کاخ گلستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۵°۴۰′۴۷″ شمالی ۵۱°۲۵′۱۳″ شرقی / ۳۵.۶۷۹۷۲° شمالی ۵۱.۴۲۰۲۸° شرقی / 35.67972; 51.42028

کاخ گلستان
Golestan-takht2.jpg
اطلاعات اثر
کشور ایران
نوع تاریخی
معیار ثبت i, ii, iii, iv
شمارهٔ ثبت ۱۴۲۲
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۱۳ (طی نشست سی‌وهفتم)
وبگاه http://www.golestanpalace.ir
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۴۱۷
تاریخ ثبت ملی ۱۱ بهمن ۱۳۳۴
دیرینگی دوره زندیه
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو
کاشی کاری حوضخانه عمارت گلستان
ورودی ساختمانی که تالارهای آیینه و سلام در آن اند.
نمایی با نقاشی شیر و خورشید و فرشتگان برهنه.

کاخ گلستان كاخ گلستان با قدمتی بالغ بر ۴۴۰ سال يكی از منحصر به فرد ترين مجموعه های تاريخی ايران می باشد. اطلاق نام گلستان به این مجموعه ریشه در بنیان تالاری بنام "گلستان" که از ابنیه عهد آقا محمد خان قاجار بوده و در سال ۱۲۱۶ ه.ق و در عهد فتحعلی شاه قاجار به پایان می رسد دارد. مجموعه ای به اين دیرپائی نه تنها بيانگر بخش مهمی از تاريخ هنر ایران است بلكه بواسطه رخدادهای فوق العاده موثر اتفاق افتاده در آن يا به نوعی مرتبط با آن، به مکانی بی بديل و سندی زنده از مهمترين بخش تاريخ این سرزمین تبديل گشته است. ثبت در میراث بشری از جانب یونسکو - یکشنبه ۲ تیرماه ۱۳۹۲ خورشیدی و در سی و هفتمین اجلاس سالانه کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو در پنوم پن، پایتخت کامبوج[۱]بیانگر ارزش تاریخی، فرهنگی و هنری این مجموعه و ارزش های نهفته در آن است. محدوده مورد بحث ما که امروزه بعنوان کاخ گلستان بازشناخته می شود از عهد صفویه تا دوران معاصر دستخوش تغییراتی گردیده که آشنائی با این تغییرات به درک بهتر جایگاه تاریخی این مجموعه خواهد انجامید. هر چند که بنیان کاخ گلستان به دوران شاه عباس صفوی و به سال ۹۹۸ ه.ق و با احداث چهار باغی در داخل حصار شاه طهماسب و بعد ها و در زمان شاه سلیمان صفوی ( ۱۱۰۹ – ۱۰۷۸ ه.ق ) با ساخت دیوان خانه ای در همان محدوده چنارستان شاه عباسی شکل می گیرد ولی امروزه از آن بنیان ها اثری در میان نیست . و داشته های موجود کاخ گلستان از لحاظ دیرینگی محدود به بخشی از آثار و ابنیه از دوران زندیه بوده و فراتر از آن نمی رود.

نمایی از کاخ گلستان

پیشینه[ویرایش]

اگر چه تاريخچه كاخ گلستان به زمان شاه عباس صفوي ( ۹۸۸ ه.ق ) بر مي گردد و بخشي از سفرنامه پيترو دلاواله ( در سال ۱۰۲۸ ه.ق / سر آغازي بر ارگ سلطنتي ) که به توصیف شهر تهران با چنارستانی كه قصر سلطنتي را احاطه كرده بوده می پردازد خود موید این نکته است. ولی می توان شروع محوطه ای که در حال حاضر به نام کاخ گلستان باز می شناسیم را در عهد كريمخان زند و ما بين سالهاي ۱۱۷۳ تا ۱۱۸۰ ه.ق و با ساخت ديوانخانه اي در آن جستجو نمود. اهميت واقعي ارگ در دوران آقا محمدخان قاجار رنگ جدی تری بخود گرفت. وي در اواخر دوران زنديه و پس از مرگ كريمخان ( ۱۱۹۳ ه.ق ) از بحران داخلي ايران استفاده نموده ، ايلات قاجار را از دشت گرگان كه مركز سكونت آنان بود به دامنه هاي جنوبي البرز يعني ولايات تهران و دامغان سوق داد و سعي كرد كه بتدريج راه خود را به طرف فارس يعني مركز حكومت و قدرت زنديه باز كند . ( هر چند كه لرد كرزن در كتاب ايران و قضيه ايران ، در باره انتخاب تهران به پايتختي توسط آقا محمد خان و ايجاد مقر سلطنتي در اين شهر نزديكي به املاك و مقر طايفه خويش در گرگان و نزديكي به روس ها و تحت مراقبت داشتن آنها را جزء عوامل اين انتخاب مي شمارد .) آقا محمد خان بعد از غلبه بر لطفعلي خان زند در شعبان ۱۲۰۹ ه.ق به تهران برگشته و در نوروز ۱۲۱۰ ه.ق به نام پادشاه ايران تاجگذاري مي كند . اين حركت آقا محمد خان به اهميت ارگ سلطنتي بيش از پيش افزوده و در عهد فتحعلي شاه قاجار هم به خاطر تاجگذاري وي در اين شهر ( ۲۴ ربيع الاول ۱۲۱۲ ه.ق / ۱۷۹۷ ميلادي در آستانه قرن ۱۹ و همزمان با ناپلئون ) و هم بواسطه خيالات شكوهمند اين پادشاه كاخ گلستان توسعه بيشتر و آراستگي بهتري را تجربه كرد . در عهد ناصرالدين شاه قاجار ( تاجگذاري جمعه ۲۱ ذي القعده ۱۲۶۴ ه.ق / كاخ گلستان ) كاخ گلستان بواسطه مدت حكومت وي ( قريب به ۴۹ سال ) و ديدار او بعنوان اولين پادشاه ايران از اروپا در سه سفر خود به سال هاي ۱۲۹۰ ، ۱۲۹۵ و ۱۳۰۶ ه.ق دستخوش تغييرات اساسي و متاثر از اروپا گرديد . اگر چه در دوران سه پادشاه آخر سلسله قاجاريه ( مظفرالدين شاه ، محمد علي شاه و احمد شاه قاجار ) تا انقراض اين سلسله ( ربيع الثاني ۱۳۴۴ ه.ق / ۹ آبان ماه ۱۳۰۴ ه.ش ) ارگ سلطنتي از لحاظ معماري تغييرات خاصي را به خود نديد ولي تاريخ آن با وقايع سياسي فوق العاده موثري مانند انقلاب مشروطه و تبعات ناشي از آن توام و عجين گرديد كه بخشي جدائي ناپذير از حافظه تاريخي ملت ايران را تشكيل مي دهد . ارگ سلطنتي در سال هاي بعد از انقراض سلسله قاجار و به روي كار آمدن سلسله پهلوي شاهد تاجگذاري پهلوي اول ( ۴ ارديبهشت ۱۳۰۵ ه.ش ) و پهلوي دوم ( ۴ آبان ۱۳۴۶ ه.ش ) و همچنين بعضي از تغييرات و تصرفات در بافت خود بوده است كه ما آنها را ناروا و نا بجا مي دانيم . با اين اوصاف ، كاخ گلستان با قدمتي كه از لحاظ حافظه تاريخي به ۴۴۰ سال مي رسد يكي از منحصر بفرد ترين مجمو عه هاي تاريخي ايران مي باشد ، اين مجموعه با اين قدمت نه تنها بيانگر بخش مهمي از تاريخ هنر اين مرز وبوم است بلكه بواسطه رخدادهاي فوق العاده موثر اتفاق افتاده در آن يا به نوعي مرتبط با آن ، به مجموعه اي بي بديل و سندي زنده از مهمترين بخش تاريخ ايران تبديل گشته است . هر چند كه كاخ گلستان در حال حاضر با وسعتي برابر با ۴/۵ هكتار ( يك دهم وسعت اوليه ) در بخشي از شهر تهران به صورتي عضوي غريب از اندام شهري از هم گسيخته واقع شده است و اطراف آن مملو از ساخت و سازهاي جديد و بي هويت با عملكرد هاي نا همگن با اوست وليكن بايد به رها سازي اين مجموعه ارزشمند از معضلات منطقه اي كه در آن واقع است اقدام كرد و مجموعه كاخ گلستان را به تفكري كه در پي ايجاد منطقه و بافت تاريخي كه مشتمل بر موزه ملي ، ميدان مشق و .... است پيوند داد .[۲]

ثبت جهانی[ویرایش]

در یکشنبه دوم تیرماه ۱۳۹۲ خورشیدی برایر با ۲۳ جون ۲۰۱۳ میلادی و ۱۴ شعبان ۱۴۳۴ قمری و در سی‌وهفتمین اجلاس سالانه کمیته میراث جهانی سازمان یونسکو در کامبوج کاخ گلستان در فهرست میراث جهانی این سازمان به ثبت رسید.[۳]

پرونده کاخ گلستان که در سال ۲۰۰۷ م به سازمان یونسکو ارسال شده بود بالاخره توانست در سی و هفتمین اجلاس سالانه رضایت کارشناسان میراث جهانی یونسکو را کسب کرده و در نهایت در فهرست میراث جهانی قرار بگیرد. تا قبل از این، اتفاقاتی از جمله مرتفع بودن ساختمان در کنار کاخ گلستان موجب شده بود تا دوستداران و کارشناسان میراث فرهنگی نگران ثبت آن شوند. با این حال پس از بررسی مسائل، کارشناسان یونسکو این کاخ را به عنوان شانزدهمین اثر تاریخی ایران در جهان ثبت کردند.[۴]

بناهای موجود در کاخ[ویرایش]

بناهایی که قبلاً در کاخ گلستان بوده‌است[ویرایش]

وقایع تاریخی که در کاخ اتفاق افتاده‌اند[ویرایش]

نام شاهان ساکن در کاخ[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

سراسرنمای ۳۶۰ درجه از محوطه کاخ گلستان
سراسرنمای خلوت کریم‌خانی

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • بناها و آواها، نشریه تخصصی موسیقی و معماری، شماره ۲ تابستان ۱۳۸۲

پیوند به بیرون[ویرایش]