بکر می باشد.

خاستگاه نامگذاری[ویرایش]

هورامان یک واژه متاخر است که از اواسط عهد [صفویه] برای اولین بار توسط مصطفی گلی به مناطق و حد فاصل هورامان تخت (در کردستان) تا حدود فاوج (نام پاوه در زمان صفویه) اطلاق گردید. هورامان را یک واژه باستانی دانستند به معنای سرزمین اهورایی (سرزمین پاک) یا اینکه هورامان را همان هورئامان دانسته و معنای آن را بالا آمدن یا سربلند کردن، که آن هم به این دلیل که کوه‌های سربه فلک کشیده این دیار سروگردنی از مناطق اطراف خود بالاترهستند و هه ورئاما نیز به کاررفته بردند یا اینکه واژه هورامان را برگرفته از اقوام باستانی "هوری ها" دانستند. همچنین هور به معنی خورشید برگرفته از (خور) است[۲][۳]

جغرافیای طبیعی و سیاسی[ویرایش]

این منطقه بیشتر کوهستانی و دارای دره‌های پرپیچ‌وخم و عمیق و رودبارهای بی شمار است. از مجموع آب این چشمه‌ها و رودبارها دو رودخانه سیروان و لیله پایه‌ریزی می‌شوند که در نقطه‌ای به نام دروله در نزدیکی مرز ایران و عراق به هم می‌پیوندند. از میان این چشمه‌ها می‌توان چشمه بل را نام برد که با دبی ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ لیتر در ثانیه پرآب‌ترین آنهاست و به سیروان می‌ریزد و از سویی رودی که از آن پایه‌ریزی می‌شود کوتاهترین رود جهان است.[۴][۵]

یک روستای تیپیک در اورامان با معماری پله‌ای

هر چند که بخش بزرگی از منطقه اورامان از کوه‌های بلند و پربرف ساخته می‌شود. اما در ارتفاعات پائین‌تر و در دامنه همین کوه‌ها جنگلهای متراکم کم و بیش وسیعی وجود دارند. پوشش جنگلی این ناحیه همچون پوشش عمومی رشته‌کوه زاگرس بیشتر از درختان بلوط است. درختان دیگری مانند گلابی‌وحشی و زالزالک نیز به تعداد چشمگیری یافت می‌شود. این جنگلها از دیرباز تأمین‌کننده سوخت زمستانی اهالی منطقه بوده‌اند.

بخش بزرگی از اورامان در استان کرمانشاه و کردستان و بخش کوچکتری در حلبچه در خاک عراق واقع است. از مناطق مهم شهری آن نیز می‌توان به پاوه، نوسود، نودشه، بیاره و حلبچه اشاره کرد، که البته در شهرهایی نظیر مریوان، کامیاران، سنندج، کرمانشاه، جوانرود و تهران نیز از طریق مهاجرت مردم هورامی زبان ساکن شده‌اند.[نیازمند منبع] هورامان روی همرفته خود به چند بخش تقسیم می‌شود که عبارت اند از هورامان لهون، هورامان تخت و ژاورو.

اورامان

۲۰۱۹

کرد

دمکراسی

باستان‌شناسی و تاریخ[ویرایش]

بر اساس تحقیقات باستان‌شناسی قدیمی‌ترین ساکنین غرب ایران که اورامان امروزه نیز جزئی از آن است؛ مردمانی به نام کرتو (کردو؟) در حدود هزاره هشتم قبل از میلاد بودند که معیشتی مبتنی بردامداری و زندگی ای کوچ نشینی داشتند که بعدها و در حدود هزاره دوم قبل از میلاد اولین دسته از آنان یکجانشین شدند و اولین شهر را در اورامان بنا نهادندکه این شهر معروف باستانی «ءاتوور» نام داشت که توسط آشوریان حدود سه هزار سال پیش به آتش کشیده شده‌است که اکنون در زیر تلی از خاک مدفون است و در منطقه ای به نام آتورگه قرار داشته‌است که آتورگه نام قدیمی مکانی در مجاورت پاوه امروزه است که شامل «حد فاصل بانوره تا روستای زردوئی» می‌باشد که حتی نام روستای زردوئی تا حدود ۲۰۰ سال پیش «آتورگه» بوده‌است که که بعدها به زردوئی تغییر نام یافت بنابراین اولین یکجانشینان مردم هورامان اجداد مردم زردوئی هستند.[۲][۳]

در سال ۱۳۰۵ شمسی به صورت اتفاقی در غاری واقع دره تنگیور پالنگان در کامیاران کنونی خمره ای پر از دانه ارزن پیدا شد که در میان آن نوشته‌ای به خط یونانی (تمدن هلنیسیم) و پهلوی اشکانی بر پوست آهو وجود داشت؛ این نوشته که به (بنچاق اورامان) مشهور شد که تا کنون و در کل هورامان کنونی این سند نوشتاری قدیمی‌ترین سند کشف شده در کل منطقه است که مربوط به منطقه پالنگان است که نشان از قدمت طولانی‌تر پالنگان نسبت به کل مناطق هورامان دارد و بیانگر آن است که قدیمی‌ترین ساکنین پالنگان زبانی شبیه مردم حاشیه دریای خزر (پارتی اشکانی)آن زمان داشته‌اند و از آن مناطق به پالنگان آمده‌اند که این منطقه بعدها سکونت گاه اولیه مردمان گوران گردید که این مردمان گوران هنگام مهاجرت از حاشیه دریای مازندران به غرب ایران در حدود ۳۰۰۰ سال قبل؛ بعلت اینکه منطقه پالنگان دارای چشمه‌های پرآب و دره‌های زیبا مانند دره زیبای تنگیور بوده‌است در این قلعه و مناطق مجاور آن ساکن شده و به مرور زمان با ازدیاد جمعیت در سرتاسر سرزمین کنونی هورامان پراکنده گشتنه که به مرور زمان روستاه‌های فراوانی را ایجاد کردند و بعدها این مردمان گوران به هورامی معروف شدند و در واقع ریشه‌های تمامی مردم هورامی زبان کنونی ساکن در خطه هورامان که شامل شهرهای پاوه و مریوان تا نوسود و نودشه و هورامان تخت و … هستند به منطقه پالنگان برمی گردد که در حقیقت اجداد تمامی مردمان هورامی زبان کنونی ساکن در آن منطقه بوده‌اند که بعدها و به مرور زمان در سرتاسر خطه هورامان پراکنده گشتند.[۲][۳]

کهن‌ترین آثار سکونت انسان در بررسی‌ها و کاوشهای باستان‌شناسی در اطراف روستای هجیج، ناو و اسپریز یافت شده و مربوط به دوران پارینه سنگی است که طبق گزارش باستان شناسان بیش از چهل هزار سال تا حدود ۱۲ هزار سال قدمت دارند.[۶] آثار کشف شده شامل ابزارهای سنگی غارنشینان اولیه، استخوان حیوانات شکار شده که بیشتر متعلق به بز کوهی بوده و بقایای اجاق است که در چند غار از جمله گیلوان و مرو دارای کشف شده‌است. طبق نظر باستان شناسان انسان‌های نئاندرتال که اسکلت آن‌ها در غارهای بیستون و شانیدر یافت شده در پیش از چهل هزار سال پیش در این منطقه می‌زیستند و پس از انقراض آن‌ها انسان هوشمند جدید در این منطقه سکنا گزیده‌است که آثار آن‌ها در غار کناچه کشف شده‌است.

آثاری از سکونت انسان در عصر آهن در نزدیکی روستای روآر یافت شده شامل چند سکونتگاه و یک گور بزرگ سنگی با سقف گنبدی شکل است که حدود سه هزار سال قدمت دارد.[۷] این گور سنگی احتمالاً از قدیمی‌ترین شواهد گنبد سازی در غرب زاگرس است که با شیوه خشکه‌چین ساخته شده‌است. از دیگر آثار عصر آهن در اورامان سنگ‌نبشته اورامان در نزدیکی تنگی ور است. این کتیبه مربوط به دوره آشوری‌ها است که نقش سارگون دوم شاه آشور بر آن نمایش داده شده که همراه با کتیبه‌ای میخی به زبان آشوری در شرح لشکرکشی‌های وی در غرب زاگرس و اورامان است.

از دوره سلوکی و اشکانی چند پوست نوشته کشف شده که با عنوان بنچاق اورامان از آن‌ها یاد می‌شود. این مجموعه در درون یک ظرف سفالی در غاری نزدیک روستای پالنگان در دره تنگی ور کشف و به وسیلهٔ دکتر سعید خان کردستانی به موزه بریتانیا در لندن اهدا شد که در نهایت به کتابخانه بریتانیا منتقل شده‌اند. این پوست نوشته‌ها به زبان یونانی و پهلوی اشکانی نوشته شده‌اند و سند فروش تاکستان و زمین اند که در آن‌ها به اسامی ساکنان منطقه مانند پاتسپار، تیراک پسر آپن و اویل پسر بشنین اشاره شده‌است. طبق این اسناد در آن دوره اشخاص با نام پدر شناخته می‌شدند.

در دوره افشار و قاجار برخی از طوایف ساکن اورامانات برای تقویت قوای نظامی نواحی شرقی مازندران و جلوگیری از حملات ازبکان، به نزدیکی گرگان کوچانده شدند.

اورامان پس از ورود اسلام[ویرایش]

تنها اشاره ای که به رابطه کردها با اسلام می‌شود که سندیت دارد و در قدیمی‌ترین کتاب‌ها به آن اشاره می‌گردد و کاملاً در ارتباط با هورامان آن زمان دارد مطلبی است در خصوص یکی از اصحاب پیامبر است که در آن زمان و در آستانه ظهور پیامبر از منطقه ای در اطراف شهر زوور آن زمان به مدینه در نزد پیامبر اکرم می‌رود و موفق به ملاقات پیامبر می‌گردد و به دین اسلام در می‌آید که به صورت خلاصه این شخص با نام "گاوان (کاوان)" از طایفه ای به نام "طایفه گاوانی" در "شهر زوور" در "ولایت جبال" بوده‌است و در نزد اعراب بانام جابان الکردی معروف می‌شود که در مدینه باقی می‌ماند و در آنجا صاحب فرزندی می‌گردد که نام او را "ابوبصیر" می‌گذارد که در منابع تاریخی صدر اسلام این شخص به "ابوبصیرالصردی" معروف است که تنها طایفه از مردمان کنونی هورامان که در این اسناد از آن‌ها نام برده می‌شود و گاوان را از آن طایفه می‌داند طایفه گلالی‌ها است که در گذشته گاوانی نام داشته‌اند اما در سیر تطور خود به گلال تبدیل شده‌است.[۲][۳]

بعد از اسلام زمانی که مسلمانان به ایران حمله کردند "قلعه پالنگان" نیز از این حملات در امان نماند حدود سه ماه این قلعه به محاصرهٔ مسلمانان درآمد و بعد از سه ماه با همکاری چندین نفر از ساکنان قلعه دروازه‌های قلعه باز شده و مسلمانان توانستند قلعه را تصرف کنند اما مسلمانان به زور ساکنان قلعه را مجبور به پذیرش اسلام نکردند چون تا قرن‌ها بعد ساکنان بر آیین قدیمی خود که همان آیین"یاری"الحق"که شاخه ای از آیین زرتشت بود ماندند. حاکمین گورانی که قبل از اردلانی‌ها در این منطقه حکمرانی می‌کردند همین آیین را داشتند اما با تغییر مذهب در دوران صفوی‌ها و قبول کردن مذهب صفوی هاًشیعه اثنا عشری"از جانب حاکمان اردلان، ساکنین این قلعه به زور به مناطق دیگری کوچ داده شدند مناطقی همچون"دالا هو"؛ "دینور" که تا کنون نیز بر آیین خود مانده‌اند و به نام "الحقی هاً مشهورند.[۲][۳]

"عبد الصمد توداری" در کتاب نور الانوار می‌گوید پالنگان در قدیم پایتخت یکی از خان‌های مغول بوده‌است و شهری آباد و پر رونق، البته روشن‌ترین دوران پالنگان بر می‌گردد به دوران صفوی ها؛ «دکتر صدیق صفی‌زاده» در کتاب کرد و کردستان چنین می‌گوید: در آن دوران سه نفر با نام‌های "محمد بیگ""غیب الله بیگ"؛"امیر اسکندر پالنگانی" در پالنگان حکمرانی می‌کردند و قلعه‌های "دیوزناو"، "مروارید" ؛"عین"، "نشور"، "پیلانه" زیر سلطهٔ این افراد بوده است، از آن پس تاکنون شهر پالنگان از رونق افتاده و به صورت یک روستای بزرگ باقی مانده‌است.[۲][۳]

زبان[ویرایش]

.[۸][۹][۱۰][۱۱] زبان مردم پاوه کُردی هورامی است.[۱۲] هورامی دارای چند زیر شاخه شامل لهونی، تختی، بیسارانی، حلبچه‌ای و شیخانی و پاوه ای است. در مورد ماهیت زبان هورامی و جایگاه آن در گروه زبان‌های شمال غربی ایران دیدگاه‌ها گوناگون وجود دارد از جمله اُرانسکی که آن را گونه‌ای از گویش‌های گورانی و زازا شاخهٔ زبان‌های پارتی اشکانی می‌داند. طبق نظر مکنزی هورامی مانند دیگر گویش‌های گورانی، دارای برخی مشخصات آوایی است که آن را به گویش‌های مرکز ایران نزدیک‌تر می‌کند. اتنولوگ هورامی را در دسته زازا-گورانی جایی داده‌است؛ که از شاخه‌های زبان کردی جدا است.

یک دختربچه اورامانی با لباس سنتی اورامانی

معماری و فرهنگ[ویرایش]

معماری اورامانات کاملاً با کوهستان انطباق یافته و متکی بر ساخت و ساز با استفاده از سنگ و بصورت خشکه چین است و خانه‌ها در روستاهای منطقه با توجه به شیب تند دامنه‌های صخره‌ای به صورت پلکانی ساخته شده‌است. خانه‌ها در اکثر موارد در دو طبقه ساخته شده و براساس معیشت فضاهای خانه‌ها با یکدیگر متفاوت است و خانه‌های افراد باغ دار، کشاورز، دامدار کمابیش با هم متفاوت است. در بسیاری از موارد طبقه همکف به محل نگهداری گله و انبار اختصاص دارد. فضای اصلی مسکونی در طبقه بالاتر واقع است و از بخش‌های مختلفی تشکیل می‌شود.

مردم منطقه معتقدند اورامانات تخت زمانی شهری بزرگ بوده و مرکزیتی خاص داشته به همین دلیل از آن به عنوان تخت یا مرکز حکومت ناحیهٔ اورامان یاد می‌کرده‌اند. به غیر از وضعیت خاص روستا از نظر معماری، موقعیت چشمه‌های پرآب، مراسم خاص و آداب و رسوم و وجود مقبره و مسجد پیر شالیار و به ویژه جمعیت و تعداد سکنه قابل توجه آن نشانگر اهمیت منطقه از دوره‌های گذشته‌است. پیش از ورود پارچه و کفش‌های خارجی و سایر منسوجات داخلی بهاستان کردستان، بیشتر پارچه‌ها و پای‌افزار مورد نیاز آن‌ها توسط بافندگان و دوزندگان محلی بافته و ساخته می‌شده‌است.

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. AVROMAN
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ هادی محمودی (1397/09/21). «هورامان و پاوه از بامداد تاریخ (شکل‌گیری) تا ورود اسلام». پایگاه تحلیلی خبری پاوه پرس. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ «هورامان سرزمینی گم‌گشته در اعماق تاریخ». خبرگزاری تحلیلی ایران (خبر آنلاین). 1397/09/21. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  4. "کانی بل:صدا و سیمای کردستان". Archived from the original on 26 August 2014. Retrieved 30 August 2014.
  5. "روداو:کانی بل در بحران".
  6. "کاوش‌های باستان‌شناسی در غارها و پناهگاه‌های سنگی دره رودخانه سیروان".
  7. "کشف گور منحصربه‌فرد 3000 ساله با ساختار سنگی و پلان مدور".
  8. Edmonds, Cecil. Kurds, Turks, and Arabs: politics, travel, and research in northeastern Iraq, 1919-1925. Oxford University Press, 1957.
  9. home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pd
  10. http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes
  11. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development by Wadie Jwaideh page 307
  12. ساخت‌های فعلی استمراری تأکیدی در زبان هورامی

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

Hawrāmān (also Húrāmān) (Kurdish: هه‌ورامان or Hewraman‎) or Ūrāmān (Persian: اورامان‎) or Avroman[1] is a mountainous region located within the provinces of Kurdistan and Kermanshah in western Iran and in north-eastern Iraq within Iraq's Kurdistan Region. In Iran, the region includes the cities of Paveh and Mariwan and in Iraq, Halabja.

A typical Kurdish village in Hawraman, Kurdistan Province 2015

Hawraman has many springs and rivers that most their water mainly flows into Sirwan River. Bil spring (or Kani Bil) is one of these springs which has a discharge about 3000-4000 liters per second. The river which is made of Bil spring is the shortest river in the world with a total length of 15 meters.[2][3][citation needed] Construction of Darian Dam on the Sirwan River between 2009 and 2015 initiated The Darian Dam Archaeological Salvage Program that led to discovery a large number of archaeological sites before flooding of the reservoir.

Archaeology and History

The earliest archaeological evidence shows that the region was inhabited by human since Middle Paleolithic Period. This evidence were discovered by archaeologists near Hajij village and include stone tools that made by Neanderthals or Early Modern Humans.[4] Evidence for Late Paleolithic occupation discovered in a cave site in the Perdi Mala valley.

A cave site near Hajij village, where archaeologists discovered stone tools dating back to more than 40 thousand years ago in 2015

The Inscription of Sargon II at Tang-i Var pass near the village of Tang-i Var, indicate that the region was occupied by Assyrians during their military campaigns into Zagros.

The Parchments of Awraman, a set of three documents from the Seleucid and Parthian eras, were found in the region in 1909. They were discovered in a cave on Kuh-e Salan Mountain, near the village of Shar Hawraman, and subsequently sent to London.

Ancient religions are also practiced throughout Hawraman and the region is home to the ancient holy places of the Yarsan faith. Some scholars believe that the name Hawraman or Huraman has strong connections to the ancient Zoroastrian faith and claim that the name may have originated from Ahuraman or Ahura Mazda.[5] Ahura Mazda is the name of God in the ancient Indo-Iranian Avestan language and comes from the ancient Zoroastrian faith, which is still being practiced by very small numbers of people in the region. Many areas in the Hawraman region are believed to have been pilgrimage sites for Zoroastrians prior to the advent of Islam.[6] One of the oldest Islamic period evidence is Negel quran. A leather-bound Quran written in the Kufic script with gilded page borders, dates to 4th century AH (913 CE – 1009 CE) which kept in the village mosque.

Negel Quran, 4th century AH, Negel village, Hawraman-Kurdistan

Culture

A Hawrami child in Kurdish costume

The inhabitants of Hawraman are Kurdish people[7][8][9][10] that speak Hewrami, part of the Gorani branch of the Kurdish language group.[11]

Several Zazaki scholars regard Hawrami as one of the oldest dialects of the Goran–Zaza languages. According to a survey carried out by the Summer Institute of Linguistics in 1996, there were 40,000 speakers of Horami in the world.

Two Hawrami girls with traditional clothing, Kurdistan

Traditional clothing for women includes either a vest or long-sleeved jacket or long overcoat worn over a gown. An under dress and puffy pants is worn beneath the gown. Traditionally women wore Kurdish hats ornamented with valued coloured stones, beads and gold pieces. Usually younger women and young girls wear brightly coloured dresses adorned with many beads and sequins and the older women wear darker colours and white head-cover. Hawrami men generally wear a shirt; a vest with an open neck; and baggy trousers fitted at the ankles. A cotton sash 3–4 m long is folded in half lengthwise and wrapped tightly around the torso on waist. Men also wore traditional brown felt jackets with pointed shoulders called Kolabal.

Hawraman is best known for its unique arrangement of towns and villages built along the mountain slopes of the region. Typical instances of this local architecture are Khanghah, Hajij and Shemshir villages at Kermanshah province and Hawraman Takht, Palangan, Ruwar and Selin villages at Kurdistan province.

Hawraman is popular for growing walnuts because the region's geography is suitable to grow juglan trees. Every year Hawrami people export a lot of these walnuts.

Siyaw Chemane is a style of singing practiced by Hawrami people and means dark eyes in Hewrami. It is performed without the use of any instruments, with the exception of the occasional use of a Kurdish hand-drum or Daff. Today, the Siya Cheman style is used mostly for storytelling and entertainment.

References

  1. ^ D. N. MacKenzie, Avroman, Encyclopedia Iranica
  2. ^ "Kani Bil:Iranian TV; Kurdistan province". Archived from the original on 2014-08-26.
  3. ^ "Rudaw:Kani Bil is in crisis".
  4. ^ "Digs hint 40,000 yrs. of man life in Hawraman".
  5. ^ Nyberg, H.S. (1923), The Pahlavi documents of Avroman, Le Monde Oriental, XVII, p.189. This is very interesting for those interested in investigating the survival of Parthian usage of Zoroastrian terminology among the local Kurds of modern day Hawraman (Avroman).
  6. ^ CHN | Tourism and Travel Archived 2008-10-10 at the Wayback Machine
  7. ^ Edmonds, Cecil. Kurds, Turks, and Arabs: politics, travel, and research in northeastern Iraq, 1919-1925. Oxford University Press, 1957.
  8. ^ home.hum.uva.nl/oz/leezenberg/GInflCK.pd
  9. ^ "KURDISH TRIBES – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org.
  10. ^ The Kurdish National Movement: Its Origins and Development by Wadie Jwaideh page 307
  11. ^ "KurdishAcademy". kurdishacademy.org.

External links

  • Omid Sālehi, Customs of the Land of Stone and Wind (Ā'in-e Sar'zamin-e Sang va Bād), in Persian, Jadid Online, 5 May 2009, [1].
    Audio slideshow: [2] (5 min 39 sec).
    Note: The place shown in the above audio slideshow is Orāmān, to the North of Pāveh. As of today (May 2009), this place has a population of approximately 3500.

Gallery

men of Nowdesheh . A city in Horaman district.