کاخ گلستان

مختصات: ۳۵°۴۰′۴۷″ شمالی ۵۱°۲۵′۱۳″ شرقی / ۳۵٫۶۷۹۷۲°شمالی ۵۱٫۴۲۰۲۸°شرقی / 35.67972; 51.42028
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
کاخ گلستان
میراث جهانی یونسکو
عمارت مبارکه موزه.jpg
عمارت مبارکه موزه
مکانایران، استان تهران، تهران
معیار ثبتتاریخی: ii, iii, iv
شمارهٔ ثبت۱۴۲۲
تاریخ ثبت۲۰۱۳ (طی نشست سی‌وهفتم)
مساحت۴۹۵۰۸/۰۲ مترمربع
منطقه حائل۲۶۲۰۰۰ متر مربع
وبگاه
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی۴۱۷
تاریخ ثبت ملی۱۱ بهمن ۱۳۳۴خورشیدی

"کاخ گلستان" یا "قصر گلستان" نامی است اطلاق شده به بخشی از محوطه‌ای تاریخی که بعدها با عنوان "ارگ سلطنتی تهران" بازشناخته شده‌است. این نام برگرفته از تالاری در محدوده کاخ گلستان فعلی و متعلق به عهد فتحعلی‌شاه قاجار بود که در دوره ناصرالدین‌شاه با عنوان "عمارات مبارکه گلستان" روایی پیدا کرد و در عهد مظفرالدین‌شاه با نام "قصر گلستان" و به شیوه ای رسمی مورد استفاده قرار گرفت.این کاخ قدمتش به قبل از دوره قاجار می رسد.

پیشینه مختصر[ویرایش]

نمای بیرونی ایوان تخت مرمر در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق
نمای داخلی ایوان تخت مرمر در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق
دورنمای میدان توپخانه قدیم (میدان ارگ) در دوره محمد شاه قاجار اثر اوژن فلاندن | ۵۷-۱۲۵۵ ق

دیرینگی ارگ سلطنتی تهران را شاید بتوان به ۶ ژوئیه ۱۴۰۴ م برابر با ۲۰ ذی الحجه ۸۰۶ ق و ۱۷ تیر ۷۸۳ ش؛ زمانی که کلاویخو فرستاده هانری سوم پادشاه اسپانیا به دیدار امیر تیمور گورکانی رهسپار شهر سمرقند گردیده بود و در تهران، خانه نماینده حکومت؛ باباشیخ سکنی می‌گزیند نسبت داد.[۱] بعدها در بخشی از سفرنامه پیترو دلاواله (چهارشنبه ۶ ژوئن ۱۶۱۷ م / ۲ جمادی الثانی ۱۰۲۶ ق / ۱۷ خرداد ۹۹۶ ش)، همچنین به نقل از سِر توماس هربرت جهانگرد و تاریخ‌دان انگلیسی (۱۶۲۸ م / ۱۰۳۷ ق / ۱۰۰۶ ش) از چهارباغ و چنارستانی در داخل حصار شاه طهماسبی و در زمان شاه عباس صفوی در تهران یاد شده‌است.[۲] اما بر اساس ارجاعاتی دقیق تر در متون تاریخی می‌توان سرآغاز ارگ سلطنتی را در زمان شاه سلیمان صفوی (۱۱۰۹–۱۰۷۸ق / ۱۰۷۶–۱۰۴۶ ش) با ساخت دیوانخانه ای در همان محدوده چنارستان شاه عباسی جستجو کرد.[۳] دیوانخانه ای که بعدها شاه سلطان حسین در آخرین سال سلطنت خود (۱۱۳۳ ق / ۱۱۰۰ ش) سفیر دولت عثمانی احمد دری افندی را به حضور پذیرفت.[۴] هر چند که امروزه دیگر از آن بنیان‌ها اثری در میان نیست و داشته‌های موجود کاخ گلستان از لحاظ دیرینگی محدود به بخشی از آثار و ابنیه دوران زندیه بوده (ساخت دیوانخانه ای مابین سالهای ۳–۱۱۷۲ ق / ۱۱۳۸–۱۱۳۷ ش) و فراتر از آن نمی‌رود.[۵]

اهمیت واقعی ارگ در دوران آقامحمدخان قاجار رنگ جدی‌تری به‌خود گرفت. وی در اواخر دوران زندیه و پس از مرگ کریم‌خان زند (۱۱۹۳ ق / ۱۱۵۸ ش) از بحران داخلی ایران استفاده نموده و بعد از غلبه بر لطفعلی‌خان زند در شعبان ۱۲۰۹ ق (۱۱۷۳ ش) به تهران برگشته و به نام پادشاه ایران تاجگذاری می‌کند.[۶]

این حرکت آقا محمد خان به اهمیت ارگ سلطنتی بیش از پیش افزوده و در عهد فتحعلی‌شاه هم به خاطر تاجگذاری وی در این شهر(۲۴ ربیع الاول ۱۲۱۲ ق / ۱۷۹۷ م در آستانه قرن ۱۹ و همزمان با ناپلئون بناپارت / ۲۶ شهریور ۱۱۷۶ ش) و هم به‌واسطه خیالات شکوهمند این پادشاه کاخ گلستان توسعه بیشتر و آراستگی بهتری را تجربه کرد.[۷]

در عهد ناصرالدین‌شاه (تاجگذاری جمعه ۲۱ ذی القعده ۱۲۶۴ ق / ۲۷ مهر ۱۲۲۷ ش) کاخ گلستان به‌واسطه مدت حکومت وی (قریب به ۵۰ سال) و دیدار او به عنوان اولین پادشاه ایران از اروپا در سه سفر خود به سالهای ۱۲۹۰، ۱۲۹۵ و ۱۳۰۶ ق (۱۲۵۲ و ۱۲۵۷ و ۱۲۶۷ ش) دستخوش تغییرات اساسی و متأثر از اروپا گردید.[۸]

اگر چه در دوران سه پادشاه آخر سلسله قاجار (مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه) تا انقراض این سلسله (۱۳ ربیع الثانی ۱۳۴۴ ق / ۹ آبان ماه ۱۳۰۴ ش) ارگ سلطنتی از لحاظ معماری تغییرات خاصی را به خود ندید ولی تاریخ آن با وقایع سیاسی فوق‌العاده مؤثری مانند انقلاب مشروطه و تبعات ناشی از آن توأم و عجین گردید که بخشی جدائی ناپذیر از حافظه تاریخی ملت ایران را تشکیل می‌دهد.[۹]

ارگ سلطنتی در سال‌های پس‌از انقراض سلسله قاجار و به روی کار آمدن سلسله پهلوی شاهد تاجگذاری پهلوی اول (۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش / ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ م) و پهلوی دوم (۴ آبان ۱۳۴۶ش / ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷ م) و همچنین برخی از تغییرات و تصرفات در بافت خود بوده‌است. این مجموعه با در نظر گرفتن چنین پیشینه‌ای یکی از منحصر به‌فردترین مجموعه‌های تاریخی ایران می‌باشد، ثبت ملی کاخ گلستان - به شماره ۴۱۷ در ۱۱ بهمن ماه ۱۳۳۴ش(۱ فوریه ۱۹۵۶ م) - نه تنها بیانگر اهمیت آن بعنوان بخش مهمی از تاریخ هنر این مرز و بوم است بلکه تأکیدی دارد بر رخدادهای مؤثر در آن یا به نوعی مرتبط، که آن را به مجموعه‌ای بی‌بدیل و سندی زنده از دوره‌ای مهم در تاریخ ایران تبدیل کرده‌است. ثبت کاخ گلستان در فهرست میراث بشری از جانب یونسکو (یکشنبه ۲ تیرماه ۱۳۹۲ش / ۲۳ ژوئن ۲۰۱۳ م) نیز صحه ای بر اهمیت تاریخ و فرهنگ و هنر این مجموعه است.[۱۰]

نگاهی به محوطه تاریخی کاخ گلستان[ویرایش]

کاخ گلستان نیز مانند تمامی خانه‌های سنتی ایران بعد از مدتی که از بنیان آن گذشت بر پایه دو بخش بیرونی و اندرونی شکل گرفته و برای ورود به آنها سردرها و کانال‌های ارتباطی تعبیه گردیده بود که دسترسی به آن بخش‌ها را ممکن می ساخت. بخش اندرونی (تا حدودی در مکان فعلی وزارت دارائی) در جبهه شمالی، در زمان توسعه آن مشتمل بر حیاطی بزرگ با عمارت خوابگاه شاهی در میانه آن و منازل کوچک و بزرگ در اطراف آن بود. بخش بیرونی کاخ گلستان خود نیز توسط بنایی کم عرض و از شمال به جنوب به دو قسمت تقسیم شده بود:

  • دارالحکومه یا دیوانخانه که باغی مستطیل شکل بود (شامل ایوان تخت مرمر و عرصه روبرو و احتمالاً پشت آن)
  • و دیگری باغ مربع شکل که همان باغ گلستان است.

فصل مشترک و کانال ارتباطی عرصه‌های بیرونی و اندرونی منزلگاه سلطنتی، بنائی با حیاط مرکزی به نام خلوتخانه کریمخانی بود که نقش هشتی را بین این فضاها ایفا می کرده‌است و مخاطب را از طریق دالان هائی به اندرون و دو فضای بیرونی دارالحکومه و باغ گلستان هدایت می نمود. باغ گلستان در حقیقت بیرونی محل سکونت شاه و فضاهای اندرون محسوب می گردید و عملکرد آن با حیاط تخت مرمر یا دارالحکومه مغایر بود. دارالحکومه یا ایوان تخت مرمر نیز مقر به تخت نشستن شاه و برگزاری مراسم عام و محل حکومت بود. حال آنکه فضای باغ گلستان بیرونی اندرون شاهی بوده و به ملاقات‌های خصوصی تر وی پاسخ می گفت و گاه اهل اندرون را نیز به خود راه می داد. سلام‌های نوروزی و اعیاد مذهبی یکبار با شرکت خواص و شاهزادگان در این باغ و سپس مراسم عام آن در دیوانخانه تخت مرمر برگزار می گردید.

محدوده مورد بحث ما که امروزه به عنوان کاخ گلستان بازشناخته می شود از عهد تیموری تا دوران معاصر دستخوش تغییراتی گردیده که آشنائی با این تغییرات به درک بهتر جایگاه تاریخی این مجموعه خواهد انجامید

پیشینه جامع | از منظر دورهٔ تاریخی[ویرایش]

دوره تیموری[ویرایش]

با توجه به معنای ارگ (قلعه ای کوچک در میان قلعه ای بزرگتر[۱۱])، پیشینه ارگ سلطنتی طهران (کاخ گلستان) را باید در دوره صفویه و پس از ساخت برج و باروی تهران در سال ۹۶۱ ق یعنی در زمان سلطنت شاه تهماسب یکم پیگیری نماییم. اما کلاویخو،[۱۲] فرستادهٔ پادشاه اسپانیا به دربارِ تیمور گورکانی، هنگام سفر به سمرقند، در ۶ ژوئیه سال ۱۴۰۴ م (۸۰۷ ق) به تهران رسیده و چند روزی در آنجا اقامت می گزیند.[۱۳] منزل بابا شیخ (از بزرگان شهر تهران) و مهمانسرا، دو بنایی است که او از آنها نام برده و عده‌ای اعتقاد دارند[۱۴]که در محوطه ارگ سلطنتی قرار داشته و بعدها با تغییراتی به بناهای جدیدی تبدیل گشته‌اند.

دوره صفوی[ویرایش]

حصار شاه طهماسبی شهر تهران به همراه برج و باروی آن برگرفته از کتاب سفرنامه جیمز موریه
حصار شاه طهماسبی شهر تهران به همراه برج و باروی آن برگرفته از کتاب سفرنامه جیمز موریه

شاه تهماسب یکم، با احداث حصاری به دور تهران در سال ۹۶۱ ق، زمینه لازم برای شکل‌گیری ارگ سلطنتی را فراهم می‌آورد[۱۵]و «شاه عباس یکم، با وجود آنکه خاطره خوشی از تهران نداشت»،[۱۶] اما «چهارباغی در آنجا احداث می نماید و دستور می‌دهد تا چنارهای بسیاری در آن غرس نمایند».[۱۷] «حدود چهارباغِ شاه عباس صفوی اینگونه بوده‌است: سمت مشرق: تمام طول خیابان ناصرخسرو، سمت مغرب: به موازات خیابان ناصرخسرو و به همان اندازه تا محلی که خیابان خیام با خیابان پانزده خرداد (بوذرجمهری) تلاقی می‌کند و چهارراه گلوبندک را تشکیل میدهد، سمت شمال: از ابتدای خیابان ناصرخسرو تا خیابان خیام، سمت جنوب: از انتهای خیابان ناصرخسرو تا چهارراه گلوبندک».[۱۸] این مطلب گویای آن است که چهارباغِ شاه عباس صفوی علاوه بر بناهای مهم دوره تیموری، ارگ سلطنتی دوره قاجار را نیز در بر می‌گرفت؛ اما برای شکل‌گیری ارگ و ایجاد آن، می‌بایست تا حصاری بَرگِردِ این چهارباغ ایجاد گردد، که توماس هربرت[۱۹] (از نجیب‌زادگان و درباریان انگلیسی) در سال ۱۰۳۷ق، این‌گونه از آن یاد می‌کند: «پیوسته به زمین‌های شهری، باغی سلطنتی که با دیوار بلند گلین احاطه شده بود، نیز وجود داشته‌است»[۲۰]؛ اما در زمان شاه عباس صفوی، عمارات سلطنتی در این شهر ساخته نمی شود[۲۱]که یکی از دلایل آن عدم استقرار او در تهران و دیگری وجود دو بنای مهم دوره تیموری در شهر است که می‌توانست توسط بیگلربیگی (حاکم ولایت)، که او برای تهران تعیین کرده بود، مورد استفاده قرار گرفته باشد».[۲۲]

باید توجه داشت که بعد از شکل‌گیری چهارباغ، می‌بایست برای ارتباط آن با شهر، معبری ساخته می‌شد. در آن زمان بهترین نقطه، برای ورود به شهر، جنوب حصارِ چهارباغ بود و در امتداد بازاری که در زمان شاه تهماسب یکم ایجاد شده بود. با توجه به نقشه‌های بِرِه زین[۲۳][۱۲۵۸ق] و کرشیش[۲۴][۱۲۷۵ق] این معبر، همان دروازه‌ای است که با پلی، در راستای بازار (محدودهٔ فعلی سبزه میدان)، ارگ سلطنتی را به شهر مرتبط می‌نموده و در دوره ناصری با نام‌های دروازه تخته پل (قدیم) و دروازه سبزه میدان شناخته می‌شده‌است. دلیل این ادعا، وجود عکسی[۲۵] متعلّق به دوره ناصری است که این دروازه را دروازه ارگ می‌نامد. لازم است ذکر شود که به دلیل عدم وجود خندق در این دوره، از پلی استفاده نمی‌شود و این نام (تخته پل) می‌بایست، بعد از ایجاد خندق در اطراف ارگ سلطنتی، استفاده شده باشد.

لرد کرزن[۲۶](از سیاستمداران و رجال معروف بریتانیا و ایران‌شناس)، تنها کسی است که از ساختِ قصری توسط شاه سلیمان صفوی در تهران خبر می‌دهد.[۲۷] «احتمال می‌رود این بنا در قسمت غربی عمارت بادگیر (تالار الماس)، واقع در ضلع جنوبی باغ گلستان، قرار داشته باشد».[۲۸]

دوره افغان ها (هوتکیان)[ویرایش]

هر چند به گفته اعتمادالسلطنه: «بعد از اشغال تهران توسط اشرف افغان، در داخل حصارِ چهارباغِ شاه عباس صفوی، ارگی احداث شده و دروازه‌ای نیز در شمال آن، رو به صحرا، برای گریز از خطرات احتمالی دشمنان تعبیه می‌شود»[۲۹] ولی صرفاً مستحکم‌تر نمودن حصار چهارباغِ شاه عباس بزرگ و تعبیه معبری برای فرار (نه دروازه) از جانب افغان‌ها مد نظر بوده که همین موضوع مورّخان را در مورد ساخت ارگی جدید، در داخل حصار شاه تهماسب یکم، به اشتباه انداخته‌است. افغان‌ها بعد از گذشت پنج سال، به سبب حمله سپاهیان نادرشاه، از تهران فرار می‌کنند، ولی در حین فرار، خرابی‌های بسیاری به ارگ و حصار آن وارد می‌سازند.

دوره زندیه[ویرایش]

«کریم‌خان زند بعد از پیروزی بر محمدحسن‌خان قاجار، در دیوانخانه قدیم تهران، مراسم جلوس را انجام می‌دهد و پس از نصب بازوبندها و سایر جواهرات نادری بر پیکر خود که در تصرف محمدحسن خان بود، بارِ عام می‌دهد».[۳۰] «موقعیت تهران و همچنین موفقیتی که کریم‌خان در این شهر کسب کرده بود، وی را مجاب می‌سازد تا تهران را به پایتختی برگزیند و دربار خود را به این شهر منتقل نماید. لیکن بعد از مدتی از این تصمیم، صرفِ نظر کرده و در سال ۱۱۷۶ق به شیراز مراجعه می‌نماید».[۳۱] کریم‌خان زند به دلیل هوای گرم تهران در تابستان، به شمیران رفته، دستور می‌دهد تا بناهایی در ارگ سلطنتی ساخته شوند. «این بناها در بین سالهای ۷۳–۱۱۷۲ق احداث می‌گردند».[۳۲] در زمان اقامت کریم‌خان در تهران، بناهایی همچون «عمارت سلطنتی، دیوانخانه بزرگ، باغ جنب دیوانخانه و یک دست حرمخانه»[۳۳] ایجاد می‌گردند.

کریم‌خان با قصدِ انتخابِ تهران به پایتختی، دیوانخانه‌ای بزرگ، برای انجام امورِ دیوانی، احداث می‌نماید، که بعدها به دیوانخانه دارالاماره (تختِ مرمر)، معروف می‌گردد. در همین دیوانخانه، بنایی دورو بنا می‌کند که بعدها در دوره قاجار با تغییراتی، ایوان تخت مرمر نام می‌گیرد.[۳۴] کریم‌خان در کنار دیوانخانه و در سمت شرق آن، محلی برای اهل حرم و استراحت خویش احداث می‌نماید؛ که امروز به خلوت کریم‌خانی معروف شده‌است. حرمخانه (خلوت کریم‌خانی) با معبرهایی به دیوانخانه و باغ جنب آن متصل می‌گردید. در سمت شرق دیوانخانه باغی ساخته می‌شود که به دلیل قرار گرفتن در کنار حرمخانه یا خلوت کریم‌خانی، بخش خصوصی ارگ را تشکیل می‌دهد. بعد از ساخت دیوانخانه، راه ورود به ارگ سلطنتی نیز تغییر یافته و ورود و خروج افراد از سمت دیوانخانه (سردر شمالی میدان ارگ) صورت می‌گیرد. دلیل این مدعا، «ایجاد میدانی در روبروی آن است»[۳۵] که به عنوان جلوخان یا پیشخان ارگ سلطنتی محسوب می‌شد و بعدها به میدان ارگ مشهور گردید. البته از شکل و شمایل سردرِ شمالی میدان در دوره زندیه، اطلاعی در دست نیست. از دیگر کارهای کریم‌خان، «برپایی مجدد حصار ارگ و حفر خندقی عمیق در اطراف آن است که توسط استاد غلامرضا تبریزی از معماران معروف آن زمان انجام می‌پذیرد».[۳۶] پس از حفر خندق، ارگ سلطنتی به وسیلهٔ پل به شهر متصل می‌گردید. «ضمناً گذرگاه شمالی ارگ که افغان‌ها برای فرار از دست دشمنان ایجاد کرده بودند، نیز مسدود شده و راه ارتباطی ارگ سلطنتی با شهر، فقط منحصر به میدان ارگ می‌شود».[۳۷]

دوره قاجار[ویرایش]

آقامحمدخان[ویرایش]

آقامحمدخان قاجار «در ۱۱جمادی الاول سال ۱۲۰۰ق، مقارن با عید نوروز، در تهران جلوس می‌نماید و برایش سکه ضرب کرده و خطبه می‌خوانند و از آن تاریخ، تهران به عنوان پایتخت و دارالخلافه معرفی می‌گردد».[۳۸] آقامحمدخان، اغلب اوقات مشغول جنگ با مخالفان بود. به همین دلیل در دوران سلطنتش کارهای عمرانی خاصی صورت نگرفت. «او در سال ۱۲۰۶ق که ایالت فارس و شهر شیراز را به تصرف خود درآورد، دستور داد بعضی از اجزای ایوان عمارت وکیل شیراز را به تهران منتقل و در دیوانخانه‌ای که کریم‌خان ساخته بود (ایوان تخت مرمر فعلی)، نصب نمایند».[۳۹] «همین امر باعث شد تا تغییراتی در آن ایجاد گردد و سقف ایوان برای نصب ستون‌های سنگی یکپارچه، بالاتر برده شود و همچنین بعضی از طاقچه‌ها و طاق نماها برای نصب آینه‌ها و پرده‌های نقاشی و کار گذاشتن درهای خاتم، پرکردند».[۴۰] آقامحمدخان بعد از فتح شیراز، استخوان‌های کریم‌خان را پس از نبش قبرش در شیراز، به تهران انتقال داده و در زیرِ پله‌های حوض جوش[۴۱] یا کریاس[۴۲](راهرو، دالان) خلوت کریمخانی دفن می‌نماید. او بار دیگر در سال «۱۲۰۹ق»[۴۳]و یا در سال «۱۲۱۰ق»[۴۴]در تهران تاجگذاری می‌کند. «یکی از کارهای عمرانی در این دوره، ساخت عمارتِ کلاه فرنگی در حیاط شمالی باغِ جنبِ دیوانخانه کریم‌خان است»[۴۵] که به عمارت چهارفصل نیز معروف بوده‌است.[۴۶] «بالاخانه آقامحمدشاهی نیز در جنوب حرمخانه و بین دیوانخانه و باغ جنب آن احداث می‌شود که بعدها به صندوقخانه مبارکه معروف می‌گردد.»[۴۷] در جنب دیوانخانه، اتاقی ساخته می‌شود که نقاشان در آنجا به نقاشی می‌پرداختند.[۴۸] در منابع تاریخی دوره قاجار سندی مبنی بر پایه‌ریزی بنیانِ تالار گلستان، در زمان آقامحمدخان، دیده نمی‌شود، لیکن به رسم وفاداری و امانت‌داری به مآخذ، این نکته بازگو می‌گردد.[۴۹]

فتحعلی‌شاه[ویرایش]

ورود فتحعلی شاه قاجار به تهران. برگرفته از کتاب: ایران، ارمنستان و آسیای صغیر ۱۸۱۸م. اثر جیمز موریه.

خان‌باباخان بعداها با نام فتحعلی‌شاه «پس از مرگ آقامحمدخان در سال ۱۲۱۲ق، به سلطنت می‌رسد و با این‌که پس از خبر کشته شدن عمویش، جلوس مختصری در شیراز انجام می دهد، لیکن در عید فطر همان سال در دارالخلافه تهران تاجگذاری می‌نماید».[۵۰] او در ایوان دارالاماره، جلوس سلطنت می‌نماید.[۵۱] بیشترین کارهای عمرانی او منحصر به ۱۰ سال نخست سلطنتش است، زیرا بعد از آن، به سبب دو دوره، جنگ با دولت روسیه و تحمیل عهدنامه گلستان(۱۲۲۸ق) و عهدنامه ترکمانچای(۱۲۴۳ق)، علاوه بر جدایی سرزمین‌های حاصلخیز شمال، پرداخت غرامتی سنگین نیز بر دولت تحمیل می‌گردد. فتحعلی‌شاه، ارگ سلطنتی را از دو سمت، یعنی شمال و شرق، گسترش می‌دهد. «عمارت خورشید در پشتِ دارالاماره و به سال ۱۲۱۶ ق ساخته می‌شود که پشتش به شمال، و رویش به جنوب و برای جلوس زمستانی مناسب بوده‌است. در شمال عمارت خورشید سروستان ساخته می‌شود. عمارت سروستان میان سروهای بلندی قرار داشت که به زیبایی در کنار هم قرار گرفته بودند.[۵۲] ارگ سلطنتی از سمت شرق نیز توسعه می‌یابد و فتحعلی‌شاه در سال ۱۲۱۶ ق، بنایی دورو، به نام تالار گلستان را در شرق و امتداد عمارت سلطنتی کریم‌خانی احداث می‌نماید.[۵۳] عمارت عشرت آئین به گونه‌ای ساخته شده بود که در عرف مهندسی به آن «طَنبی»[۵۴] می‌گویند. «این بنا در جنبِ عمارتِ خورشید و در شرق آن ساخته می‌شود».[۵۵] «تاریخ احداث این بنا، مقارن سال ۱۲۱۹ق است».[۵۶] عمارت بهشت آئین در یکی از حرمسراهای فتحعلی‌شاه ساخته می‌شود که محل جلوس خاص فتحعلی‌شاه بود و منزل تاج‌الدوله (طاووس خانم)، محسوب می‌شد. تاج‌الدوله به نوعی ملکه ایران بوده، بنابراین انتخاب منزل او برای ملکه بعدی، یعنی مهدعلیا، دور از انتظار نیست. بهشت آئین تا زمان مرگ مهدعلیا(۱۲۸۹ق) در اختیار او بوده و بعد از آن، تا تخریب اندرونی برای ساختِ فرح آباد در سال ۱۲۹۹ ق، در اختیار شکوه‌السلطنه (مادر مظفرالدین شاه) قرار می‌گیرد. در سمتِ غرب عمارات مهدعلیا خزانه به چشم می‌خورد که محلی برای نگهداری گنجینه فتحعلی‌شاه محسوب می‌شد. تغییرات شاخص در دیوانخانه نصب دو نقاشی فتحعلی‌شاه اثر مهرعلی و دو آینه بزرگ اهدایی از الکساندر یکم و ساخت تختی از مرمر است که به سبب آن نام ایوان و دیوانخانه تخت مرمر برای آن مصطلح می‌گردد.[۵۷] «در سال ۱۲۳۵ ق، الکساندر یکم، حوضی بلوری را به فتحعلی‌شاه تقدیم می‌کند، که در یکی از بناهای سلطنتی نصب می شود».[۵۸] این عمارت می‌تواند بخشِ بیرونی عمارت بهشت آئین باشد، که محل جلوس خاصه فتحعلی‌شاه بوده و بعداً نام عمارت بلور، بر آن نهاده می‌شود؛ یعنی عمارت بهشت آئین، به دو بخش تقسیم می‌شود که بخش اندرونی آن به عنوان منزل تاج‌الدوله و بخش بیرونی آن عمارت بلور نام می‌گیرد. در بیان وقایع سال ۱۲۲۷ ق، فتحعلی‌شاه برای ساخت بنایی در سلیمانیه کرج، دستوراتی می‌دهد که آن بنا، می‌بایست در کمتر از یک سال و به مانند صَرح مُمَرّد سلیمانی ساخته شود.[۵۹]با توجه به تصویر قدیمی عمارت سلیمانیه کرج که بنایی بلند و مرتفع است، متوجه شباهت آن با برجی مرتفع، در ارگ سلطنتی می شویم که برج آقامحمدخانی نامیده می‌شد ولی در هیچ منبعی، از ساختِ آن در دوره آقامحمدخان، سخنی به میان نیامده بود. با این تفاسیر، احداث این برج در دوره فتحعلی‌شاه اتفاق افتاده و برج فتحعلی‌شاهی (صَرح مُمَرّد) است که در قسمت جنوب غربی ارگ و مشرف به میدان ساخته شده بود. این برج بعدها نامِ برج میدان و جهان‌نما و دارالنظاره را نیز به خود می‌گیرد. دروازه شمالی ارگ سلطنتی (اسدالدوله) که به عنوان مفرّی برای نجات از حمله دشمنان در زمان افغان‌ها ایجاد و در زمان کریم‌خان مسدود شده بود، در این دوره با شکلی جدید و به صورت دروازه‌ای بزرگ، بازگشایی می‌گردد. بعد از ساخت بنای دورویِ تالار گلستان در شرق و در امتداد عمارت سلطنتی کریم‌خانی، منزل باباشیخ (یکی از بناهای دورهی تیموری) که در دوره صفویه (قصرِ شاه سلیمان یکم) و زندیه به عنوان دیوانخانه مورد استفاده قرار گرفته بود، در جنوب تالار گلستان دوباره معنا پیدا می‌کند و فتحعلی‌شاه با تغییراتی در آن، تالاری را بنا می‌نهد که بعدها نام تالار الماس را به خود می‌گیرد سال احداث عمارت بلور و بازپیرایی تالارِ الماس همزمان با یکدیگر (۱۲۲۴ ق) است. از دیگر بناهای ارگ سلطنتی در محدوده حرمسرا، حیاط و عمارتِ چشمه است که یکی از بهترین بناها و محل نشیمن فتحعلی‌شاه بود.[۶۰] عمارتِ چشمه دارای بالاخانه‌ای بود که به شاهزاده محمدعلی دولتشاه (۱۲۳۷–۱۲۰۳ق) اختصاص داشت.[۶۱] بر اساس نقشه کرشیش (۱۲۷۵ق)، عمارتِ چشمه و حیاطش در راستای عمارتِ عشرت آئین و در شمال آن واقع بودند و در نقشه کرشیش با نام تالارِ خانِ مغفور دیده می‌شود. در دوره فتحعلی‌شاه کلاه فرنگیِ چهلستونِ چوبی در قسمتِ جنوبیِ باغِ جنبِ دیوانخانه احداث می‌شود که به گفته اعتمادالسلطنه، تخت بلور اهدایی الکساندر یکم(۱۲۴۱ ق) در آن قرار می گیرد.[۶۲]

محمدشاه[ویرایش]

محمد شاه قاجار از کتاب مسافرت به ایران الکسیس سولتیکف ۱۸۲۸ م
محمد شاه قاجار از کتاب مسافرت به ایران الکسیس سولتیکف
ناصرالدین میرزا (ولیعهد) در تبریز از کتاب مسافرت به ایران الکسیس سولتیکف
ناصرالدین میرزا (ولیعهد) در تبریز از کتاب مسافرت به ایران الکسیس سولتیکف

محمدشاه در ۱۴ شعبان ۱۲۵۰ ق در قصر نگارستان و در اتاق معروف به دلگشا و بر روی تخت خورشید (طاوس)، جلوس می نماید.[۶۳] در این دوره، حجراتی برای توپچیان در میدان ارگ احداث شده ولی بنای چشمگیری در ارگ سلطنتی، ساخته نمی شود.

ناصرالدین‌شاه[ویرایش]

ناصرالدین‌شاه قاجار ۲۲ ذی القعده سال ۱۲۶۴ ق در عمارتِ کلاه فرنگی ارگ سلطنتی و بر روی تختِ خورشید[طاووس] تاجگذاری کرده و دو روز بعد، در دیوانخانهٔ تخت مرمر بارعام می دهد.[۶۴] در دوران سلطنت او، شاهد ساخت و سازها و تغییر و تحولات فراوان در ابنیه ارگ سلطنتی هستیم. در سال ۱۲۶۶ ق اراضی شرق باغ گلستان که در اختیار فرزندان آصف الدوله[سالار] بود؛ به ارگ سلطنتی منضم می شود.[۶۵] مقارن با سال ۱۲۶۷ق، به دستور امیرکبیر قلعه ارگ سلطنتی تعمیر گشته[۶۶] و کوچه‌های ارگ برای رفت و آمد کالسکه‌های سلطنتی، صاف و هموار می گردد.[۶۷] میدان ارگ نیز بازپیرایی می شود و به دلیل وجود توپ‌های جنگی، نام آن را توپخانه می گذارند. در سال ۱۲۷۱ق حجره های توپچی‌ها را مرمت کرده و برای نظم بخشیدن و آبادی آن، فراشخانه ای در محوطه میدان ساخته می شود. در سال ۱۲۸۱ق به دستور ناصرالدین شاه، توپها را به میدان توپخانه ی جدید، در شمال ارگ سلطنتی، انتقال می دهند و سپس میدان را به محوطه ای سرسبز و باصفا تبدیل نموده و آن را باغِ گلشن می نامند که البته مردم به آن باغِ میدان می گفتند. در سال ۱۲۸۲ق به دستور شاه، خندق شرقی ارگ را با خاک پرکرده و بر روی آن خیابانی، از توپخانه جدید تا دهانه بازار آماده می‌کنند، تا از عبور و مرور چارپایان از میدان ارگ جلوگیری نمایند. دروازه ای نیز از سمت شمال و خارج شهر به سمت آن می گشایند و آن را خیابان ناصریه[ناصر خسرو] می نامند.[۶۸]بنیان عمارت سردر شمالی میدان ارگ (عمارت سردر، درب سعادت، عالی قاپو)، به دورهٔ زندیه بازمی گردد که مدخلی برای ورود به دیوانخانهٔ تخت مرمر بود و در دورهٔ ناصری بازپیرایی می شود[۶۹] سردر شمالی میدان ارگ، از داخل و مشرف به ایوان تخت مرمر، دارای سردرِ دیگری بود که مبارزه رستم با دیو سفید را با کاشیهای رنگین، به تصویر می کشید و نام محمدقلی شیرازی[استاد محمدقلی کاشی ­پز شیرازی][۷۰] با تاریخ ۱۲۷۳ ق در آن مشهود بود. سردرِ جنوبی میدان ارگ [سردرِ نقاره ­خانه قدیم] در سمت جنوب میدان ارگ و در راستای سردرِ شمالی واقع بود و با راهرویی به دروازهٔ تخته پل، که در روبروی سبزه میدان قرار داشت، وصل می شد و ارگ سلطنتی را به شهر متصل می نمود.[۷۱]لازم است ذکر شود که توپ مروارید، در روبروی سردر نقاره خانه قرار داشت. پس از ساخت دروازه ای در مدخلِ ورودی میدان توپخانه به خیابان دولت[خیابان الماسیه یا باب­ همایون]، آن را نقاره خانهٔ جدید و سردرِ جنوبی میدان ارگ را نقاره خانهٔ قدیم نامیدند. در نقشه کرشیش به سال ۱۲۷۵ ق، دفترخانه ای[دفتر استیفا] در شمال غربی میدان ارگ، جنب خیابان نایب السلطنه، به چشم می خورد؛ بنابراین تا آن تاریخ، وجود دفترخانه محرز است. لیکن ذکاء، از دفترخانه ای در سمت شمال شرقی میدان خبر می دهد.[۷۲] پس در سمت شرقی سردرِ شمالی میدان ارگ نیز می بایست بنایی بوده باشد که کارهای دفتری در آن انجام می شده‌است به طوری که فووریه[۷۳] نیز از آن یاد می کند.[۷۴] لازم است ذکر شود در سال ۱۳۰۱ق دفترخانه میدان ارگ تغییر می کند و در دوطبقه ساخته می شود و به سردری باشکوه مزیّن می گردد.[۷۵] عمارتِ خروجی در شرق تالار (قصرِ) گلستان و در راستای آن احداث می گردد. «تاریخ ساخت این عمارت، سال ۱۲۶۸ ق، یعنی زمان توسیع دیوانخانهٔ معروف به گلستان[تالار(قصرِ)گلستان] از طرف مشرق می‌باشد.»[۷۶] در سال ۱۲۷۰ ق ناصرالدین شاه تصمیم به ایجاد موزه ای در ارگ می گیرد. *[۷۷] در همین سال[۱۲۷۰ ق]، اتاقی نیز برای کتب و مرقعات ایجاد می شود.[۷۸] از آن جهت که کتابخانه جزو صندوقخانه محسوب می گردید،[۷۹] آن هم می بایست در جنبِ تالار (قصرِ) گلستان واقع باشد. این دو اتاق یقیناً در سمت شرق[راست] تالار (قصرِ) گلستان و متصل به اتاقهای عمارت خروجی هستند. در سمت غرب[چپ] تالار (قصرِ) گلستان، رختدارخانه و صندوقخانه همایونی قرار داشت که محل نگهداری جواهرات و اشیاء گرانبها بود.[۸۰] در سال ۱۲۷۱ ق دریاچه ای در حیاطِ جنوبی باغ سلطنتی و در سمت تالار الماس احداث می گردد.[۸۱] این دریاچه در سمت جنوبیِ عمارت خروجی واقع بوده‌است و متناسب با وضعیتِ قسمتِ بیرون جستهٔ عمارت خروجی ساخته می شود. تا سال ۱۲۷۲ ق، ناصرالدین شاه که به مانند پدرش[محمدشاه]، عمارتِ خزانه را به عنوان خوابگاه انتخاب نموده بود،[۸۲] دستور به ساخت خوابگاهی جدید می دهد. عمارتِ خوابگاه، توسطِ علی خان حاجب الدوله در دو طبقه ساخته می شود که مخارج آن بالغ بر هفتاد هزار تومان تخمین زده شد. در ضمن بنای مذکور در سال ۱۲۹۹ق تخریب می شود.[۸۳]

عمارت خروجی اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
عمارت خروجی اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
عمارت بادگیر اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
عمارت بادگیر اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
ایوان تخت مرمر اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
ایوان تخت مرمر اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
کلاه فرنگی اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار
کلاه فرنگی اثر لوئیجی پشه دوره ناصرالدین شاه قاجار

در سال ۱۲۷۴ ق اتاقِ نقاش‌خانه در جنبِ ایوان تخت مرمر به عنوان محلی برای استقرار دستگاه تلگراف در نظر گرفته شده و از آنجا سیم تلگراف به لاله زار کشیده می شود.[۸۴] عمارتِ جدیدِ سلطانی، در جنوب صندوقخانهٔ مبارکه و بین دیوانخانهٔ تخت مرمر و باغ سلطانی واقع بوده‌است[با توجه به نقشه کرشیش]. عمارت بادگیر در ضلع جنوبی کاخ گلستان قرار دارد. بر اساس منابع تاریخی، در سال ۱۲۷۶ ق و بعد از چهار سال توسط محمدخان حاجبالدوله[مباشر بنایی کاخ­ گلستان] ساخته شده‌است.[۸۵] در سال ۱۲۸۰ق علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی، باعث می شود که مکانی را به نام عکاسخانه در سمت شرق ارگ سلطنتی احداث نماید.[۸۶]این بنا در دوره پهلوی تخریب و در محل آن گلخانه ای ساخته می شود. در دورهٔ ناصری، سازه ای چوبی، در سمتِ جنوبی تالار (قصرِ) گلستان شکل می گیرد. پس از تکمیل ساخت سازهٔ جنوبی تالار (قصرِ) گلستان، به علت عدم نیاز به عمارتِ کلاه فرنگی چهلستون چوبی و تخریب آن، سازهٔ مذکور به عنوان نارنجستان[گلخانه] جدید، مورد استفاده قرار می گیرد. این سازه، بعد از تخریب بناهای میانی باغ گلستان و تبدیل آنها به حوض و باغچه، همچنان در جای خود باقی می ماند و به علت قرار گرفتن در میان باغ سلطنتی، نام نارنجستان وسط باغ به آن اطلاق می گردد. در سال ۱۲۸۱ق بنایی در میدان ارگ به نام صندوقِ عدالت شکل می گیرد، که مردم عریضه‌های خود را در آن می انداختند، تا توسط ناصرالدین شاه موردِ بررسی قرار گیرد.[۸۷]شمس العماره با پنج طبقه و دو برج بلند، که از هر مکانی در دارالحکومه قابل مشاهده بود، در سمت شرقی ارگ سلطنتی و در سال ۱۲۸۳ق ساخته می شود. بنایی که ناصرالدین شاه قبل از سفر به فرنگ، دستور ساختش را به دوستعلی خان معیرالممالک می دهد و ظاهراً قصدش دیدن مناظر اطراف است.[۸۸] شمس العماره بعدها، با ایجاد تغییرات عمده در بنا، کاربردی چندگانه پیدا می کند، همچون برگزاری مراسم سلام‌های خاص، پذیرایی از میهمانان، ملاقات با سفرا، تلگرافخانه[۸۹]و تلفنخانه ی[۹۰] شخصی شاه[در یکی از دو اتاق گوشواره­ ی شمس ­العماره]. در سال ۱۲۸۴ق، با توسعه صنعت تلگراف در ایران، در سمت غربی میدان ارگ، تلگرافخانه ای تأسیس شد که تلگرافچیانِ دولتی در آن کار می کردند و وسایل آن را از تلگرافخانهٔ قدیم[اتاقِ نقاش‌خانه]، جنب ایوان تخت مرمر، به آنجا منتقل کرده بودند.[۹۱] لازم است ذکر شود که تلگرافخانه، بعدها به خیابان ناصریه[ناصرخسرو]، در جنب میدان توپخانه منتقل می گردد. عمارت عاج مابین سالهای ۱۲۸۳ لغایت ۱۲۸۴ ق [بعد از احداث شمس ­العماره] ساخته می شود. دوستعلی خان معیرالممالک از سال ۱۲۸۵ق شروع به احداث تکیه دولت می نماید[۹۲] که ساخت آن مدت ۵ سال به طول می انجامد و در سال ۱۲۹۰ق به بهره‌برداری می رسد.[۹۳] تخت مرمری که در جنب عمارت عاج قرار داشت، پس از تکمیل تکیه دولت، به آنجا منتقل می گردد و در یکی از حجره ها نصب می شود. جسد ناصرالدین شاه پس از کشته شدن در سال ۱۳۱۳ق، درون محفظه ای بر روی تخت مرمر مذکور، در تکیه دولت به امانت گذاشته می شود[یک سال دو روز][۹۴]تا مقبره اش در شاه عبدالعظیم شهرِ ری آماده گردد. در دورهٔ مظفری تخت کوچکتر شده و پس از مرگ مظفرالدین شاه، جسد او نیز به مانند پدر بر روی همین تخت و در تکیه دولت به امانت قرار می گیرد و بعد به کربلا منتقل می گردد.[۹۵] در سال ۱۲۸۸ق، برای ورود به حرمخانه[اندرونی] از خیابان درب اندرون، سردرِ باشکوهی می سازند که به سردرِ الماسیه[باب همایون] معروف بود.[۹۶] این سردر، توسط علاءالدوله، ساخته شده بود،[۹۷] و روبروی خیابان دولت[الماسیه یا باب­ همایون] قرار داشت که از میدان توپخانهٔ جدید به قصر می رسید و با خیابان درب اندرون[صوراسرافیل]، تلاقی می کرد. سردرِ مذکور، دارای بالاخانه ای بود که ناصرالدین شاه در هنگام مراسم جشن و آتش بازی در آنجا می نشست.[۹۸] پس از ساخت سردرِ شمس العماره به آن سردرِ الماس جدید و به سردرِ الماسیه، سردرِ الماس قدیم اطلاق گردید. در سال ۱۲۹۲ ق با توجه به تصاویر موجود،[۹۹] تغییراتی در عمارتِ خروجی و تالار عاج ایجاد می شود. قسمت برجسته[بیرون زده] عمارتِ خروجی حذف می گردد؛ بنابراین دیگر نمی توان به آن عمارتِ خروجی اطلاق کرد. همچنین با توجه به عکسی دیگر،[۱۰۰] اثری از ایوان عمارتِ عاج نیز دیده نمی شود. به گفتهٔ ذکاء ایوان به تالار عمارت اضافه شده‌است[۱۰۱]و با این کار عمارتِ عاج در نمای بیرونی هم سطح با عمارتِ بلور می شود. نارنجستان، در سال ۱۲۹۳ ق»[۱۰۲] و در ضلع شمالی باغ گلستان و شرق عمارت بلور، به صورت شرقی- غربی احداث می گردد. «حوض بلور هدیه الکساندر اول[نصب شده در عمارت بلور] نیز بعد از تبدیل عمارت بلور به برلیان، به آنجا منتقل می شود.»[۱۰۳] لازم است ذکر شود که پس از کشته شدن ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۳۱۳ق در شاه عبدالعظیم، بدن او را در همین نارنجستان و کنار حوض بلور غسل داده و با کفنی که عضدالملک برای خود آماده کرده بود، کفن می نمایند.[۱۰۴] مظفرالدین شاه را نیز پس از مرگ، در حوض نارنجستان غسل می دهند.[۱۰۵] اعتمادالسلطنه در سال ۱۲۹۴ق به آبدارخانه ای در قسمت جنوبی باغ سلطانی اشاره می کند.[۱۰۶] با استفاده از دو عکس قدیمی،[۱۰۷] محلِ آبدارخانه در سمت جنوب غربی باغ سلطانی، بین تکیه دولت و سردر شمالی میدان ارگ، و سال ساخت آن را بین سال‌های ۱۲۹۲–۱۲۹۴ق مشخص می شود. ناصرالدین شاه بعد از سفر اولش به فرنگستان[سال۱۲۹۰ق] تصمیم می گیرد موزه ای جدید در ارگ سلطنتی بنا کند.[۱۰۸] برای غنی تر شدن اشیاء موزه، فراخوانی، برای اهدای اشیاء از طرف مردم به موزه همایونی در روزنامه درج می گردد.[۱۰۹]با توجه عکسی متعلّق به سال ۱۲۹۲ق و گفته‌های اعتمادالسلطنه در روزنامه ایران در سال ۱۲۹۳ق[۱۱۰] و سال ۱۲۹۴ق،[۱۱۱] بنای موزه، هنوز به اتمام نرسیده‌است. موزهٔ جدید در شمال باغ سلطنتی و مابین تالار عاج و خلوتخانه کریمخانی احداث می شود. در سال ۱۲۹۶ ق اشیاء موزه قدیم به محل جدید منتقل می شوند.[۱۱۲] بنابراین زمان ساخت موزه، بین سالهای ۱۲۹۴–۱۲۹۶ ق می باشد. بنای مذکور در دو طبقه ساخته شده و توسط پلکانی دوطرفه قابل دسترسی بوده‌است. جنوب این پلکان در طبقه بالا، تالارِ آینه[تالار گلستان]، در غرب، تالارِ موزه، در شمال، کتابخانهٔ سلطنتی و در شرق، تالارِ عاج واقع بودند.[۱۱۳] «طرح و معماری تالار سلام و تالار آینه و سرسرا و حوضخانه‌های مربوط به آن به وسیلهٔ حاجی ابوالحسن، معمارباشی عهد ناصرالدین شاه ملقّب به صنیع الملک انجام گرفته و مباشرت بنّایی آن با میرزا یحیی خان معتمدالملک (وزیر بنّایی) بوده‌است».[۱۱۴]

ناصرالدین شاه به همراه تخت خورشید در تالار آینه | اثر آنتوان سوریوگین؛ [گالری فریر و ساکلر موسسه اسمیت سونیان واشنگتن]
ناصرالدین شاه به همراه تخت خورشید در تالار آینه | اثر آنتوان سوریوگین؛ گالری فریر و ساکلر موسسه اسمیت سونیان واشنگتن

تزئینات و چیدمان موزه و تالار آینه بر اساس آرایه خطی، متعلّّق به میرزا ابوالفضل ساوجی، که در تالار آینه نصب است، در سال ۱۲۹۹ ق به اتمام می رسد.[۱۱۵] برج فتحعلیشاهی[برج جهان‌نما، دارالنظاره]، با استناد به دو تصویر قدیمی[۱۱۶] پس از ساختِ تکیه دولت و توسعهٔ باغ سلطنتی، تخریب و بعدها به جای آن حوضی مدوّر، احداث می شود که با حوض جلوی عمارت موزه در ارتباط بوده‌است. سازهٔ میانی باغ سلطنتی که از سال ۱۲۷۰ق به بعد، با ایجاد رختدارخانه، صندوقخانه، موزهٔ اسلحه، بلورخانه، صورت‌خانه و نگهداری اشیاء ارزشمند در آنها، به محلی برای خزائن گرانبهای دوره ناصری تبدیل گشته بود پس از تأسیس عمارت موزه جدید، در سال ۱۲۹۶ ق و انتقال اشیاء به آن، تخریب و با این کار بر وسعت باغ افزوده شد. بعد از ساخت موزه همایونی(۱۲۹۴–۱۲۹۶ ق)، خلوتخانهٔ کریمخانی، تغییرات عمده ای می نماید. اگر خلوتخانهٔ کریمخانی را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، بخش شمالی جزو موزه همایونی می شود و بخش جنوبی نیز خود به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده، که در بخش غربی، بنایی دو طبقه، برای دربار اعظم و مشورتخانهٔ دولتی و صدراعظم و وزارت خارجه اختصاص می یابد و در بخش شرقی نیز حیاطی ساخته می شود.[۱۱۷] آنچه که از خلوتخانهٔ کریمخانی باقی می ماند، حوض جوش آن است که به عنوان مظهر قنات حفظ می گردد. در ضمن راه ورود از دیوانخانه تخت مرمر به باغ سلطانی نیز بعد از تغییرات خلوتخانهٔ کریمخانی، از میان حیاط صندوقخانهٔ مبارکه گشوده می شود. ناصرالدین شاه برای اولین بار در سال ۱۳۰۳ ق از ساختِ تالار برلیان خبر می دهد.[۱۱۸] ذکاء اعتقاد دارد که این تالار جایگزین عمارت بلور[در شرق عمارت عاج] شده‌است و پیِ آن بر روی پیهای عمارت بلور قرار دارد و به همین علت است که کف آن را نتوانستد به اندازهٔ کف سایر تالارها بالا ببرند.[۱۱۹] پس از این تغییرات، عمارتِ بلور، به اتاقهایی تقسیم می شود که از شرق به غرب عبارت بودند از: اتاق پیشخدمتان، تالار[اتاق]برلیان، تالار[اتاق]بلور یا سلام، اتاق ناهارخوری[لازم است ذکر شود که این اتاق در ابتدا اتاقِ قرمز خوانده می­ شد[۱۲۰] و بعدها در دورهٔ پهلوی به شربت‌خانه معروف گردید]. در سال ۱۳۰۵ق برای شمس العماره، سردر باشکوهی ساخته شد. این در به خیابان ناصریه[ناصرخسرو] باز می شد. در بالاخانهٔ این سردر، یک تالار آینه قرار داشت که محل جلوس شاه بود.[۱۲۱] سردری که در روبروی خیابان باب همایون[الماسیه] قرار داشت، سردرِ الماسیه نامیده می شد ولی بعد از ساختِ سردرِ شمس العماره، به آن نیز سردرِ الماس می گفتند و برای متمایز شدن آنها از یکدیگر، اولی در خیابان الماسیه[باب­ همایون] را سردرِ الماسِ قدیم و دومی درخیابان ناصریه[ناصرخسرو] را سردرِ الماسِ جدید نامیدند. تاریخ دقیق احداث قصرِ ابیض مشخص نیست. لیکن با توجه به مواردی می توان بازهٔ زمانی ساخت آن را بین سالهای ۱۳۰۹–۱۳۰۸ق تخمین زد. قصرِ ابیض، توسطِ امین الملک، برادر امین السلطان، و برای جلوس زمستانی ناصرالدین شاه، ساخته می شود.[۱۲۲] قصر ابیض محلی برای هدایای رؤسای کشورهای دیگر بود.[۱۲۳] در دورهٔ مظفری، امور دولتی، همچون اعلام وزارت اعظم عین الدوله،[۱۲۴] جلسه وزرا با ولیعهد برای بررسی مشکلات،[۱۲۵] جلسه اتابک با وزرا،[۱۲۶] جلسه وزرا با یکدیگر[۱۲۷] و قرعه کشی جهت انتخاب نمایندگان شاهزاده‌ها، برای شرکت در اولین مجلس شورای ملی[۱۲۸] در این عمارت برگزار می گردد. ضمناً در سال ۱۳۲۶ق تلگرافخانهٔ شمس العماره به زیر عمارت ابیض منتقل شده،[۱۲۹] و در سال ۱۳۲۷ق نیز، محل جلوس نایب السلطنه[عضدالملک] می شود.[۱۳۰] در سال ۱۳۱۰ ق پلکان جلوی شمس العماره دیگر دیده نمی‌شود و راه دسترسی به ایوان از اتاق‌های گوشواره بنا صورت می‌پذیرد. ضمناً دو عدد مجسمه شیر که در پایین این پلکان قرار داشت بعد از حذف پلکان به جلوی درِ ورودی کاخ ابیض منتقل می‌گردد. احداث عمارت گالری، از ربیع الاول سال ۱۳۱۲ ق آغاز می گردد[۱۳۱]و پس از ساخت و چیدمان اشیاء، در شوال همان سال یعنی ۱۳۱۲ق افتتاح می شود.[۱۳۲]

مظفرالدین‌شاه[ویرایش]

کتیبه سنگی عمارت برلیان دوره مظفرالدین شاه قاجار ۱۳۱۸ ق
کتیبه سنگی عمارت برلیان دوره مظفرالدین شاه قاجار ۱۳۱۸ ق

مظفرالدین‌شاه قاجار پس از کشته شدن ناصرالدین شاه، به سلطنت می رسد. مهم‌ترین رخداد در دوران سلطنتش، امضای فرمان مشروطه و تشکیل اولین مجلس شورای ملی است. در این دوره، ساخت و سازها به‌طور چشمگیری کاهش یافته و بیشتر به تعمیرات پرداخته می شود. مظفرالدین شاه در ابتدای سلطنت[۱۳۱۴ق]، دستور می دهد بناهایی در محدودهٔ ایوان تخت مرمر برای صدراعظم و سایرین احداث شود. همچنین دو سمت شرق و غرب ایوان نیز ساخته شده و فضای شمالی و جنوبی حیاط ایوان تخت مرمر از هم جدا گردند.[۱۳۳] در سال ۱۳۱۶ ق اتاق برلیان از مجموعه اتاقهای عمارت بلور دچار تخریب گشته و تعمیر آن شروع می شود.[۱۳۴] این تعمیرات توسط میرزا محمود خان بروجردی (حکیم الملک)، وزیر دربار که وزیر بنایی هم بود انجام می پذیرد و در سال ۱۳۱۸ق با مبلغی معادل هشتصد هزار تومان به پایان می رسد.[۱۳۵] در کتیبه ای سنگی، که در پیشانی این عمارت نصب گردیده، با اشعاری شرح ماجرا بیان شده‌است. ظاهراً، بعد از این سال[۱۳۱۸ق]، نام عمارت برلیان، برای عمارت بلور مصطلح می گردد.[۱۳۶] در سال ۱۳۲۰ق، در اندرونی[حرمخانه، فرح ­آباد] ارگ سلطنتی، قصری ساخته می شود[۱۳۷] که در نقشه تروفیموف به سال ۱۹۳۱م[۱۳۱۰ش] با نام قصرِ ملکه مشخّص شده‌است. به علت خرابی سقف تکیه دولت به سال ۱۳۱۵ ق، عزاداری و تعزیه در آنجا برگزار نمی شد.[۱۳۸] چون بیم آن میرفت که سقف بر سر مردم فرود آید. تعمیراتی در سال دهم[۱۳۹] یا سال یازدهمِ[۱۴۰] سلطنت مظفرالدین شاه و مقارن با عشر اول محرم الحرام سال ۱۳۲۳ ق،[۱۴۱] به انجام می‌رسد. فرمان افتتاح اولین مجلس شورای ملی درروز یکشنبه ۱۸ شعبان سال ۱۳۲۴ ق، سه ساعت به غروب مانده در تالار برلیان توسط مظفرالدین شاه قاجار ابلاغ می گردد.[۱۴۲]ضمناً در پشت عمارت برلیان و در شمال آن، حیاط خلوتی نیز قرار دارد که معبری برای ورود از اندرونی[حرمسرا] به عمارت برلیان بوده‌است و بعد از به قدرت رسیدن رضا شاه پهلوی، از همین حیاط خلوت برای ورود به کاخ گلستان استفاده می شود.[۱۴۳]

محمدعلی‌شاه[ویرایش]

محمدعلی‌شاه قاجار در سالِ۱۳۲۴ق به سلطنت رسید. و به مخالفت با مشروطه پرداخت. محمدعلی شاه آنچنان در کشمکش با مسائل مشروطیت بود که فرصتی برای توجّه به کاخ گلستان نداشت؛ بنابراین اثری از او در ابنیه ارگ سلطنتی نمی توان یافت. مشروطه خواهان پس از وی، پسر خردسالش، احمدمیرزا را به سلطنت انتخاب کردند.

احمدشاه[ویرایش]

تصویر هوایی ارگ سلطنتی تهران | توسط نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا ؛ اواخر دوره احمد شاه قاجار
تصویر هوایی ارگ سلطنتی تهران | توسط نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا ؛ اواخر دوره احمد شاه قاجار

احمدشاه قاجار در ۱۲ سالگی، به سلطنت رسید و تا رسیدن به سن قانونی نقشی در اداره کشور نداشت. احمدشاه ۱۷ سال پادشاه ایران بود. سن کم و همچنین وقایع سیاسی که کشور را به سمت تغییر حکومت سوق می‌داد، به احمدشاه برای ساخت و ساز در ارگ سلطنتی مجالی نداد. «پس‌از کشته شدن ناصرالدین‌شاه، تکیه دولت اعتبار اولیه را از دست داده بود. در زمان سلطنت مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه، گاهی تعزیه‌ای در آنجا برپا می‌شد اما جلال و عظمت سابق را نداشت. همچنین بعد از مشروطیت و در انقلابات سیاسی نیز بدون بودجه مانده و به کلی متروک شده و در شرف ویرانی بود. در اواخر دوره قاجار و در زمان احمدشاه، این مکان مرمت گردیده و نمایشگاه کالاهای وطنی به مدت یک ماه و نیم در آن برپا شد.»[۱۴۴]

دوره پهلوی[ویرایش]

نقشه قصر گلستان اثر تروفیموف ۱۹۳۱ م
نقشه قصر گلستان اثر تروفیموف ۱۹۳۱ م

رضا شاه پهلوی تشکیل مجلس مؤسسان به سال ۱۳۰۴ ش، جهت تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی در تکیه دولت صورت می پذیرد. «۱۵ آذر مجلس مؤسسان فراهم آمد. در تکیه دولت جمع شدند و وظیفه خود را انجام دادند و آن القای مواد چهارگانه متمم قانون اساسی بود و استقرار چهار ماده جدید بنام پهلوی. میرزا صادق خان صادق بریاست انتخاب شد.»[۱۴۵] بعد از تغییر حکومت، در دورهٔ پهلوی اول، بناهای اندرونی و ازجمله خوابگاهِ ناصرالدین شاه به وزارت دارایی سپرده می شود. عمارت نارنجستان در جنب عمارت برلیان تخریب و به باغ الحاق می شود[۱۴۶] این تخریب در زمان رضاشاه پهلوی صورت می پذیرد ولی نهر و حوضهای آن، از جمله حوض بلور، با توجه به عکس هوایی سال ۱۳۳۹ش از محدوده ارگ سلطنتی، باقی می ماند. دروازه های ارگ سلطنتی برای ورود و خروج وسایل نقلیه تخریب می گردند. درب سعادت در حیاط تخت مرمر به سال ۱۳۰۹ش تخریب شده و کاشیهای آن در سال ۱۳۱۴ش و هنگام ساخت ورزشگاهِ امجدیه[شهید شیرودی] در بالای مدخل ورودی ورزشگاه نصب می شوند.[۱۴۷] سردرِ شمالی میدان ارگ، با توجه به نقشه تروفیموف[۱۳۱۰ش] هنوز پابرجا است، ولی در عکس هوایی متعلّق به سال ۱۳۲۱ ش[۱۹۴۲م] دیده نمی شود؛ بنابراین در بازه زمانی ۱۳۲۱–۱۳۱۰ ش تخریب گردیده‌است. حوض های عمیق کاخ گلستان کم عمق گشته و در بعضی از قسمتها به باغچه‌های منقطعی تبدیل می شوند و جلوی رطوبت فراوانی که باعث تخریب ابنیه کاخ می شد، گرفته می شود. هم سطح شدن عمارت عاج با موزه بین سالهای ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۱ش رخ داده‌است. پس از این رخداد، فضاهایی در شمال تالارِ عاج و تالار سلام[موزه، تاجگذاری]، به عنوان تالار ظروف و سالن نمایش، اختصاص می یابد.

دیوانخانه ایوان تخت مرمر از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش
دیوانخانه ایوان تخت مرمر از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش
عمارت برلیان از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش
عمارت برلیان از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش

محمد رضا شاه پهلوی در زمان پهلوی دوم با تخریب تکیه دولت، ساختمان بانک ملی در سال ۱۳۲۵ش در نزدیکی محل آن ساخته می شود.[۱۴۸] «قصرِ ابیض در دورهٔ پهلوی نیز در اختیار نخست‌وزیری قرار می گیرد، تا اینکه در سال ۱۳۲۵ش به سازمان هنرهای زیبای کشور[وزارت فرهنگ و هنر بعدی] واگذار می گردد. پس از تعمیراتی مختصر، محل نمایشگاه‌های موقت مردم شناسی[مانند نمایشگاه گیلان] و اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه می شود. پس از تشکیل وزارت فرهنگ و هنر در سال ۱۳۴۳ ش و انتقال اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه به محل جدید، در اتاقهای طبقات قصرِ ابیض منطبق با شیوه معماری اصلی آن، تغییرات و تعمیرات مهمی صورت می پذیرد. نهایتاً سال ۱۳۴۷ ش، آثار موزهٔ مردم شناسی سابق[منزلِ مختارالسلطنه در خیابان ارامنه] به این مکان منتقل و در سال ۱۳۵۰ ش، قصرِ ابیض به عنوانِ موزهٔ مردم شناسی شروع به فعالیت می نماید.»[۱۴۹] وزارت راه در سال ۱۳۲۶ ش برای استفاده از عمارت بادگیر آن را مرمت کرده و بر اساس کتیبه ای در تالار شاه نشین عمارت بادگیر، این موضوع را اعلام می دارد. در آن زمان اتاق‌های عمارت، جنبه اداری پیدا می کنند و نقاشی‌ها به زیر گچ می روند و متعاقب آن ایوانی در قسمت شمالی و جلوی پنجره‌های ارسی اضافه می شود که بدین ترتیب، راه ورود به حوضخانه نیز تغییر می یابد. کاخ گلستان با نمرهٔ ۴۱۷ در ۱۱ بهمن ماه سال ۱۳۳۴ ش، به ثبت ملی می رسد. در سال ۱۳۳۹ش به سبب سفر الیزابت دوم[ملکه بریتانیا] به ایران، محل اسکانی برای وی در سمت شرق عمارت برلیان[در محدوده ­ی عمارت نارنجستان] احداث می گردد[۱۵۰] که به اقامتگاه[خوابگاه] الیزابت معروف بوده و پس از آن دیگر از سرنوشت حوض بلور خبری به میان نمی آید. این مکان هم اینک به محلی برای مخازن نسخ خطی، اسناد خطی و اسناد تصویری، تغییر کاربری داده‌است. در این دوره اکثر ابنیه کاخ گلستان مرمت شده و پلکان جلوی شمس العماره که در اواخر دوره ناصری برچیده شده بود، در همان محل، ولی کوچکتر ساخته می شود. جهت مراسم تاجگذاری پهلوی دوم شاهد تغییرات اساسی در بخش‌هایی از کاخ گلستان هستیم، در این راستا تالار سلام[موزه] نیز تغییرات زیادی می کند. اشیاء جمع‌آوری می شوند و کتابخانهٔ سلطنتی هم به جنب شمس العماره منتقل می گردد.[۱۵۱] دو مجسمهٔ شیر پلکان شمس العماره نیز که ابتدا به مدخلِ ورودی کاخ ابیض منتقل شده بودند، به ورودیِ عمارت موزه[سلام، تاجگذاری] انتقال می یابند. در همین دوره، به سبب مراسمِ تاجگذاری در تالارِ سلام، دیوارِ حائل، بین دیوانخانهٔ تخت مرمر و باغ گلستان برچیده می شود و فضای کنونی کاخ گلستان پدید می آید. عمارت بادگیر در بین سالهای ۱۳۴۹–۱۳۵۰ ش با توجه به طرح‌های اولیه، توسط استاد محمد کریم پیرنیا و همکارانشان، مرمت و بازپیرایی می گردد. نقاشی‌های اتاق‌ها از زیر گچ خارج شده، ستون‌های سنگی جایگزینِ ستون‌های چوبی و گچیِ تخریب شدهٔ ایوان می گردند، کاشی‌های ازبین رفتهٔ کف و دیوارها، ساخته و مرمت می شوند. حوضخانهٔ عمارت نیز به طرز بسیار زیبایی توسط استاد علی اصغر شعرباف آجرکاری شده و در نهایت برج بادگیرِ جنوب غربی عمارت نیز دوباره ساخته می شود.

دورهٔ جمهوری اسلامی[ویرایش]

در چند دههٔ اخیر، مرمت‌هایی در کاخ گلستان صورت پذیرفته‌است. تعویض شیروانی ها و تیرهای چوبی آنها با تیرهای آهنی از آن جمله است. سنگ مزار ناصرالدین شاه، جهت محفوظ ماندن، از شاه عبدالعظیم، به خلوت کریمخانی منتقل شده و همچنین تختی سنگی متعلّق به فتحعلیشاه که با توجّه به عکسهای قدیمی در جلوی عمارت‌های خروجی و عاج و سپس در تکیه دولت قرار داشت، نیز در گوشه ای دیگر از خلوت کریمخانی سکنی می گزیند. پلکان جلوی ایوان شمس العماره که در دورهٔ پهلوی دوم، دوباره ساخته شده بود، برچیده می شود. احیای حوض‌های قدیمی مجموعه، با همان عمق، از دیگر اقدامات این دوره است. گنجینه ای[مخزن] برای اشیاء(۱۳۷۰ ش) و پارکینگی برای ماشین‌های مجموعه(۱۳۷۴ ش)، احداث می گردد. کاخ گلستان نهایتاً در دوم تیر ماه سال ۱۳۹۲ش (۲۰۱۳ م) در فهرست میراث بشری یونسکو به ثبت می رسد.

پیشینه جامع | از منظر ابنیه و بافت[ویرایش]

ایوان دارالحکومه تخت مرمر طهران | مرکر اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۷
ایوان دارالحکومه تخت مرمر طهران | مرکر اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۷
دیوانخانه و عمارات مبارکه کاخ گلستان (ابنیه موجود)[ویرایش]
دیوانخانه تخت مرمر[ویرایش]

ایوان تخت مرمر:

در زمان اقامت کریمخان زند در تهران [تابستان ۱۱۷۳ ق]، بناهایی همچون «عمارت سلطنتی، دیوانخانهٔ بزرگ، باغ جنب دیوانخانه و یک دست حرمخانه»[۱۵۲] ایجاد می گردند. کریمخان با قصدِ انتخابِ تهران به پایتختی، دیوانخانه ای بزرگ، برای انجام امورِ دیوانی، احداث می نماید، که بعدها به دیوانخانهٔ دارالاماره[تختِ مرمر]، معروف می گردد. از جمله کارهای عمرانی کریم خان ساخت بنایی دورو در دیوانخانه برای انجام امور دیوانی بود. این بنای دورو احتمالاً در محدوده یکی از بناهای دوره تیموری تشکیل می‌شود. این بنا با انتقال بعضی از عناصر قصر وکیل شیراز در سال ۱۲۰۶ق (دوره آقا محمد خان قاجار) از جمله دو ستون سنگی یکپارچه، درهای خاتم و نقاشی‌ها و ازاره‌های سنگی، تغییرات بی شماری به خود می‌بیند. در عهد فتحعلیشاه قاجار تغییرات شاخص آن نصب دو نقاشی فتحعلیشاه اثر مهرعلی و دو آینه بزرگ اهدایی از الکساندر اول و ساخت تختی از مرمر است [با طراحی میرزا بابای شیرازی در سال ۱۲۲۱ ق و توسط استاد محمد ابراهیم اصفهانی] که به سبب آن نام ایوان و دیوانخانه تخت مرمر برای آن مصطلح می‌گردد.[۱۵۳]حدود سال ۱۳۰۰ق، به دستور ناصرالدین شاه تغییراتی در قسمت‌های داخلی و خارجی ایوان تخت مرمر و اتاق‌های گوشوارهٔ آن داده می شود که به‌طور اجمال عبارتند از: ارسی‌های اتاق‌های گوشواره، برداشته شده و به جای آنها در هر دهنه، سه پنجره با طاق‌های هلالی، به شکل اروپایی نصب می گردد. حوض اسلیمی زیبا و تودرتویِ جلوی ایوان، به حوض بیضی ساده تغییر می یابد. حوض اسلیمی کوچکی که در شاه نشین ایوان[پشت تخت مرمر] قرار داشت، برداشته و کف شاه نشین را با آجر فرش می‌کنند البته تغییراتی نیز در نصب نقاشی‌ها و آینه ها، رخ می دهد.[۱۵۴] آخرین بارعام در ایوان تخت مرمر نیز در زمان پهلوی اول [۱۳۰۴ ش] برگزار گردید.

اتاقِ نقاش‌خانه:

«در جنب دیوانخانه[ایوان تخت مرمر]، اتاقی ساخته می شود که نقاشان در آنجا به نقاشی می‌پرداختند».[۱۵۵] در تمام منابع تاریخی، همواره از، اتاقِ نقاش‌خانه، یاد می شود که در ذهن خواننده، یک اتاق، متصوّر می گردد. لیکن ذکاء، «هر دو اتاقِ گوشوارهٔ جنبِ ایوان تخت مرمر را، اتاقِ نقاش‌خانه، معرفی می نماید»،[۱۵۶] که هم‌اکنون فقط اتاقِ گوشوارهٔ شرقیِ ایوان، دارای نقاشی است. در سال ۱۲۷۴ق اتاقِ نقاش‌خانه در جنبِ ایوان تخت مرمر به عنوان محلی برای استقرار دستگاه تلگراف در نظر گرفته شده و از آنجا سیم تلگراف به لاله زار کشیده می شود.[۱۵۷]

خلوتخانه کریم خانی[ویرایش]
خلوتخانه کریمخانی ( حوض جوش ) اثر: محمد غفاری کاشانی ( کمال الملک ) ۱۳۰۷ ق |محل نگهداری: کاخ گلستان
خلوتخانه کریمخانی ( حوض جوش ) اثر: محمد غفاری کاشانی ( کمال الملک ) ۱۳۰۷ ق |محل نگهداری: کاخ گلستان

کریمخان زند در کنار دیوانخانه و در سمت شرق آن (در شمال غربی باغ گلستان حدفاصل ایوان تخت مرمر و تالار سلام)، محلی برای اهل حرم و استراحت خویش احداث می نماید؛ که امروز به خلوت کریمخانی معروف شده‌است. حرمخانه[خلوت کریم­خانی] با معبرهایی به دیوانخانه و باغِ جنبِ آن متّصل می گردید. آقامحمدخان بعد از فتح شیراز به سال ۱۲۰۶ق، استخوان‌های کریمخان را پس از نبش قبرش در شیراز، به تهران انتقال داده و در زیرِ پله های حوض جوش[۱۵۸] یا کریاس[۱۵۹][راهرو، دالان] خلوت کریمخانی دفن می نماید. بعد از ساخت موزه همایونی(۱۲۹۶–۱۲۹۴ق)، خلوتخانهٔ کریمخانی، تغییرات عمده ای می نماید. اگر خلوتخانهٔ کریم خانی را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، بخش شمالی جزو موزه همایونی می شود و بخش جنوبی نیز خود به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده، که در بخش غربی، بنایی دو طبقه، برای دربار اعظم و مشورت خانهٔ دولتی و صدراعظم و وزارت خارجه اختصاص می یابد و در بخش شرقی نیز حیاطی ساخته می‌شود.[۱۶۰] آنچه که از خلوتخانهٔ کریمخانی باقی می ماند، حوض جوش آن است که به عنوان مظهر قنات حفظ می گردد. در ضمن راه ورود از دیوانخانه تخت مرمر به باغ سلطانی نیز بعد از تغییرات خلوتخانهٔ کریمخانی، از میان حیاط صندوقخانهٔ مبارکه گشوده می شود.[۱۶۱]

پس از انقلاب سنگ مزار ناصرالدین شاه از شاه عبدالعظیم به خلوت کریمخانی اضافه می‌شود. همچنین تختی از مرمر متعلق به دوره فتحعلیشاه نیز در این خلوت جای می‌گیرد. این تخت ابتدا جلوی شاه نشین عمارت خروجی قرار داشت و سپس به جنبِ عمارت عاج منتقل شده و در نهایت در تکیه دولت استقرار می‌یابد. پس از انتقال به تکیه دولت، جسد ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را تا آماده شدن مزارشان برای مدتی بر روی آن در تکیه دولت، به امانت می گذارند. تخت مذکور بعد از تخریب تکیه دولت در دورهٔ پهلوی، در مخازن نگهداری شده تا اینکه در دورهٔ جمهوری اسلامی به خلوت کریمخانی منتقل می گردد. البته در دورهٔ مظفری یک دهنه از طول آن کاسته می شود.[۱۶۲]

عمارت موزه [سرسرا ،تالارِ سلام(تالارِ تاجگذاری)، تالارِ آینه(اتاق یا تالار گلستان)، کتابخانه­ ی سلطنتی][ویرایش]
اتاق موزه همایونی در دوره ناصری؛ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۴۶ تصویر ۵
اتاق موزه همایونی در دوره ناصری؛ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۴۶ تصویر ۵

ناصرالدین شاه بعد از سفر اولش به فرنگستان[سال۱۲۹۰ق] تصمیم می گیرد موزه ای جدید در ارگ سلطنتی بنا کند. برای غنی تر شدن اشیاء موزه، فراخوانی، برای اهدای اشیاء از طرف مردم به موزه همایونی در روزنامه درج می گردد.[۱۶۳] با توجه عکسی قدیمی[۱۶۴] متعلّق به سال ۱۲۹۲ق و گفته های اعتمادالسلطنه در روزنامه ایران به سال ۱۲۹۳ ق[۱۶۵]و ۱۲۹۴ق،[۱۶۶] بنای موزه، هنوز به اتمام نرسیده‌است. موزهٔ جدید در شمال باغ سلطنتی و مابین عمارت عاج و خلوتخانه کریمخانی احداث می شود. در سال ۱۲۹۶ق اشیاء موزه قدیم به محل جدید منتقل می شوند.[۱۶۷] بنابراین زمان ساخت موزه، بین سالهای ۱۲۹۴–۱۲۹۶ق میباشد. بنای مذکور در دو طبقه ساخته شده و توسط پلکانی دوطرفه قابل دسترسی بوده‌است. جنوب این پلکان در طبقه بالا، تالارِ آینه[تالار گلستان]، در غرب، تالارِ موزه، در شمال، کتابخانهٔ سلطنتی و در شرق، تالارِ عاج واقع بودند.[۱۶۸]

«طرح و معماری تالار سلام و تالار آینه و سرسرا و حوضخانه‌های مربوط به آن به وسیلهٔ حاجی ابوالحسن، معمارباشی عهد ناصرالدین شاه و ملقّب به صنیع الملک انجام گرفته و مباشرت بنّایی آن با میرزا یحیی خان معتمدالملک (وزیر بنّایی) بوده‌است».[۱۶۹] تزئینات و چیدمان موزه و تالار آینه بر اساس آرایه خطی، متعلّّق به میرزا ابوالفضل ساوجی، که در تالار آینه نصب است، در سال ۱۲۹۹ق به اتمام می رسد.[۱۷۰] در همان سال ۱۲۹۹ق، اولین سلام نوروزی در آن برپا می شود و پس از این سال است که نامِ تالارِ سلام نیز به آن اطلاق می گردد.[۱۷۱] ضمناً بین بنای تازه تأسیس[موزه] با تالار عاج اختلاف سطح وجود داشته‌است.[۱۷۲]

برای تاجگذاری پهلوی دوم، تالار سلام[موزه] تغییرات زیادی می کند. اشیاء جمع‌آوری می شوند و کتابخانهٔ سلطنتی هم به جنب شمس العماره منتقل می گردد.[۱۷۳] دو مجسمهٔ شیر پلکان شمس العماره نیز که ابتدا به مدخلِ ورودی کاخ ابیض منتقل شده بودند، به ورودیِ عمارت موزه[سلام، تاجگذاری] انتقال می یابند. در همین دوره، به سبب مراسمِ تاجگذاری در تالارِ سلام، دیوارِ حائل، بین دیوانخانهٔ تخت مرمر و باغ گلستان برچیده می شود و فضای کنونی کاخ گلستان پدید می آید.

عمارت عاج[ویرایش]
عمارت عاج | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
عمارت عاج | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۶۱ تصویر ۴

در هیچ‌یک از منابع دورهٔ قاجار سخنی از تاریخ احداث عمارتِ عاج دیده نمی‌شود. ولی با توجه به عکسی[۱۷۴] از بالای شمس العماره [۱۲۸۳ق] که عمارت بلور در آن مشهود است ولی اثری از عمارتِ عاج به چشم نمی خورد و همچنین در سندی متعلّق به اول[دوم] محرم الحرام سال ۱۲۸۵ق، که ناصرالدین شاه از خوردن ناهار در اتاق عاج خبر می دهد[۱۷۵] ولی از جدیدالاحداث بودن آن سخن نمی گوید[یعنی قبل از این تاریخ احداث شده‌است]، بازه زمانی ساخت عمارت عاج را بین سالهای ۱۲۸۳ لغایت ۱۲۸۴ق [بعد از احداث شمس ­العماره] مشخّص است.

«در این عمارت اشیاء نفیسه و پرده‌ها و تحفه‌هایی که پادشاهان دوستِ هم عهد[ناصرالدین شاه] به هدیه فرستاده بودند قرار داشت. ازجمله، تصاویر ابنیه قدیم شهر رم که با سنگهای الوان[موزاییک] درست شده بودند. هدایای پادشاه ایتالیا که در سفر فرنگستان به ناصرالدین شاه اهدا گردیده بود. چندین گلدان بزرگ از جنس مالاخیت و چندین گلدان چینی از امپراتور روس و چند نقاشی بزرگ از تصاویر پادشاهان انگلستان و امپراتریس هندوستان، به همراه چند گلدان چینی کارخانه سِرو که از طرف دولت فرانسه اهدا شده بود. در تالار بزرگ این عمارت که ۳۴ قدم طول و ۲۵ قدم عرض دارد میز و صندلی‌های طلا و یک تخت مرصّع بسیار بزرگ با جواهرات فراوان بر روی آن[تخت خورشید یا طاووس] که اغلب در سلام اعیاد، پادشاه روی آن جلوس می‌نمود».[۱۷۶] بر اساس سندی متعلّق به سال ۱۳۳۰ق [دوره­ ی احمد شاه قاجار] که فهرست اشیاء موجود در اتاق‌های شمالی عمارت مبارکه گلستان را بیان می دارد، حوضخانهٔ این عمارت را با نام اتاقِ سفره خانه یا اتاقِ گودی معرفی می نماید. ضمناً تختی از جنس مرمر متعلّق به فتحعلیشاه نیز که قبلاً در جلوی عمارت خروجی قرار داشت، به جنب عمارت عاج منتقل می گردد.

این بنا با عمارت بلور[برلیان] در نمای بیرونی دارای اختلاف سطح بود. در سال ۱۲۹۲ق با توجه به تصاویر موجود، تغییراتی در تالار عاج ایجاد می شود. در عکس مذکور[۱۷۷] اثری از ایوان عمارتِ عاج دیده نمی شود. به گفتهٔ ذکاء ایوان به تالار عمارت اضافه شده‌است[۱۷۸] و با این کار عمارتِ عاج در نمای بیرونی هم سطح با عمارتِ بلور[برلیان] می گردد.

در عکس ­های به جا مانده از فردریک گَادمرِ که در سال ۱۹۲۷م[۱۳۰۶ش] برای مجموعه­ ی شخصی به نام آلبرت کان عکس برداری کرده‌است، اختلاف سطح بین عمارت عاج و موزه هنوز پابرجاست. با توجه به جهت شیروانی‌های عمارت برلیان و اتاق قرمز[ناهارخوری، شربت‌خانه] که بین عمارت عاج و برلیان قرار داشته، همسو بوده و با عمارت عاج فرق دارند ولی در عکس هوایی سال ۱۹۴۲م[۱۳۲۱ش] جهت شیروانی‌های اتاق قرمز[ناهارخوری، شربت‌خانه] با عمارت عاج یکسان شده اند، و همین امر مؤید آن است که تغییراتی در این دو عمارت صورت پذیرفته و سطح آنها با یکدیگر هم تراز و با عمارت موزه از نظر ارتفاع هم سطح شده اند؛ بنابراین هم سطح شدن عمارت عاج با موزه بین سالهای ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۱ش رخ داده‌است. پس از این رخداد، فضاهایی در شمال تالارِ عاج و تالار سلام[موزه، تاجگذاری]، به عنوان تالار ظروف و سالن نمایش، اختصاص می یابد.[۱۷۹]

عمارت برلیان[بلور][ویرایش]
تالار برلیان از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش
تالار برلیان از مجموعه آلبرت کان اثر فردریک گادمر دوران پادشاهی رضا شاه پهلوی ۱۳۰۶ ش

«در سال ۱۲۳۵ ق، الکساندر اول[تزار روسیه]، حوضی بلوری را به فتحعلیشاه تقدیم می کند، که در یکی از بناهای سلطنتی نصب می شود».[۱۸۰] در سال ۱۲۹۹ق بخشی از سقف عمارت نارنجستان فرو می ریزد[۱۸۱] و همین امر باعث می شود که ناصرالدین شاه به فکر تغییراتی در بناهای اندرونی بیافتد. بعد از این زمان، تغییراتی نیز در عمارت بلور ایجاد شده و این عمارت را که قبل از سال ۱۲۹۶ ق، از نظر نمای بیرونی با عمارتِ عاج هم سطح گشته بود، از نظر ارتفاع نیز با آن عمارت هم سطح می گردد. ناصرالدین شاه برای اولین بار در سال ۱۳۰۳ق از ساختِ تالار برلیان خبر می دهد.[۱۸۲] ذکاء اعتقاد دارد که این تالار جایگزین عمارت بلور[در شرق عمارت عاج] شده‌است و پیِ آن بر روی پی‌های عمارت بلور قرار دارد و به همین علت است که کف آن را نتوانستد به اندازهٔ کف سایر تالارها بالا ببرند.[۱۸۳] لازم است ذکر شود پس از این تغییرات، عمارتِ بلور، به اتاق‌هایی تقسیم می شود که از شرق به غرب عبارت بودند از: اتاق پیشخدمتان، تالار[اتاق]برلیان، تالار[اتاق]بلور یا سلام، اتاق ناهارخوری[لازم است ذکر شود که این اتاق در ابتدا اتاقِ قرمز خوانده می­ شد[۱۸۴] و بعدها در دورهی پهلوی به شربت‌خانه معروف گردید].[۱۸۵]

ذکاء جایگزینی تالار برلیان با تالار بلور را بعد از سال ۱۳۰۰ ق میداند زیرا در منابع تاریخی آن سال، نام تالارِ بلور هنوز دیده می شود.[۱۸۶] لیکن، نام تالارِ بلور، در سال ۱۳۰۵ق[۱۸۷] و همچنین در سال های۱۳۱۴ و ۱۳۱۵ و ۱۳۱۶ق نیز در اسناد و کتب تاریخی دیده می شود،[۱۸۸] و همان‌طور که در سند ارائه شده دیدیم، منظور، تالاری در جنبِ تالارِ برلیان و در سمت غرب آن بود که گاهی مراسمِ سلام در پیشگاه آن برگزار می گردید. یکی از خصوصیات اجرای مراسم سلام، وجود حوضی[آب] در جلوی محل برگزاری مراسم است. در جلوی تالار بلور، حوضی برای این کار تعبیه شده بود که ابتدا به صورت چندضلعی کوچکی بود ولی بعد به شکل بیضی بزرگتری تبدیل شد.[۱۸۹]

در سال ۱۳۱۶ق، عمارت برلیان دچار تخریب گشته و تعمیر آن شروع می شود.[۱۹۰] این تعمیرات توسط حکیم الملک، وزیر دربار که وزیر بنایی هم بود انجام می پذیرد و در سال ۱۳۱۸ق با مبلغی معادل هشتصد هزار تومان به پایان می رسد.[۱۹۱] در کتیبه ای سنگی، که در پیشانی این بنا نصب گردیده، با اشعاری شرح ماجرا بیان شده‌است.[۱۹۲]

فرمان افتتاح اولین مجلس شورای ملی در ۱۸ شعبان سال ۱۳۲۴ق، در اتاق برلیان توسط مظفرالدین شاه قاجار ابلاغ می گردد.[۱۹۳] ضمناً در پشت عمارت برلیان و در شمال آن، حیاط خلوتی نیز قرار داشت که معبری برای ورود از اندرونی[حرمسرا] به عمارت برلیان بوده‌است و بعد از به قدرت رسیدن رضا شاه پهلوی، از همین حیاط خلوت برای ورود به کاخ گلستان استفاده می شد.[۱۹۴]

اقامتگاه (خوابگاه) الیزابت[نارنجستان][ویرایش]

«نارنجستان، در سال ۱۲۹۳ ق»[۱۹۵] و در ضلع شمالی باغ گلستان و شرق عمارت بلور، به صورت شرقی ـ غربی احداث می گردد که «آبِ نهر جاری در میان آن، از قنات تازه تأسیس ناصری در سال ۱۲۷۷ق، تأمین می گردید.»[۱۹۶] «حوض بلور هدیه الکساندر اول[نصب شده در عمارت بلور] نیز بعد از تبدیل عمارت بلور به برلیان، به آنجا منتقل می شود».[۱۹۷] لازم است ذکر شود که پس از کشته شدن ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۳۱۳ق در شاه عبدالعظیم، بدن او را در همین نارنجستان و کنار حوض بلور غسل داده و با کفنی که عضدالملک برای خود آماده کرده بود، کفن می نمایند.[۱۹۸] مظفرالدین شاه را نیز پس از مرگ، در حوض نارنجستان غسل می دهند.[۱۹۹]

در اسفند ماه ۱۳۳۹ ش برابر با مارس ۱۹۶۱ م به سبب سفر الیزابت دوم[ملکه بریتانیا] به ایران، محل اسکانی برای وی در سمت شرق عمارت برلیان[در محدوده ­ی عمارت نارنجستان] احداث می گردد[۲۰۰] که به خوابگاه[اقامتگاه] الیزابت معروف بوده و پس از آن دیگر از سرنوشت حوض بلور خبری به میان نمی آید. این مکان هم اینک به محلی برای مخازن نسخ خطی، اسناد خطی و اسناد تصویری، تغییر کاربری داده‌است.[۲۰۱]

شمس العماره[ویرایش]
شمس العماره | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۹۳ تصویر ۴
شمس العماره | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۹۳ تصویر ۴

شمس العماره بنایی مرتفع در پایتخت به سال ۱۲۸۳ق ساخته می شود. بنایی که ناصرالدین شاه قبل از سفر به فرنگ، دستور ساختش را به دوستعلی خان معیرالممالک (نظام الدوله) می دهد و ظاهراً قصدش دیدن مناظر اطراف است. این بنا، با پنج طبقه و دو برج بلند، که از هر مکانی در دارالحکومه قابل مشاهده بود، در سمت شرقی ارگ سلطنتی و در مجاورت عمارت بادگیر ساخته می شود.[۲۰۲] شمس العماره بعدها، با ایجاد تغییرات عمده در بنا، کاربردی چندگانه همچون برگزاری مراسم سلام‌های خاص، پذیرایی از میهمانان، ملاقات با سفرا، تلگرافخانه[۲۰۳] و تلفنخانهٔ[۲۰۴] شخصی شاه[در یکی از دو اتاق گوشواره­ ی شمس ­العماره] و … پیدا می کند. در تمام کتب تاریخی سال احداث این بنا را ۱۲۸۴ق ذکر کرده بودند که با شناسایی آرایه خطی در مخازن کاخ گلستان، و پس از اثبات تعلّق آن به شمس العماره، تاریخ ساخت آن به سال ۱۲۸۳ق تصحیح شده‌است.[۲۰۵]

علیقلی میرزا اعتمادالسلطنه در معرفی میرزا عبدالوهّاب ملقّب به میرزا محرم، او را فردی متبحّر در سرودن شعر برای بیان تاریخ در ساختار ابجد، عنوان می نماید.[۲۰۶] یکی از این ماده تاریخ‌ها متعلّق به شمس العماره است[۲۰۷] که بر اساس حروف ابجد، ۱۲۸۱ق یعنی تاریخ آغاز ساخت بنا می باشد. محتمل است در ذهن خواننده چنین خطور نماید که این نوع ذکر تاریخ به ابجد، معمولاً شامل زمان انجام کاری است؛ لیکن میرزا خلیفه در مراسم کلنگ زنی توسعهٔ شهر تهران نیز در سال ۱۲۸۴ق، با سرودن بیتی[۲۰۸] آغاز شروع به کار این پروژه را اعلام می دارد.[۲۰۹] محمودخان صبا ملک الشعرا هم تابلویی از عمارت بادگیر به تاریخ ۱۲۸۱ ق کشیده‌است، که ذکاء، زاویهٔ دید نقّاش را از بالای شمس العماره می داند.[۲۱۰] با این تفاسیر، آغاز احداث بنا در سال۱۲۸۱ق و حدود دو سال بعد، در سال۱۲۸۳ق به پایان رسیده‌است. فرهاد میرزا نیز به این موضوع اشاره کرده‌است.[۲۱۱] لازم است ذکر شود که عدد ۱۲۸۳ به حساب جُمَل[ابجد]کاخ شاهنشاه می شود، البته ذکاء آن را کاخ شاهانشاه[۲۱۲] میخواند که به حساب جُمَل[ابجد] برابر با ۱۲۸۴ق می شود. در عکسی متعلّق به سال ۱۳۱۰ ق، پلکان جلویی ایوان، دیگر دیده نمی شود و مویّد آن است که این بنا نیز مانند دیگر بناهای ایوان دار، برای دسترسی به ایوان از اتاق‌های گوشواره استفاده می شود.[۲۱۳]

عمارت بادگیر[ویرایش]
عمارت بادگیر | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۳۳۶ تصویر ۸
عمارت بادگیر | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۳۳۶ تصویر ۸

ذکاء، تاریخ احداث عمارت بادگیر را به دوره فتحعلیشاه نسبت می دهد.[۲۱۴] گلشن، تاریخ ساخت بنا را به سال ۱۲۷۰ ق، و به هنگام توسعه بخش شرقی باغ گلستان مرتبط می داند.[۲۱۵]اعتمادالسلطنه، نه تنها، این بنا را متعلّق به فتحعلیشاه[خاقانِ مغفور] نمی داند،[۲۱۶] بلکه در چندین مورد، ساخت آن را به پدرش، علی خان حاجب الدوله نسبت می دهد.[۲۱۷] در صورتی که این بنا در سال ۱۲۷۶ ق، پس از چهار سال، توسط حاجی محمدخان حاجب الدوله طی مراسمی به ناصرالدین شاه تقدیم می شود.[۲۱۸]

با بررسی اسناد و مدارک دورهٔ قاجار،[۲۱۹] این بنا متعلّق به دورهٔ فتحعلیشاه است، ولی جزو بناهای ارگ سلطنتی نبوده تا بتوان تاریخ دقیقی از ساخت آن ارائه داد.

عمارت بادگیر در طی سالیان متمادی، حتی در دورهٔ ناصری تغییرات بسیاری را به خود دیده‌است. با ساخت قوشخانه[پرنده ­خانه] در سمت شرق عمارت بادگیر، دسترسی شرقی بنا به حیاط جنوبی مسدود می گردد. در سمتِ غرب عمارت بادگیر، زین‌خانه سلطنتی[چادرخانه فعلی] قرار داشته و در انتهای حیاطِ آن نیز کارخانه‌های الماس تراشی سلطنتی، دایر می گردند.[۲۲۰] بعد از ترور ناصرالدین شاه توسط میرزا رضا کرمانی، عمارتِ بادگیر مدتی محل جلوس صدراعظم بوده‌است.[۲۲۱] عیسی صدیق نیز در سال ۱۲۹۸ش[۱۳۳۷ق، ۱۹۱۹م] در عمارت بادگیر به دیدار رئیس الوزرا می رود[۲۲۲] و تروفیموف نیز در نقشهٔ کلِّ زمین‌های قصر سلطنتی گلستان طهران به سال ۱۹۳۱ م(۱۳۱۰ش)، حیاطِ پشتِ عمارت بادگیر را حیاط وزرا معرفی می نماید.[۲۲۳] ضمناً تاجگذاری مظفرالدین شاه (یکشنبه ۲۳ ی الحجه ۱۳۱۳ ق) در همین عمارت انجام شده‌است.[۲۲۴]

وزارت راه در سال ۱۳۲۶ ش برای استفاده از عمارت بادگیر آن را مرمت کرده و بر اساس کتیبه ای در تالار شاه نشین عمارت بادگیر، این موضوع را اعلام می دارد. در آن زمان اتاق‌های عمارت، جنبه اداری پیدا می کنند و نقاشی‌ها به زیر گچ می روند و متعاقب آن ایوانی در قسمت شمالی و جلوی پنجره های ارسی اضافه می شود که بدین ترتیب، راه ورود به حوضخانه نیز تغییر می یابد.[۲۲۵] در بین سال‌های ۱۳۴۹ و۱۳۵۰ ش این بنا با توجه به طرح‌های اولیهٔ عمارت بادگیر، توسط استاد پیرنیا و همکارانشان، مرمت و بازپیرایی می گردد. نقاشی‌های اتاق‌ها از زیر گچ خارج شده، ستون‌های سنگی جایگزینِ ستون‌های چوبی و گچیِ تخریب شدهٔ ایوان می گردند، کاشی‌های ازبین رفتهٔ کف و دیوارها، ساخته و مرمت می شوند. حوضخانهٔ عمارت نیز به طرز بسیار زیبایی آجرکاری شده و در نهایت برج بادگیرِ جنوب غربی عمارت نیز دوباره ساخته می شود.[۲۲۶]

چادرخانه (زین‌خانه)[ویرایش]
چادرخانه ( زین‌خانه) | مرکزاسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۲۹۰ تصویر ۲
چادرخانه ( زین‌خانه) | مرکزاسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۲۹۰ تصویر ۲

احتمالاً این بنا هم‌زمان با عمارت الماس ساخته شده و می‌تواند از جمله مستحدثات عهد فتحعلی شاه قاجار محسوب شود. پیشینه انتساب نام چادرخانه به این مکان به درستی مشخص نیست ولی با تکیه بر مدارک می‌توان اظهار داشت در مقطعی از دوران قاجار محل نگهداری زین‌های سلطنتی بوده‌است.[۲۲۷] زین‌خانه (چادرخانه) در ضلع جنوبی باغ گلستان و مابین دو عمارت الماس و بادگیر قرار دارد. ورود به بنا از ضلع شمالی آن صورت می‌گیرد. درگاه ورودی به فضایی مقدماتی گشوده می‌شود که با دو ستون از فضای اصلی تالار مجزا شده‌است. در طبقه بالایی این فضا، فضای ستون دار دیگری قرار داردکه به مثابه شاه نشینی در بالای تالار نشسته و از سوی دیگر با پنجره ارسی به باغ گشوده می‌شود. این فضا در طرفین خود نیز دو اتاق کوچک دارد که هر یک با پنجره‌های چوبی به باغ می‌نگرد. دیوارهای فضای طبقه بالا - برخلاف دیوارهای ساده تالار - با قطعات آینه و تزئینات نقاشی و آینه کاری قاب‌بندی و تزئین شده‌است. سقف این فضا پوشیده از نقاشی بوده که امروزه قسمتی از آن باقی است. بعد از این فضا تالار اصلی بنا واقع است نورگیرهای میانه طاق‌ها روشنایی این تالار مستطیل شکل وسیع را تأمین می‌کند. اطراف فضای اصلی غرفه هاو طاقنماهایی با قوس جناغی - با تناسبات کشیده- قرا گرفته که به سطوح دیوارها تنوع بخشیده‌است.

زین‌خانه سلطنتی[چادرخانه] در طول حیات خود به دفعات مرمت شده که آخرین بار آن در سال ۱۳۷۷ ش در راستای تبدیل آن به فضای نمایشگاهی بوده‌است. در اسفند ماه ۱۴۰۰ش نیز طبق برنامه ای مشخص و پس از تجهیز به ویترین‌های استاندارد به مکان ثابت نمایشگاه‌های موقت کاخ گلستان تبدیل شد.

تالار الماس[ویرایش]
عمارت الماس | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۳۰۰ تصویر ۱۲
عمارت الماس | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۳۰۰ تصویر ۱۲

لرد کرزن تنها کسی است که از ساخت قصری توسط شاه سلیمان صفوی در تهران خبر می‌دهد.[۲۲۸]احتمال می‌رود این بنا در قسمت غربی عمارت بادگیر واقع در ضلع جنوبی باغ گلستان قرار داشته باشد.[۲۲۹] بنای مذکور در زمان شاه سلطان حسین صفوی برای دوره ای کوتاه محل استقرار او بوده[۲۳۰] بطوریکه احمد دری افندی نماینده دولت عثمانی را نیز به حضور پذیرفته است.[۲۳۱] گویا احتمالاً این بنا در اوایل دورهٔ زندیه به عنوان دیوانخانه، محل جلوس کریمخان زند قرار می‌گیرد.[۲۳۲] فتحعلیشاه قاجار تغییراتی در این بنا ایجاد کرده و نام تالار الماس را به آن می‌نهند. سال بازپیرایی تالارِ الماس و احداث عمارت بلور، همزمان با یکدیگر[۱۲۲۴ ق] اتفاق افتاده‌است.[۲۳۳]

قصر ابیض[موزه مردم‌شناسی][ویرایش]
قصر ابیض ( موزه مردم شناسی) | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۸۹۴ تصویر ۶۸
قصر ابیض ( موزه مردم شناسی) | مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۸۹۴ تصویر ۶۸

این بنا در غرب باغ گلستان واقع بوده‌است. بازه زمانی ساخت این بنا با توجه به اسناد موجود ۱۳۰۹–۱۳۰۸ ق می‌باشد.[۲۳۴] قصرِ ابیض، به مباشرت بنایی امین الملک، برادر امین السلطان، و برای جلوس زمستانی ناصرالدین شاه، ساخته می شود.[۲۳۵]

گمان می شد که بنای مذکور به سبب هدایای سلطان عثمانی[عبدالحمید] و به جهت عدم جای کافی برای این هدایا در کاخ‌های دیگر ارگ سلطنتی، ساخته می شود،[۲۳۶] لیکن هدایای ارسالی از کشور عثمانی در سال ۱۳۱۳ق، یعنی چند سال پس از ساخت کاخ ابیض به ایران می رسند.[۲۳۷] در هر صورت قصر ابیض محلی برای هدایای رؤسای کشورهای دیگر بود و تالار بزرگ این عمارت به نام تالار عبدالحمید معروف است.[۲۳۸] [لازم است ذکر شود که در هیچ­ یک از منابع دوره­ ی قاجار، در قصر ابیض نام تالار عبدالحمید دیده نمی‌شود].

تاج السلطنه، دختر ناصرالدین شاه نیز، از برپایی مراسمی همچون، تئاترها، ارکسترها و بازی‌های مخصوص زنانِ حرم، در تالار این بنا خبر می دهد. پس از اختراع چراغ الکتریک و راه اندازی آن در عمارات سلطنتی، بازی چراغ خاموش کنی، در تالار این عمارت برگزار می شد.[۲۳۹]

گویا به دلیل کسالتی که یکباره، پس از احداث این بنا، برای ناصرالدین شاه پدید می آید، او جز در بعضی مواقع رسمی، در قصرِ ابیض مسکن نمی نماید.[۲۴۰] در دورهٔ مظفری، امور دولتی، همچون اعلام وزارت اعظم عین الدوله،[۲۴۱] جلسه وزرا با ولیعهد برای بررسی مشکلات،[۲۴۲] جلسه اتابک با وزرا،[۲۴۳] جلسه وزرا با یکدیگر[۲۴۴] و قرعه کشی جهت انتخاب نمایندگان شاهزاده ها، برای شرکت در اولین مجلس شورای ملی[۲۴۵] در این عمارت برگزار می گردد. ضمناً در سال ۱۳۲۶ ق تلگرافخانهٔ شمس العماره به زیر عمارت ابیض منتقل شده،[۲۴۶] و در سال ۱۳۲۷ق نیز، محل جلوس نایب السلطنه[عضدالملک] می شود.[۲۴۷]

«قصرِ ابیض در دورهٔ پهلوی نیز در اختیار نخست‌وزیری قرار می گیرد، تا اینکه در سال ۱۳۲۵ ش به سازمان هنرهای زیبای کشور[وزارت فرهنگ و هنر بعدی] واگذار می گردد. پس از تعمیراتی مختصر، محل نمایشگاه‌های موقت مردم شناسی[مانند نمایشگاه گیلان] و اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه می شود. پس از تشکیل وزارت فرهنگ و هنر در سال ۱۳۴۳ ش و انتقال اداره کل موزه ها و فرهنگ عامه به محل جدید، در اتاق‌های طبقات قصرِ ابیض منطبق با شیوه معماری اصلی آن، تغییرات و تعمیرات مهمی صورت می پذیرد. نهایتاً سال ۱۳۴۷ش، آثار موزهٔ مردم شناسی سابق[منزلِ مختارالسلطنه در خیابان ارامنه] به این مکان منتقل و در سال ۱۳۵۰ ش، قصرِ ابیض به عنوانِ موزهٔ مردم شناسی شروع به فعالیت می نماید».[۲۴۸]

دیوانخانه و عمارات مبارکه کاخ گلستان (ابنیه نا موجود)[ویرایش]
عمارات و دیوانخانه ارگ سلطنتی[ویرایش]
عمارت خروجی مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۸۹ تصویر ۱۹
عمارت خروجی مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۸۹ تصویر ۱۹
تکیه دولت مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۳۴۹ تصویر ۵
تکیه دولت مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۳۴۹ تصویر ۵

سخن از ناپیدایی بناهایی در محدوده بیرونی کاخ گلستان شامل ایوان دارالحکومه تخت مرمر و باغ گلستان است؛ عرصه حکومت و سلطنت. وتغییر در ابنیه سلطنتی که گاهی موجب از میان رفتن آنها گشته‌است.

مایلم در ابتدا از آخرین تغییر یعنی دیواره حایل میان ایوان دارالحکومه تخت مرمر و باغ گلستان با بناهای موجود در آن سخن بگویم. سلسله بناهایی حدفاصل خلوتخانه کریمخانی تا قصر ابیض (موزه مردم‌شناسی) که بواسطه تغییر کارکرد حیاط دارالحکومه و مراسم تاجگذاری پهلوی دوم از میان برداشته شد. و عرصه کاخ گلستان را با ادغام باغ گلستان و دارالحکومه تخت مرمر یکپارچه ساخت و به شکل امروزین خود نزدیک نمود. در دیگرناپیدایی عمارت خورشید است از مستحدثات فتحعلی شاه قاجار به سال ۱۲۱۶ ق،[۲۴۹] و واقع در جبهه شمالی ایوان دارالحکومه تخت مرمر که روزگاری به محل اقامت کامران میرزا وزیر جنگ ناصرالدین شاه اختصاص یافته[۲۵۰] و بعدها به وزارت جنگ تبدیل می‌شود،[۲۵۱] در مقطعی از تاریخ با برپایی کمیته جنگ در آن حکم اعدام شیخ فضل‌الله نوری را صادر[۲۵۲] و به گاه پادشاهی احمد شاه قاجار به دفتر کار مورگان شوستر[۲۵۳]جهت رتق و فتق امور مالی و وصول مالیات‌ها اختصاص می‌یابد و در سرانجامش؛ ویران و با باقی فضای حرمخانه که در مجاورت آن بود و طی روندی تدریجی به وزارت مالیه (دارائی) فعلی تبدیل می‌گردد.

و اما باغ گلستان؛ دچار بیشترین تغییر در ساختار ابنیه خود گشت. سازه میانی شامل بناهایی یکپارچه صندوقخانه؛ رختدارخانه؛ تالار گلستان (۱۲۱۶ ق)[۲۵۴] مکان برگزاری سلام‌های خاص؛ موزه و کتابخانه قدیم (۱۲۷۰ق)[۲۵۵]؛ و خروجی (۱۲۶۸ق)[۲۵۶] که در روندی تدریجی از غرب به شرق و احتمالاً از دوره کریمخانی تا ناصری شکل گرفته بود و باغ را به دو بخش تبدیل می‌نمود در سال ۱۲۹۶ ق و در عهد ناصری به یکباره و بعد از تکمیل عمارت موزه و در راستای توسعه باغ گلستان ویران گشتند و جای حود را به حوض‌ها و باغچه‌ها دادند. سلسله بناهای منفصلی چون کلاه فرنگی آقا محمد خانی (عمارت چهار فصل) نیر که مراسم مهمی همچون سلام " تحویل سال نو " و حتی در دوره‌های بعدی تاجگذاری ناصرالدین شاه در آن انجام می‌پذیرد مابین سال‌های ۷۸–۱۲۷۷ ق تخریب می‌شود.[۲۵۷] برج فتحعلی شاهی (صَرح مُمَرّد) نیز که در راستای همین کلاه فرنگی و در حیاط جنوبی باغ گلستان واقع بود قبل از ۱۲۹۶ ق تخریب شده و بعدها جای این دو بنا، حوض‌های مدوری شکل می‌گیرد که هم اینک باقی است. کلاه فرنگی چهلستون چوبی جایگاه تخت بلور اهدایی الکساندر اول به فتحعلی شاه قاجار واقع در حیاط جنوبی گلستان نیز به همراه نارنجستان وسط باغ دچار سرانجامی مشابه شده و تخریب می‌گردند.

سلسله بناهایی که تا حدودی به محاذات باغ گلستان قرار داشتند مانند: عکاسخانه (۱۲۸۰ق)؛ تکیه دولت (۱۲۹۰ ق) که سوای کارکرد ماهوی آن در مقطعی با تشکیل مجلس مؤسسان در ۱۵ آذرماه سال ۱۳۰۴ ش[۲۵۸] جهت تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی تاریخ ساز شد؛ آبدارخانه (۹۴–۱۲۹۲ق) و عمارت گالری (۱۳۱۲ ق) که در مقاطعی محل تشکیل هیئت وزراء و شاهد وقوع رویدادهایی مانند اعلان ولایتعهدی محمد علی شاه و احمد شاه[۲۵۹] در خود بوده‌است نیز به سرانجامی مشابه دچار و تخریب گشتند.

حرمخانه ارگ سلطنتی[ویرایش]

اندرونی قصر ارگ سلطنتی تهران محدوده ای است ریشه دار در مناسبات اجتماعی و محدود به محوطه ای که به مرور زمان از دوران اقامت کریمخان زند در تهران عتیق (تابستان ۱۱۷۲ ق) ساخته شد و در دوران سلطنت پادشاهان قاجار خصوصاً در پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار گسترش یافته (مقایسه نقشه کرشیش ۱۲۷۵ ق و نجم الملک ۱۳۰۹ ق) و دستخوش تغییرات فراوانی گردید و توسعه و آراستگی بهتری یافت.

عمارت خوابگاه ناصری مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۲۰۹ تصویر ۲
عمارت خوابگاه ناصری مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۲۰۹ تصویر ۲

این محوطه با دو دروازه (درب اندرون و سردر الماسیه) به فضای بیرون عمارت مبارکه (کوچه درب اندرون و باب همایون و نائب السلطنه) و با چند معبر ارتباطی به دیوانخانه گلستان مرتبط بود. مجموعه حرمخانه از شمال به کوچه درب اندرون، باب همایون و خیابان نائب السلطنه و در بخشی از جانب غرب به خیابان نائب السلطنه و از شرق به خیابان ناصریه و از جنوب به کاخ گلستان فعلی محدود گشته بود.

از مهم‌ترین بناها و فضاهای این محدوده می‌توان به: عمارت خان مغفور یا عشرت آئین یا طنبی، سروستان، عمارات مهد علیا (منجمله بهشت آئین)، عمارت بلور و خزانه در دوره فتحعلی شاه. برج قزل اتاق، عمارت خوابگاه قدیم واقع در عمارات فروغ السلطنه، منزل حاکم طهران (محمد تقی میرزا) و مجموعه فرح آباد و کوشک همایونی (۱ رجب ۱۳۰۲ تا ۹ رجب ۱۳۰۴ق) در دوره ناصری و توسعه خوابگاه ناصرالدین شاه و قصر ملکه در عهد مظفری اشاره کرد. همچنین حلقه اتصال این عمارات بوسیله نارنجستان‌ها و ۱۵ حیاط (حیاط سردر الماسیه، حیاط چشمه؛ انارستان، انیس الدوله، قهوه‌خانه، آینه و …) تأمین می‌شد.

در خصوص سرانجام این بخش ار ارگ سلطنتی واضح نیست بخاطر قرار گرفتن خزانه در عمارت خوابگاه مظفری و سلسله برنامه‌های بازبینی و ارزیابی جواهرات سلطنتی در عهد پهلوی اول بود یا در اختیار قرار دادن عمارت خورشید در جبهه غربی این محدوده به مورگان شوستر آمریکائی جهت اداره مالیه که به تکمیل ساختمان‌های کاخ دارائی در نیمه اول سده سیزدهم منجر و به مالکیت وزارت دارائی بر این بخش انجامید و به شکل کلی تغییر کاربری داد.

معابر و سردرها[ویرایش]

معابر ارگ سلطنتی:

  • خیابان الماسیه ( باب همایون) اثر محمود خان صبا ۱۲۸۸ ق | کاخ گلستان
    خیابان الماسیه ( باب همایون) اثر محمود خان صبا ۱۲۸۸ ق | کاخ گلستان
    خیابان تخته پل (جبّا خانه- بوذرجمهری- پانزده خرداد)[نا موجود]

این خیابان بخش جنوبی ارگ سلطنتی را از تقاطع خیابان ناصریه تا گلوبندک شامل می‌شد که پس از پر کردن خندق جنوبی ارگ در زمان ناصرالدین شاه پدید آمده بود. این خندق پیش تر با پلی چوبی به نام تخته پل و به وسیله سردرِ نقاره خانه قدیم به ارگ مربوط می‌شد و به همین دلیل خیابان و میدان جنب آن را خیابان تخته پل و میدان تخته پل (سبزه میدان) می‌نامیدند.[۲۶۰]

  • خیابان جلیل‌آباد (خیام)[موجود]

خندق غربی ارگ پیش از خندق‌های سه طرف دیگر از خاک انباشته شده و تبدیل به کوچه [خیابان] گردید، از این رو سابقه خیابان جلیل‌آباد از خیابان‌های ناصریه و جباخانه بیشتر است. این خیابان از گلوبندک شروع و به خیابان مریضخانه (امیریه، سپه، امام خمینی) ختم می‌گردید ولی همچون امروز، به سمت جنوب امتداد نداشت. این خیابان به علت عدم وجود موسسات و عمارات مهم در آن، از سمت ارگ سلطنتی دری به آن باز نشده بود.[۲۶۱]

  • خیابان مریضخانه (امیریه، سپه، امام خمینی)[موجود]

ضلع شمالی ارگ سلطنتی پیش از گسترش شهر تهران به سال ۱۲۸۴ ق، به خندق و بیابان بیرون شهر متصل بود. پس از توسعه شهر و پر شدن خندق و ساخته شدن میدان توپخانه جدید، خیابانی در سمت غرب آن تا میدان باغ شاه ساخته می‌شود که چون از جلوی عمارت و باغ نایب السلطنه[که به امیر کبیر ملقب بود] می‌گذشت «خیابان امیریه» نام داشت ولی چون اولین مریضخانه دولتی[بیمارستان سینا] در این خیابان واقع بود، مردم به آن خیابان مریضخانه می‌گفتند. بعدها رضا شاه پهلوی به علت وجود موسسات ارتشی آن را «خیابان سپه» نامگذاری کرد.[۲۶۲]

  • خیابان ناصریه (ناصری، ناصرخسرو)[موجود]

پس از نظم و ترتیب بخشیدن به میدان ارگ (توپخانه قدیم) در سال ۱۲۸۱ ق،[۲۶۳] ناصرالدین شاه برای ممانعت از آمد و شد مردم با چارپایانشان در میدان ارگ، دستور می‌دهد که در سال ۱۲۸۲ ق در سمت شرقی ارگ دروازه ای به خارج شهر گشوده شود بنابراین خندق شرقی ارگ را پر کرده و خیابانی عریض از دهنه بازار تا خارج شهر احداث می‌نمایند[۲۶۴] که آن را «خیابان ناصریه»[۲۶۵] نامیدند و گاهی «خیابان شمس العماره»[۲۶۶] نیز به آن اطلاق می‌شد.

  • سردر نقارخانه قدیم آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۰ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    سردر نقارخانه قدیم آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۰ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    میدانِ ارگ (باغ گلشن، باغ میدان)[موجود]

در سال ۱۲۶۷ ق به دستور امیرکبیر قلعهٔ ارگ تعمیر می گردد، میدان ارگ نیز بازپیرایی می شود و به دلیل وجود توپ‌های جنگی، نام آن را توپخانه می گذارند. در سال ۱۲۷۱ق حجره های توپچی ها را مرمت کرده و برای نظم بخشیدن و آبادی آن، فراش‌خانه ای در محوطه میدان ساخته می شود. در سال ۱۲۸۱ق به دستور ناصرالدین شاه، توپ‌ها را به میدان توپخانهٔ جدید، در شمال ارگ سلطنتی، انتقال می دهند. سپس در وسط میدان، حوضِ هشت ضلعی بزرگی احداث نموده و به طرز جدید و زیبایی آراسته و آن را باغِ گلشن می نامند که البته مردم به آن باغِ میدان می گفتند.[۲۶۷]در سال ۱۳۰۶ ق گلخانه ای در سمت شرقی میدان ارگ ساخته می شود که در آن اصله و نشاء و گل‌های باغ‌های سلطنتی و میدان ارگ را پرورش می دادند.[۲۶۸]

بناهای مهم در این میدان عبارت بودند از: عمارت گالری، تلگرافخانه و صندوق عدالت. توپ مروارید نیز در این میدان قرار داشت.

  • خیابان نایب السلطنه (داور)[موجود]

این خیابان، از میدان ارگ، شروع شده و با حرکت به سمت شمال تا خیابان باب همایون[الماسیه] ادامه می یابد[۲۶۹] که با نقشهٔ عبدالغفار[۱۳۰۹ق] مطابقت دارد. علتِ این نامگذاری، به خاطرِ وجودِ عمارتِ خورشید و سروستان در این خیابان است که در اختیارِ کامران میرزا، نایب السلطنه قرار داشت.

بناهای مهم در این خیابان عبارت بودند از: دیوارهای عمارات دولتی و عمارات نایب السلطنه، دفترخانه یا دفترِ استیفا، انبار توپخانه، اصطبل مبارکه (خاصه)، منزل سپهسالار (باغ و عمارتِ اتاقِ نظام)، خزانه نظامی، دیوانخانهٔ عدالت (کارخانجات حرمخانهٔ مبارکه)، دارالطباعه دولتی، مدرسهٔ مبارکه نظامی (مدرسهٔ ناصری).[۲۷۰]

  • درب سعادت آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۶ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    درب سعادت آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۶ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    خیابان الماسیه[دولت، باب­ همایون][موجود]

خیابان الماسیه[باب­ همایون] از شمال به جنوب، نیمهٔ شمالی ارگ سلطنتی را به دو قسمت تقسیم می کرد و میدان توپخانه[توپخانه­ ی جدید، میدان سپه یا میدان امام خمینی] را به خیابان درب اندرون مربوط می­ ساخت و چون در محاذی[مقابل] سردرِ الماسیه یا باب همایون قرار داشت، به خیابان الماسیه یا خیابان باب همایون معروف گردیده بود[۲۷۱] و گاهی خیابان دولت و دالان بهشت نیز نامیده می شد.

بناهای مهم در این خیابان عبارت بودند از: دارالفنون، تلگرافخانه، مسجد مهدعلیا، مجمع الصنایع و قورخانه.

  • کوچهٔ درب اندرون[موجود]

از خیابان الماسیه[باب­ همایون] تا خیابان ناصریه[ناصر خسرو]، کوچهٔ درب اندرون خوانده می شد. از آن جهت که نزدیک به سرِ کوچه، در جنبِ خیابانِ ناصریه[ناصرخسرو]، دری از اندرون به کوچه باز می شد و رفت و آمد اهلِ حرم و خواجگان، معمولاً از این در، انجام می گرفت، به همین جهت این کوچه را درب اندرون می نامیدند.[۲۷۲] سرتاسر این خیابان از ناصرخسرو تا خیام در دوره پهلوی، صور اسرافیل نامیده شد.

سردرهای ارگ سلطنتی:

  • دروازه تخته پل[قدیم][ناموجود]

معبر جنوبی ارگ سلطنتی، دروازه ای بود از عهد صفوی که به واسطه حفر خندق در دوره زندیه، با پلی چوبی و معبری به سردرِ جنوبی میدان ارگ[سردرِ نقاره خانه قدیم] متصل می‌گردید.[۲۷۳]

  • سردرِ جنوبی میدان ارگ (سردرِ نقاره خانه، نقاره خانهٔ قدیم)[ناموجود]

این سردر، سمت جنوب میدان ارگ و در راستای سردرِ شمالی واقع بود و با راهرویی به دروازهٔ تخته پل[قدیم]، که در روبروی سبزه میدان قرار داشت، وصل می شد و ارگ سلطنتی را به شهر متصل می نمود.[۲۷۴] پس از ساخت دروازه ای در مدخلِ ورودی میدان توپخانه به خیابان دولت[خیابان الماسیه یا باب­ همایون]، آن را نقاره خانهٔ جدید و سردرِ جنوبی میدان ارگ را نقاره خانهٔ قدیم نامیدند.

  • سردر عالی قاپو آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۱ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    سردر عالی قاپو آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۱ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    سردرِ شمالی میدان ارگ (عمارت سردر، عالی قاپو، درب سعادت)[ناموجود] - درِ فعلی کاخ گلستان

بنیان عمارت سردر، به دورهٔ زندیه بازمی گردد که مدخلی برای ورود به دیوانخانهٔ تخت مرمر بود و در دورهٔ ناصری بازپیرایی می شود.[۲۷۵] «این بنای باشکوه در دو طبقه ساخته شده که شاه از طبقه بالا به تماشای مراسم مختلف در میدان ارگ می نشست.[۲۷۶]این سردر، از داخل و مشرف به ایوان تخت مرمر، دارای سردرِ دیگری بود که مبارزه رستم با دیو سفید را با کاشی‌های رنگین، به تصویر می‌کشید و دارای تاریخ ۱۲۷۳ق بود.[۲۷۷]

  • دربِ طویله[موجود]

در سمتِ غرب ایوان تخت مرمر دری به خیابان نایب السلطنه (داور) باز می‌شد که به علت قرار گرفتن در مقابل اصطبل مبارکه، به نام درب طویله معروف بوده‌است. مظفرالدین شاه، در اولین ورودش بعد از مرگ ناصرالدین شاه، از این در، وارد دیوانخانه تخت مرمر می‌شود.[۲۷۸]

  • سردرِ الماسیه (باب عالی، سردرِ الماسِ قدیم) [ناموجود]

در سال ۱۲۸۸ق، برای ورود به حرمخانه (اندرونی) از خیابان درب اندرون، سردرِ باشکوهی می‌سازند که به سردرِ الماسیه (باب همایون) معروف بود.[۲۷۹]این سردر، توسط علاء الدوله، ساخته شده بود،[۲۸۰] و روبروی خیابان دولت (الماسیه یا باب همایون) قرار داشت که از میدان توپخانهٔ جدید به قصر می‌رسید و با خیابان درب اندرون (صوراسرافیل)، تلاقی می‌کرد. محل ورود و خروجِ شاه نیز به حرمخانه (اندرونی) از این سردر، صورت می‌پذیرفت.[۲۸۱]

  • دروازه دولت قدیم آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۲ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    دروازه دولت قدیم آلبوم ۲۶۳ تصویر ۲۲ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    دروازه دولت[قدیم] (گذرگاه افغان‌ها، دروازه اسدالدوله) [ناموجود]

دروازه شمالی ارگ سلطنتی که به عنوان مفرّی برای نجات از حملهٔ دشمنان در زمان افغان‌ها ایجاد و در زمان کریمخان مسدود شده بود، با شکلی جدید و به صورت دروازه ای بزرگ، بازگشایی می گردد که بر اساس نقشه الیاس بره زین نام اسدالدوله بر آن نهاده می‌شود.[۲۸۲] نام این دروازه در دوره ناصری به دولت تغییر پیدا می‌کند[بر اساس نقشه کرشیش]. همزمان با ایجاد خیابان الماسیه[باب همایون] در سال ۱۲۸۸ق، دروازه ای بسیار بزرگ با سردری بلند و باشکوه توسط علاءالدوله ساخته شد که با نامِ قدیم خود، دروازه دولت معروف گردید[۲۸۳] زیرا پس از توسعه شهر تهران در سال ۱۲۸۴ق، دروازه دولت[جدید] به محل تلاقی خیابان‌های انقلاب و سعدی منتقل گردید.[۲۸۴]

  • دروازه ناصری (دروازه شمس العماره) [ناموجود]

پس از تبدیل میدان ارگ[توپخانه قدیم] به باغ گلشن در سال ۱۲۸۱ ق، ناصرالدین شاه دستور به پر کردن خندق شرقی ارگ و ساخت خیابانی به جای آن در سال ۱۲۸۲ ق می‌دهد که این خیابان[ناصریه، ناصرخسرو] در سمت شمال به دروازه ای منتهی می‌شده که به خارج از شهر راه داشت[۲۸۵] و به آن دروازه ناصری[۲۸۶] و گاهی اوقات دروازه شمس العماره[۲۸۷]می‌گفتند. این دروازه پس از توسعه شهر تهران در سال ۱۲۸۴ ق، تغییراتی کرده و برای عبور و مرور عادی مردم از بازار به میدان توپخانه[جدید] مورد استفاده قرار می‌گرفت.

  • سردر شمس العماره (الماس جدید) آلبوم ۱۳۲ تصویر ۴ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    سردر شمس العماره (الماس جدید) آلبوم ۱۳۲ تصویر ۴ مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان
    تخته پل جدید[ناموجود]

کوچه[خیابان] درب اندرون پیش از پر کردنِ خندقِ شرقیِ ارگ و احداث خیابان ناصریه[ناصرخسرو]، به وسیلهٔ پل چوبی، با قسمت شرقیِ شهر، ارتباط داشت که به آن تخته پلِ جدید می گفتند.

  • سردرِ شمس العماره (باب عالی، سردرِ الماسِ جدید)[موجود] - درِ فعلی کاخ گلستان

در سال ۱۳۰۶ ق برای درِ شمس العماره، که به خیابان ناصریه (ناصرخسرو) باز می‌شد، سردری باشکوه ساخته می‌شود.[۲۸۸]لازم است ذکر شود که سردری که در روبروی خیابان باب همایون (الماسیه) قرار داشت، سردرِ الماسیه نامیده می‌شد ولی بعد از ساختِ سردرِ شمس العماره، به آن نیز سردرِ الماس می‌گفتند و برای اینکه مشکلی پیش نیاید اولی درخیابان باب همایون را سردرِ الماسِ قدیم و دومی درخیابان ناصریه را سردرِ الماسِ جدید نامیدند.[۲۸۹]

رویدادهای تاریخی[ویرایش]

  • آئین گشایش مجلس یکم در یکشنبه ۱۸ شعبان ۱۳۲۴ ق با حضور مظفرالدین شاه قاجار در اتاق برلیان عمارت گلستان

آئین گشایش نخستین مجلس شورای ملی در کاخ گلستان (اتاق برلیان)

۱۸ شعبان ۱۳۲۴ / یکشنبه ۱۴ مهر ماه ۱۲۸۵ / ۷ اکتبر ۱۹۰۶

چند روز قبل از ختم عمل منتخبین تهران بر حسب امر مظفرالدین شاه، میرزا نصرالله خان مشیرالدوله صدر اعظم برای افتتاح مجلس رقعه دعوتی به عنوان علما و شاهزادگان و امراء و رجال و سفیران خارجه و نمایندگان انتخاب شده به این مضمون فرستاد: «یوم یکشنبه هجدهم شعبان سه ساعت به غروب مانده در عمارت گلستان افتتاح مجلس شورای ملی خواهد شد مستدعی است در ساعت مذکور برای درک سعادت حضور همایونی شرف حضور به هم رسانید.»

شاه در این روز با شدت بیماری در مجلس حاضر شد و در حالیکه دو تن بازوی او را گرفته و برصندلی نشاندند. قبل از ایراد خطابه اظهار داشت: «سالها در آرزوی چنین روزی بودم و خدا را شکر که به آرزوی خود رسیدم.» و حال رقت و گریه به شاه دست داد سپس خطابه قرائت شد.

بسم‌الله الرحمن الرحیم

منت خدای را که آنچه سال‌ها در نظر داشتیم امروز به عون‌الله تعالی از قوه به فعل آمد و به انجام آن مقصود مهم به عنایات الهیه موفق شدیم، زهی روز مبارک و میمونی که روز افتتاح مجلس شورای ملی است، مجلسی که رشته‌های امور دولتی و مملکتی را به هم مربوط و متصل می‌دارد و علایق ما بین دولت و ملت را متین و محکم می‌سازد. مجلسی که مظهر افکار عامه و احتیاجات اهالی مملکت است، مجلسی که نگهبان عدل و داد شخص همایون ماست، در حفظ ودایعی که ذات واجب الوجود به کف کفایت ما سپرده.

امروز روزی است که بر وداد و اتحاد ما بین دولت و ملت افزوده می‌شود و اساس دولت و ملت بر شالوده محکم گذارده می‌شود.

امروز روزی است که یقین داریم روسای محترم ملت و وزرای دولت خواه دولت و امناء و اعیان و تجار و عموم رعایای صدیق مملکت در اجرای قوانین شرع انور و ترتیب و تنظیم دوایر دولتی و اجرای اصلاحات لازمه و تهیه اسباب و لوازم امنیت و رفاهیت قاطبه اهالی وطن ما بکوشند و هیچ منظوری نداشته باشند، جز مصالح دولت و ملت و منافع اهالی و مملکت و البته می‌دانید که نیت اساسی مقدسی که به ملاحظات شخصی، مشوب و مختل نشود و به اغراض نفسانی، فاسد نگردد.

حالا بر انتخاب‌شدگان است که تکالیف خود را چنانچه منظور دولت و ملت است انجام بدهند.

بدیهی است که هیچ‌کدام از شما منتخبین، انتخاب نشدید مگر به واسطه تفوق و رجحانی که از حیث اخلاق و معلومات بر اغلب از مردم داشته‌اید و خود این نکته باعث اطمینان خاطر و قوت قلب ماست. رجاء واثق داریم که با کمال دانش و بینش و بی‌غرضی در این جاده مقدس قدم خواهید زد و تکالیف خود را با کمال صداقت و درستی انجام خواهید داد ولی با وجود این، چون قاطبه اهالی را مثل فرزندان خود دوست داریم و نیک و بد آن‌ها را نیک و بد خودمان می‌دانیم و در خشنودی و مسرت و غم والم آن‌ها سهیم و شریکیم، باز لازمست خاطر شما را به این نکته معطوف داریم که تا امروز نتیجه اعمال هر کدام از شما فقط عاید به خودتان بود و بس ولی امروز شامل حال هزاران نفوس است که شما را انتخاب کرده‌اند و منتظرند که شما با خلوص نیت و پاکی عقیدت به دولت و ملت خدمت نمایید و از اموری که باعث فساد است احتراز نمایید. پس باید کاری کنید که در پیش خدا مسئول و نزد ما شرمنده و خجل نباشید.

این پند و نصیحت ما را هیچ وقت فراموش نکنید و آنی از مسئولیت بزرگی که بر عهده دارید غافل نباشید و بدانید که خداوند متعال ناظر حقیقی اعمال ماست و حافظ حق و حقانیت است. خدا همراه شما، بروید مسئولیتی که بر عهده گرفته‌اید با صداقت و درستی انجام بدهید و به فضل قادر متعال و توجه ما، مستظهر و امیدوار باشید.

هجدهم شعبان المعظم ۱۳۲۴

منتخب آثار[ویرایش]

موزه گلستان[ویرایش]

صف سلام ناصری اثر : ابوالحسن ثانی ( صنیع الملک ) | محل نگهداری : کاخ گلستان
بخشی از تابلو صف سلام ناصری اثر : ابوالحسن ثانی ( صنیع الملک ) | محل نگهداری : کاخ گلستان

مرکز نسخ خطی (کتابخانه سلطنتی)[ویرایش]

مرکز اسناد تصویری[ویرایش]

مراسم سلام در کاخ گلستان
مراسم سلام در کاخ گلستان

مرکز اسناد تاریخی[ویرایش]

سراسرنماها[ویرایش]

سراسرنمای از ساختمان شمس‌العماره
سراسرنمایی از تالار اصلی عمارت بادگیر در کاخ گلستان
سراسرنمای خلوت کریمخانی
نمای بیرونی عمارت موزه مبارکه
نمای بیرونی عمارت موزه مبارکه
نمای باغ گلستان
نمای باغ گلستان
سراسرنمای ۳۶۰ درجه از محوطه کاخ گلستان
تالار ظروف
تالار ظروف
تالار سلام (تاجگذاری)
تالار سلام (تاجگذاری)

تور مجازی کاخ گلستان[ویرایش]

تور مجازی کاخ گلستان ( اینجا کلیک کنید )

نقشه راهنمای کاخ گلستان[ویرایش]

نقشه راهنمای کاخ گلستان | دفتر فنی کاخ گلستان )
نقشه راهنمای کاخ گلستان | طراحی و ترسیم : دفتر فنی کاخ گلستان

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. کلاویخو، گونسالس روی، ۱۳۷۴، سفرنامه کلاویخو، صص ۱۷۶–۱۷۵.
  2. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، ص ۵۹.
  3. کرزن، جرج، ۱۳۷۳، ایران و قضیه ایران، ج ۱ ص ۴۰۱.
  4. ریاحی، محمدامین، ۱۳۶۸، سفارتنامه‌های ایران، ص ۵۲.
  5. غفاری کاشانی، ابوالحسن، ۱۳۶۹، گلشن مراد، ص ۱۳۶.
  6. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرآت البلدان، ج ۱ ص ۸۵۰.
  7. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرآت البلدان، ج۱ ص ۸۵۲.
  8. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، صص ۲۶۳–۱۱۴.
  9. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، صص ۲۷۲–۲۶۴.
  10. خاکسار، عباس، ۱۴۰۰، ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان، صص ۲۹۴–۲۷۲.
  11. دهخدا، علی اکبر. لغت نامه. ۱۳۷۷، ج۲ ص ۱۸۹۱.
  12. «CLAVIJO, RUY GONZÁLEZ DE». Encyclopaedia Iranica Online. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۳.
  13. کلاویخو، گونسالس روی، ۱۳۷۴، سفرنامه کلاویخو. ۱۷۶–۱۷۵.
  14. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران [نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج۱ ص ۸۲]؛ عدل، شهریار. ۱۳۷۵، باغ مسکونی یا تهران در گذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی، تهران پایتخت دویست ساله؛ صص ۲۲–۲۱.
  15. مجدی، محمد.. ۱۳۶۲، زینت المجالس ص ۷۶۸.
  16. دلاواله، پیترو. ۱۳۷۰. سفرنامه دلاواله، ص ۲۸۷؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷. مرآت البلدان، ج ۱ص ۸۲۸.
  17. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷، مرآت البلدان. ج۱ ص ۸۴۱؛ ذکاء، یحیی.۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳.
  18. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران؛ نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ص ۷۵.
  19. "Herbert, Sir Thomas (1606–1682)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. 2018-02-06.
  20. Herbert, Th, Travels in Persia, Dynasty and the Afghan Occupation of Persia,1928, 194–195.
  21. دلاواله، پیترو. ۱۳۷۰. سفرنامه دلاواله، ص ۲۸۸؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۶۷. مرآت البلدان، ج ۱ص ۸۲۸.
  22. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ق، مرآت البلدان چاپ سنگی ج ۱ ص ۵۱۱.
  23. «BEREZIN, IL'YA NIKOLAEVICH». Encyclopaedia Iranica Online. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۳.
  24. "August Karl Krziž". Wikipedia (به صرب و کرواتی). 2020-02-23.
  25. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان، آلبوم ۱۹۳ عکس ۹
  26. "George Curzon, 1st Marquess Curzon of Kedleston". Wikipedia (به انگلیسی). 2022-08-04.
  27. کرزن، جرج. ۱۳۷۳، ایران و قضیه ایران ج۱ ص ۴۰۱.
  28. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران؛ نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ ص ۸۲.
  29. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ ق، مرآت البلدان چاپ سنگی ج ۱ ص ۵۱۱؛ همو، ۱۳۶۷، مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۲۸.
  30. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۷؛ گلشن، صدیقه. ۵–۱۳۷۴، گلستان باغ گلستان ارگ تاریخی تهران مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم. کرمان ج۲ ص ۷۲۷.
  31. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۱–۸ هدایت، رضا قلی خان ۱۲۷۰ ق روضه الصفا چاپ سنگی، ج ۹ صص ۳۱–۳۰ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۵.
  32. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۰–۷.
  33. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص۸ هدایت، رضا قلی خان ۱۲۷۰ ق روضه الصفا چاپ سنگی، ج ۹ ص ۲۸ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۴.
  34. غفاری کاشانی، ابوالحسن ۱۳۶۹ گلشن مراد. ص ۱۳۶.
  35. غفاری کاشانی، ابوالحسن ۱۳۶۹ گلشن مراد. ص ۱۳۶.
  36. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۸ و ۱۸ نوربخش، مسعود .۱۳۸۱. تهران به روایت تاریخ. ج ۱ ص۱۵۸.
  37. مصطفوی، محمد تقی. ۱۳۵۵، سخنرانی در رادیو ایران؛ نوربخش، مسعود. ۱۳۸۱، تهران به روایت تاریخ ج ۱ص ۱۶۴.
  38. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۲ هدایت، رضا قلی خان ۱۲۷۰ ق روضه الصفا چاپ سنگی، ج ۹ صص ۸۰ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۲۹۴ ق مرآت البلدان چاپ سنگی ج ۱ ص ۵۲۶.
  39. حسینی فسائی، حاج میرزا حسن. ۱۳۷۸، فارسنامه ناصری ح۱ ص ۶۵۴؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ق، مرآت البلدان ج۱ ص ۵۲۷؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، ج۱ ص ۸۵۰؛ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۴۵.
  40. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۴۶.
  41. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۱۲؛ میرزا صالح غلامحسین ۱۳۷۲ رضاشاه خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی، علی ایزدی ص ۲۷۴.
  42. حسینی فسائی، حاج میرزا حسن. ۱۳۷۸، فارسنامه ناصری ج۱ ص ۶۵۴؛ عین السلطنه (سالور)، قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۲.
  43. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۲۹۴ق، مرآت البلدان ج۱ ص ۵۲۷؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، ج۱ ص ۸۵۰.
  44. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج ۱ ص ۷۹.
  45. هدایت (رضاقلی خان)، ۱۲۷۰ ق روضه الصفا (چاپ سنگی) ج۹ ص ۱۲۳؛ عضدالدوله، سلطان احمد میرزا ۱۳۰۶ ق تاریخ عضدی (چاپ سنگی) ص ۳۲ همو، ۱۳۷۶ ص ۵۳.
  46. هدایت (رضاقلی خان)، ۱۲۷۰ ق روضه الصفا (چاپ سنگی) ج۹ ص ۳۲۴.
  47. هدایت (رضاقلی خان)، ۱۲۷۰ ق روضه الصفا (چاپ سنگی) ج۹ ص ۱۲۳؛ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۷۴، المآثر وآلآثار ج۱ ص ۹۴.
  48. هدایت (رضاقلی خان)، ۱۲۷۰ ق روضه الصفا (چاپ سنگی) ج۹ ص ۱۲۳ همو ۱۳۳۹ ج ۹ص ۷۴۲۲–۷۴۲۱؛ عضدالدوله، سلطان احمد میرزا ۱۳۰۶ ق تاریخ عضدی (چاپ سنگی) ص ۴۴ همو، ۱۳۷۶ ص ۷۰–۶۹.
  49. نخجوانی، حسین ۱۳۴۳ مواد التواریخ ص ۶۸۵؛ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۵۸؛ کریمان، حسین ۱۳۵۵. تهران در گذشته و حال. ص ۱۸۸.
  50. اعتماد السلطنه، محمدحسن ۱۲۹۴ ق. مرات البلدان (چاپ سنگی) ج ۱ ص ۵۲۹–۵۲۸؛ همو ۱۳۶۷ ج ۱ ص ۸۵۲.
  51. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج ۱ ص ۸۸ و ۹۱.
  52. مروزی، محمد صادق. ۱۲۲۵ ق. تاریخ جهان آرا (رطب اللسان چاپ سنگی) ج ۱ صص ۴۳۵–۴۳۴.
  53. مروزی، محمد صادق. ۱۲۲۵ ق. تاریخ جهان آرا (رطب اللسان چاپ سنگی) ج ۱ ص ۴۳۰.
  54. طنبی یا تنبی اتاق بزرگ و دراز یا تالاری کشیده که در وسط ساختمان قرار دارد، دیوار آن پنجره ندارد و اطراف آن را فضاها فرا می‌گیرد.
  55. مروزی، محمد صادق. ۱۲۲۵ ق. تاریخ جهان آرا (رطب اللسان چاپ سنگی) ج ۱ صص ۴۳۳–۴۳۰.
  56. اعتماد السلطنه، محمدحسن ۱۳۰۰ ق. روزنامه شرف نمره ۲.
  57. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۵۴–۴۸.
  58. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج ۱ ص ۳۱۵؛ اعتماد السلطنه، محمدحسن ۱۳۶۷. مرات البلدان) ج ۱ ص ۸۷۰.
  59. مروزی، محمد صادق. ۱۲۳۴ ق. تاریخ جهان آرا (رطب اللسان چاپ سنگی) ج ۲ صص ۱۱۳–۱۱۲.
  60. عضدالدوله، سلطان احمد میرزا ۱۳۰۶ ق تاریخ عضدی (چاپ سنگی) ص ۱۱و۱۴۱ همو، ۱۳۷۶ ص ۲۶و۱۸۱.
  61. عضدالدوله، سلطان احمد میرزا ۱۳۰۶ ق تاریخ عضدی (چاپ سنگی) ص ۱۰۷ همو، ۱۳۷۶ ص ۱۴۰.
  62. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۷۴، المآثر وآلآثار ج۱ ص ۹۴.
  63. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی. ۱۳۷۷. ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج۲ ص ۶۲۴.
  64. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج ۳ ص ۹۶۹–۹۶۸.
  65. هدایت (رضاقلی خان)، ۱۳۳۹ روضه الصفا ج۱۰ صص ۸۱۵–۸۱۴؛ آدمیت، فریدون. ۱۳۴۸ امیرکبیر و ایران ص ۸۲.
  66. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص۲۹.
  67. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرآت البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث، دانشگاه تهران، تهران، ج ۲ ص ۱۰۶۵.
  68. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۴۶۶. همو ۱۳۷۴ الماثر والاثار ج ۱ ص ۱۰۱. همو ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸؛ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۰–۲۹.
  69. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۳.
  70. نام این شخص در کاشی‌های مسجد حاج رجبعلی ۱۲۶۲ ق و دروازه نو (محمدیه یا غار قدیم) ۱۲۶۳ ق نیز دیده می‌شود با اینکه کاشی \ز لقب اوست ولی احتمالاً معمار این بناها و درب سعادت نیز بوده‌است.
  71. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۰. معیرالممالکِ دوستعلی خان ۱۳۶۱ یادداشت‌های از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه ص ۲۵.
  72. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۳.
  73. «FEUVRIER, JEAN-BAPTISTE». Encyclopaedia Iranica Online. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۴.
  74. فووریهِ ژوانس ۱۳۸۵ ص ۲۴۴–۲۴۳.
  75. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴، الماثر والاثار ج ۱ ص ۱۱۳.
  76. اعتمادالدوله. میرزا آقاخان نوری. ۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع التفاقیه نمره ۵۹؛ اعتماد السلطنه. محمد حسن خان ۱۳۷۴ الماثرو الاثار ج ۱ ص۹۲.
  77. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  78. اعتمادالدوله. میرزا آقاخان نوری. ۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع التفاقیه نمره ۱۸۵؛ اعتماد السلطنه. محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرات البلدان ج۲ ص۱۱۸۸.
  79. مستوفی، عبدالله ۱۳۴۱ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه ج۱ ص۴۰۹.
  80. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  81. اعتمادالدوله. میرزا آقاخان نوری. ۱۲۷۱ ق روزنامه وقایع التفاقیه نمره ۲۱۵.
  82. اعتماد السلطنهُ محمد حسن خان. ۱۳۵۰ روزنامه خاطرت اعتماد السلطنه ص ۱۷۶.
  83. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴، الماثر والاثار ج ۱ ص۸۴.
  84. اعتمادالدوله. میرزا آقاخان نوری. ۱۲۷۴ ق روزنامه وقایع التفاقیه نمره ۳۷۹.
  85. اعتمادالدوله. میرزا آقاخان نوری. ۱۲۷۶ ق روزنامه وقایع التفاقیه نمره ۴۶۰.
  86. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۴۸–۱۴۴۵.
  87. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۴۶۴. همو ۱۳۷۴ الماثر والاثار ج ۱ ص ۱۰۱.
  88. معیرالممالکِ دوستعلی خان ۱۳۶۱ یادداشت‌های از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه ص ۴۳. معیری. مسحور محمدعلی ۱۳۵۲ شمس العماره و باغ معیر مجله یغما ش ۳۰۵ ص ۵۱–۶۴۸.
  89. ظهیرالدوله. علی خان قاجار. ۱۳۶۷ خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ص ۳۳؛ عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۶۷ روزنامه خاطرات عزیز السلطان ج ۲ ص ۱۱۷۸.
  90. بدیعی؛ پرویز ۱۳۷۸ یادداشت‌های روزانه ناصرالدین شاه ۱۳۰۳–۱۳۰۰ ق ص ۱۴۶–۱۴۵.
  91. صنیع الملک (غفاری) ِ میرزا ابوالحسن خان ۸۸–۱۲۷۷ق روزنامه دولت علیه ایران نمره ۶۰۲.
  92. اعتماد البسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۰۴ ق روزنامه شرف نمره ۵۳.
  93. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمد باقر۱۲۹۰ ق روزنامه ایران نمره۱۵۰.
  94. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۶۱.
  95. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرآت الوقایع مظفری ج ۲ ص ۱۰۹۱–۱۰۹۰.
  96. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۶۷۳. همو ۱۳۷۴ الماثر والاثار ج ۱ ص ۱۰۸.
  97. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۸۸ق روزنامه ایران نمره ۶۶.
  98. عبدامین، مجید و خلیلی، نسرین ۱۳۹۴روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه ۱۳۰۹–۱۳۰۸ق ص ۱۷۱–۱۷۰.
  99. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۴۴ تصویر۱۱
  100. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۴۴ تصویر۱
  101. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۳۰.
  102. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمد باقر۱۲۹۰ق روزنامه ایران نمره۳۰۱.
  103. معیرالممالکِ دوستعلی خان ۱۳۶۱ یادداشت‌های از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه ص۴۲–۴۱؛ ظهیرالدوله. علی خان قاجار. ۱۳۶۷خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ص ۲۷–۲۵.
  104. ظهیرالدوله. علی خان قاجار. ۱۳۶۷خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ص ۲۷–۲۵، عین السلطنه سالور. قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج۱ ص۹۳۳–۹۳۲.
  105. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۱۰۹۰.
  106. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۴روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  107. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم شماره ۹۸۱ تصویر ۲؛ آلبوم شماره ۱۴۴ تصویر ۴
  108. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴، الماثر والاثار ج ۱ ص ۸۷.
  109. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۳ ق روزنامه ایران نمره ۲۹۰.
  110. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۳ ق روزنامه ایران نمره ۳۰۱.
  111. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  112. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج ۴ ص ۲۳۹۳.
  113. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۰۰ ق روزنامه شرف نمره ۶؛ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۲۷.
  114. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۱۹.
  115. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۲۶.
  116. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم شماره ۱۴۴ تصویر ۲؛ آلبوم شماره ۹۸۱ تصویر ۹
  117. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان و ادیب الملک. محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸؛ عین السلطنه سالور. قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج۲ ص ۱۰۰۲.
  118. بدیعی؛ پرویز ۱۳۷۸یادداشت‌های روزانه ناصرالدین شاه ۱۳۰۳–۱۳۰۰ق ص ۴۹۴.
  119. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۳۷–۲۳۶.
  120. عبدامین، مجید و خلیلی، نسرین ۱۳۹۴روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه ۱۳۰۹–۱۳۰۸ق ص ۲۱۷.
  121. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴، الماثر والاثار ج ۱ ص ۸۸، همو ۱۳۰۶ق روزنامه شرف نمره ۶۸.
  122. عین السلطنه سالور. قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج۱ ص ۸۳۵.
  123. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۱۹.
  124. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۶۸۴.
  125. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۷۶۴.
  126. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۸۸۱.
  127. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۹۶۲–۹۶۰.
  128. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۱۰۴۱.
  129. عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۷۶روزنامه خاطرات عزیز السلطان ج ۲ص ۱۱۷۸.
  130. عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۷۶روزنامه خاطرات عزیز السلطان ج ۲ص۱۵۶۲.
  131. عبدامین. مجید ۱۳۹۷ روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ق ص ۶۲۹.
  132. عبدامین. مجید ۱۳۹۸ روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۳ق ص ۱۶۸.
  133. عین السلطنه سالور. قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج۲ ص ۱۰۲۵.
  134. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۳۵۴.
  135. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۵۳۵.
  136. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۵۳۵.
  137. کرمانی، ناظم الاسلام ۱۳۷۷–۱۳۵۷تاریخ بیداری ایرانیان ج ۳ ص ۶۵۵.
  138. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۳۶و ۷۷–۷۶؛ افضل الملک، غلامحسین ۱۳۶۱افضل التواریخ ص ۱۳۵–۱۳۴.
  139. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۱ ص ۲۹۵.
  140. کرمانی، ناظم الاسلام ۱۳۷۷–۱۳۵۷تاریخ بیداری ایرانیان ج ۳ ص ۶۵۶.
  141. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۷۵۲–۷۵۱.
  142. دولت‌آبادی، یحیی ۱۳۶۲حیات یحیی ج۲ ص ۹۰–۸۹.
  143. میرزا صالح، غلامحسین ۱۳۷۲رضاشاه خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی، علی ایزدی ص ۲۷۱–۲۷۰.
  144. دولت‌آبادی، یحیی ۱۳۶۲ حیات یحیی ج۴ ص ۳۰۳–۳۰۱.
  145. هدایت، مهدی قلی خان ۱۳۲۹ خاطرات و خطرات ص ۴۷۰.
  146. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۴۱–۲۴۰.
  147. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۴.
  148. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۱۱.
  149. سمسار، محمدحسن ۱۳۹۵یادداشت‌های بیک موزه دار (موزه مردم‌شناسی از بوعلی تا ابیض) نشریه کاغذ اخبار (فصلنامه کاخ گلستان) نمره ۱۰ص ۲۱–۱۸.
  150. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۴۱.
  151. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹، تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۹۸–۱۹۵.
  152. هدایت (رضا قلی خان) ۱۲۷۰ ق روضه الصفاء (چاپ سنگی) ج ۹ ص ۲۸ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۴ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۸.
  153. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۵۴–۴۸.
  154. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۷۶–۷۲.
  155. هدایت (رضا قلی خان) ۱۲۷۰ ق روضه الصفاء (چاپ سنگی) ج ۹ ص ۱۲۳ همو ۱۳۳۹ ج ۹ ص ۷۴۲۲–۷۴۲۱ عضدالدوله، سلطان احمد میرزا ۱۳۰۶ تاریخ عضدی (چاپ سنگی) ص ۴۴ همو ۱۳۷۶ ص ۷۰–۶۹.
  156. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۷۵–۷۲.
  157. اعتمادالدوله، میرزا آقا خان نوری ۱۲۷۷–۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع التفاقیه (در عهد صدارت میرزا آقا خان نوری) نمره ۳۷۹.
  158. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۷۴. میرزا صالح، غلامحسین ۱۳۷۲ رضاشاه خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی، علی ایزدی ص ۲۷۴.
  159. حسینی فسائی، حاج میرزا حسن ۱۳۷۸ فارسنامه ناصری ج۱ ص ۶۵۴ عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا، ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۲.
  160. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸ عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا، ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۲.
  161. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۰۹.
  162. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۹۴–۲۹۲.
  163. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۳ ق روزنامه ایران نمره ۲۹۰.
  164. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۱۴۴ تصویر ۲
  165. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۳ ق روزنامه ایران نمره ۳۰۱.
  166. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  167. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۴ ص ۲۳۹۳.
  168. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. ۱۳۰۹–۱۳۰۰ ق روزنامه شرف نمره ۶ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۲۷.
  169. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۱۹.
  170. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۲۶.
  171. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۵۰ روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه ص ۱۵۹.
  172. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۰۵.
  173. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۱۹۸–۱۹۵.
  174. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان آلبوم ۳۲۰ تصویر۴
  175. عبدامین، مجید ۱۳۹۸ مرقع ناصری ص ۳۹۷.
  176. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  177. مرکز اسناد تصویری کاخ گلستان | آلبوم ۱۴۴ تصویر ۱
  178. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۳۰.
  179. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۸۱–۲۸۰.
  180. لسان الملک (سپهر)، محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج ۱ ص ۳۱۵. اعتماد السلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۷۰.
  181. اعتماد السلطنهُ محمد حسن خان. ۱۳۵۰ روزنامه خاطرت اعتماد السلطنه ص ۱۶۳.
  182. بدیعی، پرویز ۱۳۷۸ یادداشت‌های روزانه ناصرالدین شاه (۱۳۰۳–۱۳۰۰ق) ص ۴۹۴.
  183. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۳۷–۲۳۶.
  184. عبدامین، مجید و خلیلی، نسرین ۱۳۹۴ روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه قاجار (۱۳۰۹–۱۳۰۸) ص ۲۱۷.
  185. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۱۲.
  186. اعتماد السلطنهُ محمد حسن خان. ۱۳۵۰ روزنامه خاطرت اعتماد السلطنه ص ۲۱۳.
  187. اعتماد السلطنهُ محمد حسن خان. ۱۳۵۰ روزنامه خاطرت اعتماد السلطنه ص ۵۵۱.
  188. افضل الملک، غلامحسین ۱۳۶۱ افضل التواریخ ۲۶۲–۴۱ ملک المورخین (سپهر) عبدالحسین خان ۱۳۸۵ مرآت الوقایع مظفری ج ۱ ص ۱۲۸.
  189. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۱۴.
  190. ملک المورخین (سپهر) عبدالحسین خان ۱۳۸۵ مرآت الوقایع مظفری ج ۱ ص ۳۵۴.
  191. ملک المورخین (سپهر) عبدالحسین خان ۱۳۸۵ مرآت الوقایع مظفری ج ۱ ص ۵۳۵.
  192. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۶۷–۲۶۶.
  193. دولت‌آبادی، یحیی ۱۳۶۲ حیات یحیی ج ۲ ص ۹۰–۸۹ خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۶۸–۲۶۷.
  194. میرزا صالح، غلامحسین ۱۳۷۲رضاشاه خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی، علی ایزدی ص ۲۷۱–۲۷۰.
  195. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۳ ق روزنامه ایران نمره ۳۰۱.
  196. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  197. معیرالممالک، دوستعلی خان ۱۳۶۱ یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه ص ۴۲–۴۱ ظهیرالدوله، علی خان قاجار ۱۳۶۷ خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ج۱ ص ۲۷–۲۵.
  198. ظهیرالدوله، علی خان قاجار ۱۳۶۷ خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ج۱ ص ۲۷–۲۵ عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۱ ص ۹۳۳–۹۳۲.
  199. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۱۰۹۰.
  200. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۴۱.
  201. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۸۷.
  202. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۶۵–۱۶۳.
  203. ظهیرالدوله، علی خان قاجار ۱۳۶۷ خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ج۱ ص ۳۳. عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۷۶ روزنامه خاطرات عزیزالسلطان ج ۲ ص ۱۱۷۸.
  204. بدیعی، پرویز ۱۳۷۸ یادداشت‌های روزانه ناصرالدین شاه (۱۳۰۳–۱۳۰۰ق) ص ۱۴۶–۱۴۵.
  205. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۰–۳.
  206. اعتمادالسلطنه، علیقلی میرزا ۱۲۸۴ ق روزنامه ملتی نمره ۹.
  207. «شمس العماره نازد از فّر سایهٔ حق» =۱۲۸۱
  208. طبع محرم با دل شاد از پی تاریخ گفت «جاودان با فرّ یزدان باد شهر ناصری» = ۱۲۸۴
  209. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج ۳ ص ۱۵۶۷–۱۵۶۶.
  210. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۸۰.
  211. معتمد الدوله، فرهاد میرزا ۱۳۶۷ زنبیل ص ۱۵۵.
  212. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۷۰.
  213. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۷۵.
  214. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۲۷۸.
  215. گلشنُ صدیقه ۱۳۷۴ گلستان باغ گلستان (مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری ارگ بم) ج۲ ص ۷۳۶.
  216. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۲۹۴ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  217. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۵۰ روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه ص ۱۱. همو ۱۳۶۷–۱۳۶۳ تاریخ منتظم ناصری ج ۱ ص ۱۰۵ همو ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج۳ ص ۱۵۸۵.
  218. اعتمادالدوله، میرزا آقا خان نوری ۱۲۷۷–۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع الاتفاقیه (در عهد صدارت میرزا آقا خان نوری) نمره ۴۶۰.
  219. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۵۵–۱۴۴.
  220. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۵۱.
  221. ظهیرالدوله، علی خان قاجار ۱۳۶۷ خاطرات و اسناد ظهیرالدوله ج۱ ص ۳۷و۴۰.
  222. صدیقُ عیسی ۱۳۴۰ یادگارعمر ج ۱ ص ۱۹۶–۱۹۵.
  223. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۵۳.
  224. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۶–۱۰۰۵.
  225. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۸۶.
  226. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۸۹.
  227. فووریه، ژوآنس ۱۳۸۵ سه سال در دربار ایران ص ۱۱۵–۱۱۴
  228. کرزن، جرج ۱۳۷۳ ایران و قضیه ایران ج۱ ص ۴۰۱.
  229. مصطفوی، محمد تقی ۱۳۵۵ سخنرانی در رادیو تهران | نوربخش مسعود ۱۳۸۱ تهران به روایت تاریخ ج۱ ص ۸۲.
  230. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج۱ ص ۸۳۲و ۸۳۶.
  231. ریاحی، محمد امین ۱۳۶۸ سفارتنامه‌های ایران ص ۷۳ | اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان مرآت البلدان ج ۱ ص ۸۴۲–۸۴۱.
  232. گلشنُ صدیقه ۱۳۷۴ گلستان باغ گلستان (مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری ارگ بم) ج۲ ص ۷۲۷ | ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۷.
  233. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۹۰–۵۷.
  234. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۱۹.
  235. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۱ ص ۸۳۵.
  236. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۱۶.
  237. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۱ ص ۸۳۵.
  238. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۱۹.
  239. تاج السلطنه ۱۳۶۱ خاطرات تاج السلطنه ص ۵۴–۵۲.
  240. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۱ ص ۸۳۵.
  241. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۶۸۴.
  242. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۷۶۴.
  243. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۸۸۱.
  244. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۹۶۰–۹۶۲.
  245. ملک المورخین (سپهر)، عبدالحسین خان ۱۳۸۵مرات الوقایع مظفری ج ۲ ص ۱۰۴۱.
  246. عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۷۶ روزنامه خاطرات عزیزالسلطان ج ۲ ص ۱۱۷۸.
  247. عزیزالسلطان (ملیجک ثانی) ۱۳۷۶ روزنامه خاطرات عزیزالسلطان ج ۲ ص ۱۵۶۲.
  248. سمسار، محمدحسن ۱۳۹۵ یادداشت‌های یک موزه دار (موزه مردمشناسی از بوعلی تا ابیض) نشریه الکترونیکی کاغذ اخبار فصلنامه کاخ گلستان شماره ۱۰ ص ۲۱.
  249. نخجوانی، حسین. ۱۳۴۳ مواد التواریخ ص ۶۸۳–۶۸۲.
  250. اعتماد السلطنه، محمد حسن خان. ۶۷–۱۳۶۳ تاریخ منتظم ناصری ج ۳ ص ۱۸۱۴.
  251. عین السلطنه، سالور. (قهرمان میرزا) ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۳ ص ۱۹۹۲.
  252. عین السلطنه، سالور. (قهرمان میرزا) ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۴ ص ۲۷۰۵.
  253. مستوفی، عبدالله. ۱۳۴۱ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه ج ۲ ص ۳۴۶.
  254. مروزی، محمد صادق ۱۲۲۵ ق تاریخ جهان آرا (رطب السان) چاپ سنگی ج۱ ص ۴۳۰–۴۲۶.
  255. اعتماد الدوله، میرزاآقا خان نوری ۱۲۷۷–۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع التفاقیه (در عهد صدارت میرزا آقاخان نوری) نمره ۱۸۵. اعتماد السلطنه، محمد حسن خان ۱۳۶۷ مرآت البلدان ج ۲ ص ۱۱۸۸.
  256. اعتماد الدوله، میرزاآقا خان نوری ۱۲۷۷–۱۲۶۸ ق روزنامه وقایع التفاقیه (در عهد صدارت میرزا آقاخان نوری) نمره ۵۹.
  257. صنیع الملک، غفاری میرزا ابوالحسن ۸۸–۱۲۷۷ ق روزنامه دولت علیه ایران نمره ۴۸۷ - عبدامین و فراهانی، مجید و مهدی ۱۳۹۸ مرقع ناصری ص ۳۴۷.
  258. هدایت (مخبر السلطنه)، مهدیقلی خان ۱۳۲۹ خاطرات و خطرات ص ۴۷۰.
  259. عین السلطنه، سالور. (قهرمان میرزا) ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۷ ص ۵۵۱۱ و ج۸ ص ۶۴۷۳.
  260. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۵۸–۳۵۷.
  261. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۷۴–۳۷۳.
  262. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۸۳–۳۷۴.
  263. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۴۶۶.
  264. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۴۸۷.
  265. اعتماد السلطنه. محمد حسن خان ۱۳۷۴ الماثرو الاثار ج ۱ ص۱۰۱.
  266. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  267. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۴۸۷–۱۴۶۶. همو ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۱۰۱ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۰–۲۹.
  268. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۱۰۱ ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۸.
  269. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  270. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۳۸–۲۳۴.
  271. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  272. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۳۶. اقبال آشتیانی، عباس ۱۳۹۲ میرزا تقی خان امیر کبیر ص ۱۳۸.
  273. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۶۰ و ۶۶.
  274. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۰ معیرالممالک دوستعلی خان ۱۳۶۱ یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه ص ۲۵.
  275. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۶۶.
  276. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۷–۳۳.
  277. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۱۱۸.
  278. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۳.
  279. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۵۷۳. همو ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۱۰۸.
  280. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۶۶.
  281. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸.
  282. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۹۰.
  283. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۴۰–۳۳۹.
  284. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۴۸.
  285. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص۱۴۶۶. همو ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۱۰۱ اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۳۱۸. ذکاء، یحیی ۱۳۴۹ تاریخچه ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان ص ۳۰–۲۹.
  286. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۶۷، مرات البلدان ج۳ ص ۱۵۶۷. همو ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۱۰۵.
  287. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان و ادیب الملک، محمدباقر ۱۳۲۰–۱۲۸۸ ق روزنامه ایران نمره ۴۷.
  288. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، ۱۳۷۴ الماثر واآثار ج۱ ص ۸۸ همو ۱۳۰۹–۱۳۰۰ ق روزنامه شرف نمره ۶۸.
  289. خاکسار، عباس ۱۴۰۰ ارگ سلطنتی طهران کاخ گلستان ص ۲۱۸.
  290. هدایت (مخبر السلطنه)، مهدیقلی خان ۱۳۲۹ خاطرات و خطرات ص ۴۷۰.
  291. لسان الملک (سپهر) محمد تقی ۱۳۷۷ ناسخ التواریخ (بخش قاجار) ج۳ ص ۹۶۹–۹۶۸.
  292. عین السلطنه (سالور) قهرمان میرزا ۱۳۷۴ روزنامه خاطرات عین السلطنه ج ۲ ص ۱۰۰۶–۱۰۰۵.
  293. کرمانی، ناظم الاسلام. ۱۳۷۷. تاریخ بیداری ایرانیان به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی ج ۵ ص ۵۳۵.
  294. بدیعی، پرویز ۱۳۷۸ یادداشت‌های روزانه ناصرالدین شاه (۱۳۰۳–۱۳۰۰ق) ص ۱۴۵.

پیوند به بیرون[ویرایش]