گویش هورامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از هورامی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
هورامی (اورامی)

هه‌ورامی 

تلفظ: Hewramî
گویشگاه‌ها: ایران
عراق
شمار گویشوران:
خانواده: هندواروپایی
هندوایرانی
ایرانی
   ایرانی غربی
    شمال غربی
     زازا-گورانی
      هورامی (اورامی)
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: hac

هورامی (اورامی[۱]) یکی از گویش‌های گورانی.[۲][۳] است.

گستردگی و گویشوران[ویرایش]

هورامان سرزمینی است در دو کشور ایران و عراق که میان مناطق کردنشین واقع شده‌است. هورامی‌ها در ایران در دو استان کرمانشاه و کردستان و در عراق در استان سلیمانیه حضور دارند که به سه بخش اورامان لهون به مرکزیت شهر پاوه، اورامان تخت و اورامان ژاورود تقسیم می‌شود، تمرکز اصلی اورامی زبانان در دو شهر پاوه و مریوان در ایران و شهر حلبچه در عراق است.[۴] هورامی‌ها در شهرهای کرمانشاه، سنندج، قروه، دماوند، سلیمانیه، اربیل و بغداد جمعیت قابل توجهی دارند.
فؤاد معصوم رئیس‌جمهور کرد عراق از جمله گویشوران مهم و شناخته شده هورامی می‌باشد.[۵][۶]

تا زمان صفویه گستردگی گویشوران هورامی ناشناخته است و اساسا تا این دوره هیچ مکتوبات قابل توجهی از گویشوران هورامی در دست نیست و حوزه سکونت آنها نیز بسیار محدود بوده است و چیزی که سبب گسترش گویش هورامی گردید این بود که در زمان صفویه و حکومت خاندان اردلان بسیاری از مردم هورامی در این زمان برای کسب قدرت سیاسی و نزدیکی به دربار صفویه ؛شیعه شدند(نظیر هورامی های منطقه کندوله) که در نتیجه پشتیبانی حکومت صفویه از خاندان اردلان ها و مردم هورامی سبب گردید که مکتوبات حکومت اردلان به زبان هورامی نگاشته گردد و این امر سبب گسترش زبان هورامی در مناطق جنوبی تر کردستان گردید و رفته رفته مکتوبات اردلان ها به زبان هورامی نگاشته می شد و البته مذهب بسیاری از مردم منطقه تابعه اردلان یارسان (اهل حق) بود و این مذهب پیوند کاملی با زبان هورامی داشت که در نتیجه زبان غالب شعر وادب حتی برای شیعیان دوازده امامی و اهل سنت هورامی گردید.[۷][۸][۹][۱۰]

حوزه سکونت گویشوران[ویرایش]

تا اوایل صفویه به گویشوران کنونی هورامی؛ هورامی گفته نمی شد بلکه به آنها گوران گفته می شد و از اواسط دوران صفویه به علت اینکه اکثریت گویشوران گوران در سرزمینی که در مکتوبات این دوره اورامان نام گرفت ساکن بودند؛ به مرور زمان به مردمان ساکن در این خطه اورامی اطلاق گردید که بعدها این واژه به هورامی و به زبان آنها هورامی گفته شد.[۱۱]

ریشه ها و خواستگاه گویشوران هورامی[ویرایش]

در خصوص هُورامی ها دقیق ترین تحقیقات ثابت کرده که مردمان هُورامی یکی از زیر مجموعه های مردم گُوران قدیم می باشند که به طور کامل تمامی تحقیقات داخلی و خارجی و مستشرقان بر این امر اتفاق نظر داند؛ مردم گوران قدیم که در زمره اجداد مردم هورامی زبان کنونی هستند در حدود هزاره اول قبل از میلاد ساکن شمال ایران تا نزدیکی کابل بوده اند که بازی گری و سرائیدن به کوچه ها پیشه ایشان باشد و همنچنین سرودگوی و گدایی کوچه ها که در هند ایشان را کاولی گویند و در ایران الف را حذف کنند و کولی گویند و در زمان ساسانیان و به خصوص توسط شاپور یکم هنگام بستن بند شوشتر چند هزار تن از این طایفه را از کابل احضار کرد و به خوزستان آورد تا روز مردان ایشان در بستن بند شوشتر کار کنند و شب زنان ایشان به کار آب به رقاصی و هم بستری سربازان ساسانی به سر ببرند که بعد ها با ازدیاد جمعیت در خوزستان و فارس تا لرستان پراکنده گشتند که در لرستان آنها را با نام گورانی[guroni]و لوتی [luti]، و نیز کاولی[kaweli] میشناختند(همچنین شعرا در اشعار لوری و لولی) و به مرور زمان نام گوران به علت کاربرد بیشتر بر آنها اطلاق گردید؛گوران های لرستان به مرور زمان در کنار ایلات و عشایر لرستان استقرار یافته و ضمن نواختن موسیقی در داوِت [dawet] (عروسی) و چَمَر[čæmær] (مجلس ختم) و با ساخت انواع وسایل کشاورزی از جمله غربال، داس، انواع آشیر (وسیله باد دادن خرمن جهت جدا کردن دانه از کاه) و نیز سلاح‌های گرم دست‌ساز با عشایر وارد مبادله اقتصادی نیز می‌شدند و به مرور زمان از جنوب کرمانشاه تا جنوب کردستان پراکنده گشتند و در اواخر دوره ساسانی به مرور زمان یکجا نشین شدند که بعدها به آنها هورامی و به سرزمینی که در آن ساکن گردیدند هورامان اطلاق گردید .[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]

تقسیم‌بندی‌ها[ویرایش]

تقریباً همه منابع معتبر زبانشناسی هورامی را گویشی از زبان گورانی دانسته‌اند، زبان گورانی متعلق به شاخه زازا-گورانی از شاخه زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است و با زازایی هم خانواده است.[۲۲] از دیدگاه مکنزی گویش اورامانی مانند دیگر گویش‌های گورانی، دارای برخی مشخصات آوایی است و از آن نظر، به گویش‌های مرکز ایران نزدیک‌تر است[۲۳] اما بااین حال از دیدگاه دانشنامه بریتانیکا اورامانی به عنوان یکی از گویش‌های زبان گورانی است.[۲۴] در طول زمان، به خاطر همسایگی با گویش‌هایی مانند سورانی، دادوستد واژگان میان اورامانی و این گویش‌ها بسیار بوده‌است.

منابع[ویرایش]

  1. کرد یا کردها مدخلی جامعه شناختی بر گوران‌شناسی
  2. "Kurdish language." Encyclopædia Britannica. 2010. Encyclopædia Britannica Online. 23 Nov. 2010
  3. Edmonds, Cecil. Kurds, Turks, and Arabs: politics, travel, and research in northeastern Iraq, 1919-1925. Oxford University Press, 1957.
  4. ساخت‌های فعلی استمراری تأکیدی در گویش هورامی
  5. http://www.pavehpress.ir/یک-هورامی-رئیس-جمهور-عراق-شد/
  6. http://fa.alkawthartv.com/news/89109
  7. راسخون (1393/02/08). «چگونگی گرایش والیان کرد اردلان به تشیع». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  8. «چگونگی گرایش والیان کرد اردلان به تشیع ،». فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی شماره 35. مؤ‌سسة «شیعه‌شناسی». ۱۳۹۳.
  9. خبرنگار سراب روانسر (1395/12/01). «تجمع بزرگ خاندان اردلان سراسر ایران در سنندج». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  10. محمد کلهر (۱۳۸۷). «پیشینه ای به ژرفای زمان» (PDF). از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک)
  11. خبرنگار خبر آنلاین (1397/09/21). «هورامان سرزمینی گم‌گشته در اعماق تاریخ». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  12. Edwards, j. , (2009), Language and Identity, Cambridge University, New York.
  13. Amanolahi, S. Norbeck, E. , (1975), The Luti, an Outcaste Group of Iran. Rice University Studies 61(2): 1-12.
  14. Duranti, a. , (2004), Linguistic anthropology, Cambridge University, New York.
  15. واژه نامه پارس ویکی. «لوری». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک)
  16. ابوالقاسم فردوسی. «پادشاهی بهرام گور». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک)
  17. بخش تحقیقات سازمان امور عشایر ایران. «ایلات و طوایف عشایر». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک)
  18. هادی محمودی (1396/11/18). «هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش (بند 3 ؛ هورامی ها ؛ پاراگراف 2 ؛ بند 2 ؛ گوران ها ؛ پاراگراف 8 و بند4 ؛ نتیجه گیری ؛ پاراگراف 9 )». از پارامتر ناشناخته |وب‌گاه= صرف نظر شد (|وبگاه= پیشنهاد می‌شود) (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  19. «هُورامی‌ها و ریشه‌های مردمانش (بند 2 هورامی ها ؛ پارگراف 3 و بند 4 پاراگراف 9)». پایگاه خبری نوریاو. 1396/11/18. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  20. فواد، کمال (۱۹۷۱). گویشهای زبان کُردی و زبان ادبی و نوشتاری. تهران: مجلهٔ انجمن دانش‌پژوهی کُرد.
  21. مینورسکی، ولادمیر (۱۹۷۳). کُردها نوادگان مادها. بغداد: مجلهٔ انجمن دانش‌پژوهی کُرد.
  22. ساخت‌های فعلی استمراری تأکیدی در گویش هورامی صفحهٔ ۲
  23. D. N. Mackenzie Avromani, Encyclopædia Iranica
  24. http://www.britannica.com/topic/Iranian-languages