حلبچه
هلبجه
Helebce-هەڵەبجە | |
|---|---|
  هلبجه موقعیت هلبجه در عراق | |
| مختصات: ۳۵°۱۰′ شمالی ۴۵°۵۹′ شرقی / ۳۵٫۱۶۷°شمالی ۴۵٫۹۸۳°شرقی | |
| کشور | عراق |
| منطقه | اقلیم کردستان عراق |
| استان | استان هلبجه |
| ارتفاع | ۷۰۰ متر (۲۳۰۰ فوت) |
| جمعیت (۲۰۲۲) | |
| • کل | ۱۴۰۰۰۰ |
| منطقهٔ زمانی | یوتیسی +۳ (AST) |
هلبجه (هەڵەبجە) شهری است در اقلیم کردستان عراق، واقع در دامنههای کوههای زاگرس در نزدیکی مرز با ایران، در ارتفاع تقریبی ۷۰۰ متر بالاتر از سطح دریا، که از رودخانه سیروان آبیاری میشود. این شهر مرکز استان هلبجه است که در آوریل ۲۰۲۵ توسط پارلمان عراق به استان کامل ارتقا یافت.[۱] یهودیان مزراحی، همراه با گروه سیانیزه مال از خاندانهای قبیله جاف، از بنیانگذاران شهر بودند و در ابتدا در نزدیکی چشمه ناواله سکونت گزیدند.[۲] هلبجه یکی از حاصلخیزترین مناطق عراق است که سالانه ۷۰۰ تا ۹۰۰ میلیمتر بارش دریافت میکند و به زبان محلی باوَیانی (بواینی) به معنای «سرزمین مبارک» شناخته میشود.[۳] امروزه این شهر حدود ۱۴۰٬۰۰۰ نفر جمعیت دارد که اکثریت قریب به اتفاق آنها کرد هستند. در حالی که بیشتر ساکنان به گویش سورانی زبان کردی سخن میگویند، بسیاری نیز زبان هورامی را حفظ کردهاند و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار میسازند.[۳] هلبجه که از دیرباز جایگاه قبیله جاف بوده، در سطح بینالمللی به خاطر حمله شیمیایی به حلبچه در سال ۱۹۸۸ شناخته میشود؛ رویدادی که در آن هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی به دستور دولت عراق بعثی به رهبری صدام حسین کشته شدند.[۴] این شهر همچنین به خاطر پرورش چندین شاعر، عالم و شخصیت سیاسی برجسته در طول تاریخ خود مشهور است.[۵]
ریشهشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]خاستگاه نام «هلبجه» موضوع بحث است و نظریههای متعددی مطرح شده است:[۶][۷]
نظریه اول، هلبجه را به تاریخ باستان پیوند میدهد. پادشاه اکدیان سارگون اکد (حدود ۲۳۳۴–۲۲۷۹ پیش از میلاد) به منطقهای که آن زمان هر هر نامیده میشد و شامل ناحیه هلبجه و شهرزور بود، لشکر کشید. پس از فتح، سارگون این شهرک را کار شاروکین (شهر سارگون) نامید. مورخ کرد محمد امین زکی پیشنهاد کرده که شهر کنونی هلبجه ممکن است با این مکان باستانی منطبق باشد.[۶] در دوره هوریها، این ناحیه در متون میخی آشور با نام کاردَخار (همچنین خار خار) شناخته میشد و بر رودخانه سیروان واقع بود. برخی پژوهشگران این ارتباط را از نظر آواشناسی دور میدانند.[۷]
نظریه دوم بیان میکند که باغها، سرسبزی و آب فراوان در این ناحیه باعث شد مردم آن را عجبجا به معنای «جایی شگفتانگیز» بنامند که به تدریج به «هلبجه» تبدیل شد.[۷] نظریه سوم نام را از واژه کردی هلویژه (هلوژه)، به معنای محلی که زنبورخوارها در آن لانه میسازند، میگیرد؛ روستاهای اطراف هلبجه هنوز نام شهر را «هلاوجه» تلفظ میکنند.[۶] نظریه چهارم ریشه نام را به شاهزادهای از امیرنشین اردلان نسبت میدهد که حدود ۱۶۰۰–۱۶۱۵ میلادی بر این منطقه حکومت میکرد.[۷] نظریه پنجم که پژوهشگر جمال بابان از آن حمایت میکند، نام را از الَبجه میداند و توضیح میدهد که در گویش جافی حرف الف به طور منظم به ها تبدیل میشود و نام در دستنوشتههای تاریخی به صورت الابجه آمده است.[۷]
تاریخ
[ویرایش | اشتراکگذاری]هلبجه یکی از کهنترین شهرهای دارای سکونت پیوسته در اقلیم کردستان عراق است که ریشههایش به دوره لولوبیان بازمیگردد. شهر باستانی خار خار، که از سال ۲۰۰۰ پیش از میلاد مستند شده، با محل کنونی هلبجه منطبق دانسته میشود.[۸] در سال ۶۴۱ میلادی، شهر پس از فتح امپراتوری ساسانی توسط مسلمانان عرب به قلمرو اسلامی درآمد.[۸] در دوران خلافت عباسی، منطقه زیر حکومت امارت حسنوییان (۹۵۹–۱۰۱۵) و سپس ولایت عنازیان (۱۰۱۶–۱۱۱۷) قرار گرفت.[۸] ریشههای شهر به مهاجران از ناحیه هورامان و کردستان شرقی (شمال غرب ایران) بازمیگردد.[۵]
هلبجه در ۲۴ نوامبر ۱۸۶۹ به یک قضا (بخش اداری) تبدیل شد.[۹] اولین فرماندار شهر محمد بیگ از خاندان جاف بود که توسط مقامات امپراتوری عثمانی انتخاب شد.[۹] توسعه شهر در دوران امپراتوری عثمانی، بهویژه پس از نبرد چالدران در سال ۱۵۱۴، شتاب گرفت. بولگه در حدود سال ۱۶۵۰ در نزدیکی مسجد تکیه کنونی بازسازی شد؛ پیش از آن بخشی از ناحیه جولانبار (خورمال) بود. توافق کلی بر این است که شهر کنونی در دوران عثمانی ساخته شده و پس از حدود ۱۷۰۰ میلادی رشد کرده است.[۷] در طول زمان، شهر کوچنشینانی از هورامان، اشراف از قلعه جوانرو (جوانرود امروزی) و خاندانهای با نفوذ از امپراتوری عثمانی را به خود جذب کرد. شهر به بستری از ادیان و ملیتهای گوناگون تبدیل شد و جمعیت اکثراً مسلمان آن در کنار جوامع کاکایی (پیروان یارسان)، زرتشتیان و یهودیان زندگی میکردند.[۵]
اولین مدرسه هلبجه در سال ۱۹۱۹ تأسیس شد.[۸] بر اساس آمار بریتانیایی، جمعیت شهر در سال ۱۹۲۰ حدود ۶٬۵۰۹ نفر بود و نواحی پنجوین، خورمال، ورماوا و دربندیخان تحت اداره آن قرار داشتند.[۸] هلبجه همواره یک ایستگاه مهم برای مسافران بین جنوب و مرکز عراق و مناطق شمالی بوده و تاریخاً بر سر راههای کاروانی به ترکیه و اروپا قرار داشته است. بسیاری از این کاروانها خرما حمل میکردند که این موضوع در نام ناحیه خورمال به معنای «انبار خرما» در کردی بازتاب یافته است.[۸]
بنیانگذاری و سکونت اولیه
[ویرایش | اشتراکگذاری]قبیله جاف را بنیانگذاران هلبجه میدانند.[۷] بر اساس روایت محلی، اولین خانهها توسط بیگهای طایفه شیوکال ساخته شد؛ در نسلهای بعدی نوادگان آنها به سیانیزه مال (سیزده خانوار) رشد کردند که خاندانهای بنیانگذار اصلی شهر شمرده میشوند.[۷] یهودیان مزراحی بعداً به شهر آمدند و برخی از آنها بازرگانانی حرفهای بودند که به واسطه تجارت مرزی جلب شدند و در توسعه هلبجه به عنوان مرکز تجاری سهیم شدند. این افراد به آرامی نو یهودی (که اغلب لیشانا دیدان یا هولاولا نامیده میشود) سخن میگفتند.[۷]
تاریخ اداری و جمعیتی
[ویرایش | اشتراکگذاری]هلبجه در سال ۱۸۸۹ رسماً به عنوان یک قضا (منطقه اداری) تأسیس شد و دومین قضای ایجاد شده در عراق پس از نجف گردید، همزمان با انتصاب عثمان پاشا جاف به عنوان اولین شهردار شهر در دوران عثمانی.[۷][۸] تا سال ۱۹۳۰، شهر از سه محله اصلی تشکیل میشد: پاشا (مرکز شهر کنونی)، پیر محمد و کانی عاشقان.[۷] پس از تأسیس دولت عراق در ۱۹۲۰، قضای هلبجه تقریباً ۵٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت داشت و حدود ۳۷۵ روستا را در بر میگرفت.[۷] پس از سیاستهای عربسازی و تخلیه اجباری روستاها توسط دولت بعثی، تنها ۱۸ روستا تا سرشماری ۱۹۸۷ باقی ماند که از ۲۱۶ روستا در سال ۱۹۷۷ کاهش یافته بود.[۷] شهر امروزه از ۳۷ محله و ۱۳۲ خیابان تشکیل شده و جمعیت ثبتشده آن ۱۱۷٬۶۶۱ نفر است.[۷]
دهه ۱۹۲۰ و قیامهای شیخ محمود
[ویرایش | اشتراکگذاری]در دهه ۱۹۲۰، هلبجه نقش مهمی در حمایت از قیامهای شیخ محمود برزنجی علیه حکومت بریتانیا ایفا کرد. مردم شهر به طور فعال در برابر هواپیماهای بریتانیایی تحت فرمان ادموندز که برای سرکوب قیامها اعزام شده بودند از شهر دفاع کردند. این رویدادها با نبرد اشکول در کوه شینروه دنبال شد.[۸]
مقاومت مردمی و قیام مه ۱۹۸۷
[ویرایش | اشتراکگذاری]در سالهای پیش از قتلعام ۱۹۸۸، هلبجه به یک مرکز اصلی مقاومت مردمی در برابر جنگ ایران و عراق تبدیل شده بود. تا سال ۱۹۸۷، دولت عراق ۴۵ روستای اطراف هلبجه را ویران کرده بود و جمعیت شهر را به حدود ۱۱۰٬۰۰۰ نفر رسانده بود.[۱۰]
![](https://fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:Children_of_Halabja,_performing_chants_about_peace,_to_Iraqi_communist_officials,_written_on_the_board_"Bzhî_âşti_cîhan",_meaning_"Long_live_peace_in_the_world".jpg)
در ۱۶ آوریل ۱۹۸۷، رژیم بعثی اولین حمله شیمیایی خود را علیه غیرنظامیان کرد در روستای شیخ وسنان در دره بالیسان انجام داد که در آن بیش از ۳۰۰ نفر کشته شدند و به طور گسترده به عنوان آزمایشی برای حملات بزرگتر تلقی میشود.[۱۱]
در ۱۳ مه ۱۹۸۷، یک اعلامیه از پیش ضبطشده از بلندگوهای مساجد پخش شد و شهروندان را به خیابانها فراخواند. دو گروه از معترضان به دستهای از صدها نفر پیوستند که از میان آنها هشت زن از ۲۰ نفر اولیه حضور داشتند.[۱۱] علی حسن المجید (علی شیمیایی)، دبیرکل بخش شمالی حزب بعث عرب سوسیالیست در آن زمان، دستور داد هر کسی که در اعتراضات مجروح شود زنده به گور شود و فهرستی از ۱۶ سازماندهنده نامبرده تهیه کرد.[۱۱] شرکتکننده چنور قادر، که در آن زمان ۲۰ ساله بود و در حزب کمونیست عراق فعال بوده، نامش را در فهرست دید اگرچه با لباس مردانه راهپیمایی کرده بود؛ با تغییر لباس در خانهای مجاور جان به سلامت برد. از ۱۶ نفر فهرستشده، تنها او و یک دوستش زنده ماندند.[۱۱] قیام با آتش راکت هلیکوپتر و نیروهای اردنی سرکوب شد؛ ۲۰۰ نفر دستگیر و زنده به گور شدند. قیامهای مشابهی در چهار یا پنج شهر کردی دیگر نیز رخ داد.[۱۰]
این رویدادها در مستند ۱۳ مه (۲۰۱۸) ساخته فیلمساز کرد طارق توفیق، که در جشنواره بینالمللی فیلم سلیمانیه نمایش داده شد، مستند شده است.[۱۱] سنت فعالیت کمونیستی در هلبجه توسط حزب کمونیست کردستان – عراق، که در اکتبر ۱۹۹۳ تأسیس شد، ادامه یافت.[۱۲]
عادله خانم جاف و قبیله جاف
[ویرایش | اشتراکگذاری]
هلبجه مقر عثمان پاشا جاف، رهبر قبیله جاف، بزرگترین اتحاد قبیلهای کرد در خاورمیانه بود.
همسر او، عادله خانم جاف (عادله خانم، حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، که از خاندان اشرافی صاحبقران سنندج در کردستان ایران زاده شده بود، به یکی از برجستهترین رهبران در تاریخ کردستان تبدیل شد.[۱۴] هنگامی که محمود برزنجی در سال ۱۹۱۹ علیه مأموران سیاسی بریتانیایی شورش کرد، عادله خانم جاف به افسران مأمور در منطقه قبیله جاف پناه داد.
بریتانیاییها لقب «خان بهادر» را به او اعطا کردند و او را «شاهزاده دلاوران» نامیدند.[۱۵] او تا مدتها پس از مرگ عثمان پاشا جاف در سال ۱۹۰۹ به حکومت ادامه داد و به عنوان دومین حاکم زن هلبجه پیش از دوران مدرن شناخته میشود.[۱۶] نویسنده بریتانیایی گرترود بل در سال ۱۹۲۱ از هلبجه دیدن کرد و ولادیمیر مینورسکی دیداری با عادله خانم در سال ۱۹۱۳ را ثبت کرد.[۱۷]
جامعه یهودی هلبجه
[ویرایش | اشتراکگذاری]هلبجه در تاریخ خود دارای یک جامعه یهودی بود که در محله یهودیان شهر (گەڕەکی جولەکەکان، گرکه جولکِکان) مستقر شده بود.[۱۸] ساکنان یهودی به عنوان بازرگانان ماهر شناخته میشدند و از احترام و حمایت خاندانهای پاشا و بیگ از قبیله جاف برخوردار بودند.[۱۸]
جامعه یهودیان یک کنیسه در فاصله تقریبی ۱۰۰ تا ۱۵۰ متری مسجد اصلی بنا کرد که بعداً در سال ۱۹۵۴ به مبلغ ۵۵ دینار عراقی خریداری شد و به مسجد احمد تبدیل گردید که به نام احمد بن حنبل است.[۱۸] پس از تأسیس دولت اسرائیل در اوایل دهه ۱۹۵۰، عراق شهروندی جمعیت یهودی خود را لغو کرد و آنها را مجبور به مهاجرت ساخت.[۱۸]
تلاشهای حفظ میراث
[ویرایش | اشتراکگذاری]تا سال ۲۰۲۰، بقایای خانههای اصلی محله یهودیان هنوز وجود دارند اما به دلیل بیتوجهی در حال تخریب هستند.
[۱۹] باستانشناس هاوار نجمالدین اشاره میکند که بررسیهای تاریخی نشان میدهد حدود ۸۵۰ ساکن یهودی روزگاری در این شهر زندگی میکردند.[۲] اداره میراث هلبجه درخواست ۱٫۵ میلیارد دینار عراقی برای خرید و بازسازی هفت خانه باقیمانده ارائه داد. پژوهشگران هشدار دادهاند که اگر اقدام فوری صورت نگیرد، از محله یهودیان چیزی جز نامش باقی نخواهد ماند.[۱۹]
جامعه کاکایی (یارسانی)
[ویرایش | اشتراکگذاری]از جوامع دینی که تاریخاً در هلبجه حضور داشتهاند، کاکایی (کاکەیی) است که با نامهای یارسانی یا اهل حق نیز شناخته میشود.
_followers_of_Kakayi,_or_Yarsani_religions,_of_Halabja,_Kurdistan_region_of_Iraq.jpg)
پژوهشگران کاکایی را به عنوان یک طریقت دینی متأثر از تصوف توصیف میکنند که در ارتباط با شیعه دوازدهامامی شکل گرفته است. یکی از ویژگیهای بارز الهیات آنها دونهدون (دۆنادۆن) است؛ سفر روح از طریق کالبدهای متوالی در مراحل روحانی که با تناسخ به عنوان یک حرکت جهتدار به سوی منشأ الهی متمایز است.[۲۰] ریشههای این آیین به سلطان صحاک برزنجه (درگذشته حدود ۶۱۲ هجری قمری) نسبت داده میشود.[۲۰]
حمله شیمیایی ۱۹۸۸
[ویرایش | اشتراکگذاری]پیشزمینه
[ویرایش | اشتراکگذاری]در هفتههای پیش از حمله، سران قبایل و افسران ارتش به صورت مخفیانه به سلیمانیه منتقل شدند. فراریان شهرک مجاور سیروان را تصرف کرده بودند؛ نیروی هوایی عراق متعاقباً کل شهر را ویران کرد.[۱۰] کمی پیش از حمله شیمیایی، هلبجه سه روز توسط توپخانه ایرانی بمباران شد و سپس توسط نیروهای پاسداران ایرانی اشغال گردید.[۱۰]
حمله
[ویرایش | اشتراکگذاری]حمله شیمیایی به حلبچه در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ روی داد؛ هنگامی که هزاران غیرنظامی کرد در یک حمله شیمیایی گسترده توسط دولت عراق در قالب عملیات انفال، به رهبری علی حسن المجید، کشته شدند.[۲۱][۲۲] BBC گزارش داد که ترکیبی از گاز خردل و عوامل اعصاب تابون، سارین و VX مورد استفاده قرار گرفت.
[۲۳] بین ۳٬۲۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر کشته و ۷٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ نفر مجروح شدند که قتلعام هلبجه را به بزرگترین حمله سلاح شیمیایی علیه یک منطقه مسکونی غیرنظامی در تاریخ تبدیل کرد.[۲۴]
پیامدها و واکنش بینالمللی
[ویرایش | اشتراکگذاری]در سال ۲۰۱۰، دادگاه جنایی عالی عراق رسماً این حمله را یک کشتار نسلکشانه علیه مردم کرد تعریف کرد.[۲۵] در همان سال، پارلمان کانادا این حمله را یک جنایت علیه بشریت محکوم کرد.[۲۶] بازماندگان همچنان از سرطان، بیماریهای مزمن تنفسی، نقص مادرزادی و آسیب روانشناختی رنج میبرند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیبدیده هنوز نشانههای پایدار سمیت دارد.[۳] هر سال در ۱۶ مارس، مراسم یادبود در سطح شهر برگزار میشود.[۳]
یادمان صلح هلبجه و موزه
[ویرایش | اشتراکگذاری]در مرکز شهر یادمان صلح هلبجه قرار دارد که سالانه بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ بازدیدکننده را جلب میکند.[۳]
موزه صلح هلبجه که در مجاورت آن قرار دارد، دارای نمایشگاههایی است که رویدادهای ۱۹۸۸ را مستند میکنند.[۳] یک دروازه یادبود جدید که توسط نخستوزیر محمد شیاع السودانی سفارش داده شده و با هزینهای حدود ۱٬۹۳۷ میلیارد دینار عراقی ساخته میشود، در سال ۲۰۲۵ در حال تکمیل بود.[۲۷]
استان هلبجه
[ویرایش | اشتراکگذاری]استان هلبجه (پارێزگای هەڵەبجە) در ۱۴ آوریل ۲۰۲۵ به طور رسمی توسط مجلس نمایندگان عراق به عنوان نوزدهمین استان عراق به رسمیت شناخته شد.[۲۸] اقلیم کردستان عراق در ۱۳ مارس ۲۰۱۴ به طور یکجانبه هلبجه را به عنوان چهارمین استان خود به رسمیت شناخته بود.[۲۹]
استان دارای مساحت ۸۸۹ کیلومتر مربع است و از پنج شهرستان تشکیل میشود: هلبجه (مرکزی)، سیروان، خورمال، بیاره و بِمو.[۳۰]
جنبش اسلامی در کردستان و هلبجه
[ویرایش | اشتراکگذاری]جنبش اسلامی کردستان (IMK) در سال ۱۹۸۷ در سنندج، ایران، توسط شیخ عثمان عبدالعزیز تأسیس شد و پایگاه حمایتی آن در هلبجه و مناطق اطراف متمرکز بود؛ در انتخابات ۲۰۰۱ بیش از ۵۰ درصد آرا در هلبجه را کسب کرد.[۳۱] پس از شکست در کسب آستانه لازم در انتخابات پارلمانی ۱۹۹۲ منطقه کردستان، جنبش اسلامی کردستان با حمایت ایران و سوریه زیرساخت نظامی مستقلی ایجاد کرد.[۳۲]
چندین گروه انشعابی از جنبش اسلامی کردستان جدا شدند؛ مهمترین آنها انصار الاسلام بود که در سال ۲۰۰۱ زیر رهبری ملا کرکار تأسیس شد و در بیاره و تاوله در منطقه هلبجه مستقر گردید.[۳۳] گزارش دیدهبان حقوق بشر در سال ۲۰۰۲ نقض حقوق بشر در مناطق تحت کنترل این گروه را مستند کرد.[۳۴] پایگاههای این گروه در مارس ۲۰۰۳ در جریان حمله ۲۰۰۳ به عراق از میان رفتند. جنبش اسلامی کردستان در سال ۲۰۰۳ توسط اقلیم کردستان عراق خلع سلاح شد و از آن پس تنها به عنوان یک حزب سیاسی فعالیت میکند.[۳۵]
حکمرانی مدرن
[ویرایش | اشتراکگذاری]پس از قیام کردی ۱۹۹۱، هلبجه نقش کلیدی در تحولات منطقه ایفا کرد و از تأسیس اقلیم کردستان عراق (KRG) حمایت کرد.[۵] در ۱۹ مارس ۲۰۲۵، نوخشا ناسح به عنوان سرپرست استاندار هلبجه منصوب شد و اولین زنی در تاریخ عراق شد که یک سمت اجرایی در سطح استان را بر عهده گرفت.
[۳۶] او پیش از این از سال ۲۰۱۶ به عنوان شهردار هلبجه خدمت کرده بود و دومین زنی شد که بالاترین مقام سیاسی شهر را پس از عادله خانم جاف در دست گرفت.[۳۷] در سال ۲۰۲۵، فعالان مدنی هلبجه همبستگی خود را با کردهای روژاوا (کردستان غربی) پس از رویدادهای محلههای شیخ مقصود
همزیستی دینی
[ویرایش | اشتراکگذاری]با وجود سختیهای تاریخی فراوان، هلبجه با همزیستی گروههای مختلف دینی خود شناخته میشود. تا سال ۲۰۲۵، گروههای دینی مجزا با احترام متقابل از آداب و رسوم یکدیگر بهره میبرند و در مراسم یکدیگر شرکت میکنند.[۳۹] ساکنان همزیستی بینالادیانی (پێکەوەژیانی ئاینی) را ویژگی بنیادین هویت تمدنی هلبجه توصیف میکنند.[۴۰] جامعه کاکایی همچنان در منطقه استان هلبجه حضور دارد و پیروان آیین زرتشت نیز در کنار جمعیت اکثریت مسلمان سنی فعالیت میکنند.[۴۱]
زبان
[ویرایش | اشتراکگذاری]اکثریت ساکنان هلبجه به گویش سورانی، گویش غالب زبان کردی در کردستان عراق، سخن میگویند. این شهر و منطقه هورامان اطراف آن همچنین خانه گویشوران زبان هورامی (که به زبان گورانی نیز شناخته میشود) است که یکی از کهنترین گونههای مستند زبان کردی به شمار میرود و پیوندی زبانی با استان کرمانشاه در کردستان ایران برقرار میسازد.[۳]
آموزش
[ویرایش | اشتراکگذاری]هلبجه یکی از بالاترین نرخهای سواد در عراق را دارد که از ۸۵ درصد بیشتر است.[۳] دانشگاه هلبجه در سال ۲۰۱۱ تأسیس شد و بیش از ۶٬۰۰۰ دانشجو را در رشتههایی از مهندسی تا علوم انسانی میپذیرد.[۳]
توزیع جغرافیایی خدمات آموزشی در هلبجه جدید در یک مقاله داوریشده که در سال ۲۰۲۵ در مجله تویژر (دانشگاه سلیمانیه) منتشر شد، مورد بررسی قرار گرفت و کاستیهایی در برنامهریزی آموزشی برای سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۳ شناسایی کرد.[۴۲]
اقتصاد و کشاورزی
[ویرایش | اشتراکگذاری]کشاورزی ستون اصلی اقتصاد هلبجه است که بیش از ۶۰ درصد جمعیت را به کار میگیرد.[۳] میراث حمله شیمیایی ۱۹۸۸ همچنان بر زمین تأثیر میگذارد: یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بیش از ۷۰ درصد خاک مناطق آسیبدیده هنوز نشانههای پایدار سمیت دارد.[۳] بیکاری جوانان در حدود ۳۵ درصد برآورد میشود. مرکز نوآوری هلبجه، که در سال ۲۰۲۲ راهاندازی شد، از کارآفرینان جوان در حوزه کسبوکار کشاورزی و فناوری حمایت میکند.[۳]
انار
[ویرایش | اشتراکگذاری]منطقه هلبجه به پرورش انار شهرت دارد. یازده گونه در تقریباً ۸٬۵۰۰ دونم از باغها کشت میشود که سالانه حدود ۳۰٬۰۰۰ تن محصول تولید میکند.
[۴۳] یک جشنواره سالانه انار و پاییز (ڤیستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە) از سال ۲۰۰۷ برگزار میشود که انار را در کنار سایر محصولات محلی از جمله گردوی هورامانی و روغن زیتون راسان به نمایش میگذارد.[۴۳]
روغن زیتون
[ویرایش | اشتراکگذاری]کارخانه روغن زیتون راسان، که در سال ۲۰۱۸ توسط گروه هلبجه تأسیس شد، پیشرو عراق در تولید روغن زیتون بر اساس حجم است؛ با ظرفیت تولید روزانه تا ۱۲۰ تن و ظرفیت سالانه ۱۵۰٬۰۰۰ لیتر.[۴۴] راسان علاوه بر روغن، شیره انار و سرکه نیز تولید میکند. راسان به آلمان و انگلستان صادرات دارد و مذاکراتی نیز برای صادرات به نروژ در جریان است.[۴۴]
گردشگری
[ویرایش | اشتراکگذاری]
هلبجه و زیربخشهایش دارای چندین مکان طبیعی مشهور از جمله آبشار احمد آوا و منطقه گردشگری آوسار هستند.[۷]
منطقه کوهستانی هورامان یک کانون اصلی برای طبیعتگردی و گردشگری فرهنگی است.[۵]
مراسم پیر شالیار
[ویرایش | اشتراکگذاری]
مراسم پیر شالیار (مەراسیمی پیرشالیار)، که هر سال در روستای هورامان تخت برگزار میشود، یکی از برجستهترین جشنهای فرهنگی و دینی منطقه هلبجه است.[۴۵] پیر شالیار یک شخصیت دینی باستانی از منطقه هورامان بوده است؛ هم رشید یاسمی و هم آیتالله مردوخ او را یک بزرگ زرتشتی میدانند که نامش به دوره آیین مهرپرستی بازمیگردد.[۴۵] این جشن ازدواج پیر شالیار را گرامی میدارد که مردم هورامان پس از اینکه او دختر کر و لال امیر بخارا را شفا داد، آن را از طرف وی ترتیب دادند.
این مراسم سه روز به طول میانجامد و شامل قربانی، توزیع گردو، ذکر صوفیانه و یک آش سنتی است.[۴۵]
محیط زیست
[ویرایش | اشتراکگذاری]پوشش فضای سبز شهری هلبجه به ۲۱ درصد رسیده که در مقایسه با تنها ۱۰ درصد در بغداد قرار دارد و این امر تا حد زیادی از طریق تلاشهای داوطلبانه و سازمانهای غیردولتی حاصل شده است.[۴۶] با این حال، از ۲۵۵ چشمه، ۱۱۶ چشمه خشکیده و ۴٬۸۶۱ درخت آسیب دیده است.[۴۶]
چهرههای برجسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]سیاست و رهبری
[ویرایش | اشتراکگذاری]- عادله خانم جاف (حدود ۱۸۴۷–۱۹۲۴)، حاکم قبیله جاف، که توسط بریتانیاییها «خان بهادر» و «شاهزاده دلاوران» نامیده شد.[۴۷]
- احمد مختار جاف (۱۸۹۸–۱۹۳۴)، شاعر، سیاستمدار، عضو پارلمان عراق و شهردار هلبجه.[۴۸]
- نوخشا ناسح (متولد ۱۹۷۸)، حقوقدان و سیاستمدار کرد؛ اولین سرپرست زن استاندار هلبجه و اولین زنی در تاریخ عراق که استانداری را به عهده گرفت.[۴۹]
- نارن برایار (متولد حدود ۲۰۰۰، دالاس، تگزاس)، اولین زن کرد-آمریکایی که به مقام عمومی در ایالات متحده آمریکا انتخاب شد؛ در ۴ نوامبر ۲۰۲۵ به شورای شهر بلوو انتخاب شد. پدرش از هلبجه است و خانوادهاش از قربانیان رویدادهای ۱۹۸۸ بودند.[۵۰]
دین و دانش
[ویرایش | اشتراکگذاری]- عبدالکریم مدرس (حدود ۱۹۰۲–۲۰۰۵)، متولد نزدیکی مریوان، از سال ۱۹۲۴ در منطقه هلبجه تدریس کرد و به عنوان مفتی عراق خدمت نمود؛ به عنوان اولین فردی که قرآن را به زبان کردی ترجمه کرد شناخته میشود.[۵۱]
ادبیات و هنر
[ویرایش | اشتراکگذاری]- عبدالله گوران (۱۹۰۴–۱۹۶۲)، شاعر و مترجم برجسته کرد متولد هلبجه، که شعر سفید و شعر منثور را وارد ادبیات کردی کرد.[۵۲]
- تارا جاف (متولد ۱۹۵۸)، خواننده و چنگنواز کرد متولد بغداد از خانوادهای هلبجهای از قبیله جاف.[۵۳]
- ماریوان هلبجهای (متولد ۹ ژوئن ۱۹۶۳ در هلبجه)، نویسنده و فعال حقوق بشر کرد عراقی، بهویژه با اثر جنس، شریعت و زنان در تاریخ اسلام (۲۰۰۵).[۵۴]
- ایوب نوری، روزنامهنگار کرد-کانادایی متولد هلبجه، نویسنده زندگی به عنوان کرد در جهانی خصمانه (انتشارات دانشگاه رجاینا، ۲۰۱۷).[۵۵]
- سرکاو هادی گورانی معروف به «ایزه» (متولد ۱ ژانویه ۱۹۷۳ در هورامان، هلبجه)، بازیگر، فیلمساز و نویسنده کرد مقیم فرانسه.[۵۶]
همچنین ببینید
[ویرایش | اشتراکگذاری]مطالعه بیشتر
[ویرایش | اشتراکگذاری]- Edmonds, Cecil John. Kurds, Turks, and Arabs. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۵۷.
- Hiltermann, Joost R. A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۰۷. شابک ۹۷۸۰۵۲۱۸۷۶۸۶۵.
- Nuri, Ayoub. Being Kurdish in a Hostile World. انتشارات دانشگاه رجاینا، ۲۰۱۷. شابک ۹۷۸۰۸۸۹۷۷۴۹۴۰.
- Khabat Abdullah. هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان (هلبجه: پادشاهی زندگی).
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ «Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate». بایگانیشده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۲۶. دریافتشده در ۲۰ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ دسترسی=و|بازبینی=دادهشده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 "گەڕەکی جوولەکان و خانووە دێرینەکانی هەڵەبجە بەرەو لەناوچوون دەچن" (in Kurdish). 2 سپتامبر 2021.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 «Discover Iraq: Halabja — Where land, memory, and resilience intertwine». ۱۶ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «1988: Thousands die in Halabja gas attack». BBC News. دریافتشده در ۲۸ اوت ۲۰۱۳.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 5 Nukhsha Nasih (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۴). «Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 Khabat Abdullah. هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان (in Kurdish).
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|یادداشت=صرفنظر شد (کمک) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 "هەڵەبجە" (in Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - 1 2 3 4 5 6 7 8 «Halabja City». ۲۰۲۱-۱۲-۱۴. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۰ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ بایگانی=و|archive-date=دادهشده است (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ دسترسی=و|بازبینی=دادهشده است (کمک); بیش از یک پارامتر|نشانی بایگانی=و|archive-url=دادهشده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 «تاریخچه هلبجه».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک) - 1 2 3 4 «1988: The Halabja Massacre». ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); از پارامتر ناشناخته|یادداشت=صرفنظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 5 A.C. Robinson (۱۵ اکتبر ۲۰۱۸). «Film tells the untold story of one Halabja rebellion».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «IRAQ Human rights abuses in Iraqi Kurdistan since 1991» (PDF). Amnesty International. ۱۹۹۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Gunter، Michael M. (۲۰۰۹). The A to Z of the Kurds. Scarecrow Press. ص. ۲۱۱. شابک ۹۷۸۰۸۱۰۸۶۳۳۴۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Edmonds، Cecil John (۱۹۵۷). Kurds, Turks, and Arabs: Politics, Travel, and Research in North-eastern Iraq, ۱۹۱۹–۱۹۲۵. Oxford University Press. شابک ۹۷۸-۰-۴۰۴-۱۸۹۶۰-۰.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Lady Adela Jaff». دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۸.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Halabja chooses its second female mayor in over a century». دریافتشده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۰.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Minorsky، Vladimir (۱۹۴۵). «The Tribes of Western Iran». The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland: ۷۳–۸۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 "پارێزگای هەڵەبجە" (in Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - 1 2 Ali Hama Saeed (۲۷ ژوئن ۲۰۲۰). «In Halabja, the Jewish Quarter is heading toward disappearance».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 Jûtyar Nariman Hussein (30 دسامبر 2017). "مێژوو و بیروباوەڕی ئایینی کاکەیی (یارسان)" (in Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - ↑ «1988: Thousands die in Halabja gas attack». BBC News. دریافتشده در ۲۸ اوت ۲۰۱۳.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Hiltermann، Joost R. (۲۰۰۷). A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja. Cambridge University Press. ص. ۱۹۵. شابک ۹۷۸۰۵۲۱۸۷۶۸۶۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Kurds look back with fear». BBC News. ۲۲ ژوئیه ۲۰۰۲. دریافتشده در ۲۸ اوت ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Chemical Weapons Programs – Iraq Special Weapons Facilities». Federation of American Scientists. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافتشده در ۲۰ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ دسترسی=و|بازبینی=دادهشده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «1988 Kurdish massacre labeled genocide». United Press International. ۸ مارس ۲۰۱۰. بایگانیشده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «House adopts Karygiannis Motion on Halabja Gassing as a Crime Against Humanity». ۱۶ مارس ۲۰۱۰. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وضعیت نشانی=صرفنظر شد (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ بایگانی=و|archive-date=دادهشده است (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ دسترسی=و|بازبینی=دادهشده است (کمک); بیش از یک پارامتر|نشانی بایگانی=و|archive-url=دادهشده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Halabja gateway project nearing completion». دریافتشده در ۲۰۲۵.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); تاریخ وارد شده در|تاریخ دسترسی= - ↑ «Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate». بایگانیشده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۲۶. دریافتشده در ۲۰ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); بیش از یک پارامتر|تاریخ دسترسی=و|بازبینی=دادهشده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «KRG order turning Halabja into province sets off street celebrations». Rudaw. ۱۴ مارس ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۳ اوت ۲۰۱۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Mohammed، Zhyar (۳ دسامبر ۲۰۱۵). «A paper province: Halabja, symbol of Iraqi suffering, waits for its new beginning».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|کار=صرفنظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Islamic Movement of Kurdistan».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک) - ↑ «Islamic Movement of Kurdistan».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک) - ↑ «Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam». Human Rights Watch. ۵ فوریه ۲۰۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam». Human Rights Watch. ۵ فوریه ۲۰۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Kurdistan Islamic Movement».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک) - ↑ Aziz، Kamaran (۲۰ آوریل ۲۰۲۵). «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq». دریافتشده در ۱۵ مه ۲۰۲۵.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Halabja chooses its second female mayor in over a century». دریافتشده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۰.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ "چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە پشتیوانی ژنانی شەڕڤان دووپاتکردەوە" (in Kurdish). Retrieved 2025.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در|تاریخ دسترسی= - ↑ "پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە" (in Kurdish). 6 مارس 2025.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - ↑ "پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە" (in Kurdish). 6 مارس 2025.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - ↑ "کاکەیی" (in Central Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - ↑ Hameed Mohamed، Shad؛ Hamad Qadr، Didar؛ Latif Muhammad، Sabah (۲۰۲۵). «Geographical analysis for the distribution of educational services in new Halabja in (۲۰۲۲–۲۰۲۳)». Twejer Journal. ۷ (۴): ۵۴۸–۵۸۳. doi:10.31918/twejer.2574.19.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 "ڤیستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە" (in Kurdish). Retrieved 2024.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در|تاریخ دسترسی= - 1 2 «From harvest to production». دریافتشده در ۲۰۲۴.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک); تاریخ وارد شده در|تاریخ دسترسی= - 1 2 3 Sarkaw Firuz. "پیرشالیار" (in Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک)[پیوند مرده] - 1 2 «Greening Halabja». ۳۰ ژانویه ۲۰۲۲.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Lady Adela Jaff». دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۸-۱۸.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ "پارێزگای هەڵەبجە" (in Kurdish).
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرفنظر شد (کمک) - ↑ Aziz، Kamaran (۲۰ آوریل ۲۰۲۵). «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Wladimir van Wilgenburg (۱۹ ژانویه ۲۰۲۶). «Kurdish-American Woman Makes History in Bellevue Elections».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Al-Ghantousi؛ Alhamid. «The Mystic Scholar Sheikh Abdul Karim Bayara Al-Mudarris and His Efforts in Education». دریافتشده در ۲۳ دسامبر ۲۰۲۲.
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Hitchins، Keith (۲۰۰۲). «GORĀN, ʿABD-ALLĀH SOLAYMĀN». Encyclopædia Iranica.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «Tara Jaff on BBC Radio 3». BBC Radio ۳.
- ↑ Worth، Robert F. (۴ آوریل ۲۰۰۶). «Sex and Islam Author Says He Fears for His Life».
{{cite news}}: از پارامتر ناشناخته|کار=صرفنظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Ava Homa (نوامبر ۲۰۱۷). «A Long Way From Home».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Germian، Roza (۲۶ نوامبر ۲۰۱۷). «What motivation is behind daily live videos by Sarkaw Hadi Gorani».
{{cite web}}: از پارامتر ناشناخته|وبگاه=صرف نظر شد (|وبگاه=پیشنهاد میشود) (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده)