چغازنبیل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
زیگورات دوراونتاش (چغازنبیل)
Chogha Zanbil (UNESCO World Heritage Site) چغازنبیل، میراث جهانی یونسکو - panoramio.jpg
اطلاعات اثر
مکانایران ایران، استان خوزستان، شوش
نوعفرهنگی
معیار ثبت(iii) (iv)
شمارهٔ ثبت۱۱۳
منطقهآسیا
میراث در خطر؟بله
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت۱۹۷۹ (طی نشست سوم)
میراث در خطر؟بله
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی۸۹۵
تاریخ ثبت ملی۱ دی ۱۳۴۸
دیرینگیتمدن ایلام
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

زیگورات دوراونتاش (آشوری: Dūr Untaš؛ ایلامی: Āl Untaš dNapiriša) که بیشتر با نام چُغازَنبیل شناخته می‌شود، نیایشگاهی باستانی است که حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد در تمدن ایلام ساخته شد. این زیگورات، بنای مرکزی محوطه باستانی به‌جای مانده از مجموعه‌ی ایلامی دوراونتاش است که نزدیک شوش در استان خوزستان قرار گرفته. چغازنبیل در سال ۱۹۷۹ میلادی به عنوان اولین اثر تاریخی از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت و معماری منحصر به فرد آن، در کنار زیگورات‌های کشف شده در میان رودان، برای باستان‌شناسان و علاقه‌مندان به تاریخ و میراث فرهنگی جهانی شناخته شده است.[۱] تا پیش از کشف زیگورات‌های کُنار صَندَل و تپه سیَلْک، چغازنبیل تنها نمونه‌ی یافت شده از این نوع بنا در ایران بود. [۲] [۳] خاورشناسان چغازنبیل را کهن‌ترین ساختمان مذهبی شناخته شده در ایران می‌دانند.[۴]

جایگاه[ویرایش]

معبد چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در شهرستان شوشِ استان خوزستان، و در نزدیکی منطقه باستانی هفت‌تپه واقع شده است. این سازه در ۳۵ کیلومتری غرب شهر باستانی شوشتر [۵][۶] و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار دارد و به دلیل واقع شدن در غرب رودخانه دز (مرز این دو شهرستان) جزء شهرستان شوش محسوب می‌شود. دوراونتاش از راهی انحرافی در جاده شوش به اهواز، و همچنین از جاده شوشتر به هفت تپه (جاده کشت و صنعت کارون) قابل دسترسی است.

تاریخچه[ویرایش]

پیشینه‌ی بنا و کاربرد آن[ویرایش]

نیم‌برجسته گاو-انسانِ نگهبانِ نخل؛ دیوار بیرونی معبد اینشوشیناک در شوش (منسوب به دوازده قرن پیش از میلاد)

مجموعه‌ مذهبی دوراونتاش پیرامون ۱۲۵۰ پ. م (۱۲۴۰–۱۲۷۵ پ. م)، در دوران شاه ایلامی اونتاش ناپیریشا، در ستایش «اینشوشیناک» ایزد نگهبان شوش ساخته شد. این بنا در اصل از ابنیهٔ سومری بوده که برای عبادت خدایان به شکل مرتفع ساخته می‌شده و در ممالک بین‌النهرین به وفور دیده می‌شود. از این ابنیه به جا مانده همچون زیگورات اور، زیگورات اتمنانکی، زیگورات انلیل، زیگورات لارسا، زیگورات دور شاروکین در عراق نیز می‌توان نام برد. معبد چغازنبیل و دوراونتاش مانند بسیاری از شهرهای دیگر ایلام، در جریان جنگ‌های ایلام و آشور، در یورش سال ۶۴۵ ق. م سپاه آشور به سرکردگی «آشوربانی‌پال» ویران شدند. [۷] [۸]


ریشه‌های نام[ویرایش]

زیگورات دور اونتاش Ziggurat Dūr- Untash نام باستانی[۹] این بنا از واژه‌ی زیگورات (‎/ˈzɪɡʊˌræt/‎ ZIG-uu-rat؛  اَکدی: ziqquratu؛ سومری: zaqāru) از زقوره (اکدی) به معنای نوک، قله کوه، برآمدگی، مکان مرتفع، سازه‌ی مرتفع آمده. [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] «دوراونتاش» نیز از ترکیب واژهٔ دور (Dūr) به معنای مکان و منزلگاه و اونتاش (Untash) نام پادشاه عیلامی گرفته شده. [۱۴][۱۵] واژه مرکب چغازنبیل در زبان لری به معنی "تپه سبدی شکل" است (چغا: تپه، تل خاکی؛ زنبیل: سبد) [۱۶].

تاریخچه اکتشافات[ویرایش]

در سال ۱۸۹۰ میلادی زمین شناس سرشناس ژاک دو مورگان گزارش می‌دهد که در ناحیه چغازنبیل معادن نفت وجود دارد. گویا شرکت نفت ایران در پی همین گزارش بود که پایه گذاری شد. پس از گذشت پنجاه سال مهندسانی که سرگرم فعالیت های نفتی در چغازنبیل بودند آجری را یافتند که روی آن نوشته‌هایی بود. آجر را برای باستان شناسانی که در شوش کاوش می‌کردند فرستادند و پس از آن یک زنجیره کاوشهایی در چغازنبیل صورت گرفت که به کشف معبد چغازنبیل و آثار مهم دیگری انجامید.[۱۷]

این بنا نخستین بار توسط «براون» Boraven کارشناس نیوزلندی شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۹۳۶ میلادی کشف گردید[نیازمند منبع] و طی سالهای ۱۹۵۳ تا ۱۹۶۳ میلادی توسط رومن گیرشمن حفاری گردید.[۱۸]


سده‌های متمادی این بنا در زیر خاک به شکل زنبیلی واژگون مدفون بود تا اینکه به دست رومن گیرشمن فرانسوی در زمان پهلوی دوم از آن خاکبرداری گردید. گرچه خاکبرداری از این بنای محدب متقارن واقع شده در دل دشت صاف موجب تکمیل دانش دنیا نسبت به پیشینه باستانی ایرانیان گردید، اما پس از گذشت حدود ۵۰ سال از این کشف، دست عوامل فرساینده طبیعی و بی دفاع گذاشتن این بنا در برابر آنها آسیب های فراوانی را به این بنای خشتی - گلی وارد کرده و خصوصاً باقی مانده طبقات بالایی را نیز دچار فرسایش شدید کرده‌است.

ثبت به عنوان میراث جهانی[ویرایش]

من اونتاش گال: آجرهای طلایی را حکاکی کردم، من در اینجا این مأوا را برای خدایان گال و اینشوشیناک برپا کردم و این مکان مقدس را هدیه کردم، باشد که کارهای من که هدیه‌ای است برای خدایان گال و اینشوشیانک پذیرفته شود.

—کتیبه‌ی اونتاش ناپیریشا، پادشاه ایلام، در چغازنبیل[۱۹]

از معیارهای شش‌گانه‌ی یونسکو برای ثبت یک اثر تاریخی در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو، که مکان‌های گزینش شده دست کم یکی را باید داشته باشند، چغازنبیل از معیارهای سوم و چهارم برخوردار است.[۲۰] این دو معیار به ترتیب معرف مکانی هستند که: «نمونه ای برجسته از نوعی بنا یا مجموعه معماری یا فناوری یا منظره که نمایانگر مرحله یا مراحلی در سرگذشت انسان باشد» و «نمونه ای برجسته از یک سکونتگاه سنتی بشری یا استفاده از زمین، که معرف یک یا چند فرهنگ است، باشد. به ویژه مواقعی که تحت تأثیر تغییرات برگشت‌ناپذیر شده‌است».[۲۱]

معماری[ویرایش]

اندازه[ویرایش]

بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده‌است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی مانده‌است. زیر بنای چغازنبیل یک مربع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر است، یعنی دو برابر یک زمین فوتبال.[نیازمند منبع]

سراسرنمای بنا

تهرنگ (پلان) کلی[ویرایش]

بازسازی طرح بنا

زیگورات چغازنبیل و دیگر معابد پیرامون آن، همگی داخل یک حصار مقدس قرار گرفته‌اند که گیرشمن برای این حریم واژه یونانی «تمنوس» را به کار برده‌است.[۲۲] حصار پیرامونی محوطه در حدود ۱۶۲۵ متر است که بنای چهارگوش زیگورات به اضلاع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر (که اضلاع آن ۹۰ درجه از جهات جغرافیایی انحراف دارد) و بخشی از معبدها را دربر گرفته‌است. بدین ترتیب حیاطی در ابعاد ۴۰۰ × ۴۰۰ مترمربع در اطراف زیگورات به وجود آمده‌است.[۲۳]

زیگورات در دو مرحله ساخته شد. در آغاز، بنای مربعی با حیاط مرکزی بود که نقشهٔ آن به انباری بزرگ با اتاق‌های بی‌روزن شباهت داشت. ارتفاع دیوار در ۳ جبهه ۸ متر و در جبههٔ شمال شرقی ۱۳ متر بود و در میانهٔ هر ضلع یک ورودی ایجاد شده بود که به حیاطی با کفی گودتر از زمین‌های اطراف راه می‌یافت. از حیاط به منظور برگزاری مراسم آیینی و مناسک مذهبی استفاده می‌شد اما حدود سال ۱۲۵۰ ق.م. اونتاش ناپیریشا مصمم می‌شود معبدهای یک طبقهٔ نخستین را به زیگوراتی عظیم و رفیع در ۵ طبقه تبدیل کند تا چون کوهی مقدس در جلگهٔ پست شوش خودنمایی کند. زیگورات ۵ طبقه داشت و به صورت هرم از پایین به بالا کوچکتر می‌شد. بر بالای آن، معبد کوچکی که ایلامی‌ها به آن «کوکونو» می‌گفتند ساخته شد که به دو ایزد حامی امپراتوری ایلام، ناپیریشا و این‌شوشینک اختصاص داشت.

تفاوت زیگورات چغازنبیل با زیگوراتهای بین‌النهرین در این است که در آن منطقه، طبقات بالایی زیگوراتها روی طبقهٔ زیرین بنا می‌شدند اما زیگورات چغازنبیل بدین شکل است که تمام طبقات شالودهٔ مجزایی دارند و همهٔ آنها از کف زمین بنیان گرفته‌اند. [۲۴]

بخش‌های مختلف چغازنبیل[ویرایش]

عکس هوایی و راهنمای قسمتهای دوراونتاش
نیایشگاه کری‌ریشا
محراب دوار


معبد چغازنبیل درون‌شهری به نام «دوراونتاش» (دور، به معنی شهر و «اونتاش» نام سازنده شهر است) قرار گرفته که محوطه ای به طول و عرض حدود ۱۰۰۰× ۱۳۰۰ متر را در بر می‌گیرد و از سه حصار تو در توی خشتی تشکیل شده که به ترتیب: معبد اصلی (زیگورات) در مرکز حصار اول، کاخها و معابد کوچک در حصار دوم، آرامگاه‌های زیرزمینی سلطنتی و کاخ‌های سلطنتی و تصفیه خانه آب در حصار سوم، قرار دارند.

عبادتگاه‌های دیگری برای خدایان و الهه‌های ایلام در چغازنبیل ساخته شده بود که عبارتند از:

  • «نوسکو» Nusku (خدای آتش)
  • «پی نیکیر» Pinikir (مادربزرگ خدایان)
  • «اَدَد» Adad (خدای هوا)
  • «نین الی» Nin - Ali (همسر خدای هوا)
  • «شیموت» Shimut (خدای ایلام)
  • «منزت» Manzat (همسر خدای ایلام)
  • «نپراتپ» Nepratep (الهه‌های روزی دهنده)
  • «روهوراتیر» Ruhuratir (خدای انزان)
  • «هیشمتیک» Hishmitik (همسر خدای انزان)
  • «گال» Gal (خدای بزرگ ایلام)
  • «ایشنی کاراب» Ishni - karab (الهه سوگند) و دو معبد ناشناخته دیگر، واقع در کنار دروازه‌های غربی و جنوب شرقی حصار دوّم.[نیازمند منبع]

زیگورات در اصل ۵ طبقه بوده که هم‌اکنون تقریباً دو طبقه از آن باقی مانده‌است. اضلاع زیگورات چغازنبیل ۱۰۵× ۱۰۵ متر می‌باشد و ارتفاع آن از سطح زمین، حدود ۵۳ متر بوده که در حال حاضر ۲۵ متر از آن باقی مانده‌است.[نیازمند منبع] برخلاف احداث زیگورات‌های بین‌النهرینی که طبقات آنها بر روی یکدیگر قرار می‌گیرند، تمامی طبقات پنجگانه زیگورات چغازنبیل، به موازات یکدیگر و از سطح زمین احداث شده‌اند.[نیازمند منبع] به جز طبقات اول و پنجم که توخالی بوده و دارای الحاقاتی به شکل اتاق، بوده‌اند، بقیه طبقات توپر بوده که با خشت پر شده‌اند. بافت داخلی دیوارها از خشت و نمای بیرونی با آجر ساخته شده‌است. برخی از آجرهای بکار رفته در زیگورات، لعاب دار بوده و برخی دیگر دارای تزئیناتی به شکل گل میخ می‌باشند که در نوع خود از زمره قدیمی‌ترین کاشی‌های جهان به‌شمار می‌روند. دور تا دور زیگورات، آجرهایی به خط میخی ایلامی به چشم می‌خورد که خطوط نوشته شده، نام سازنده بنا و هدف از ساخت آن را نشان می‌دهد.

در جبهه‌های شمال غربی و جنوب غربی، دو سکوی مدور دیده می‌شود که نظرات مختلفی از جمله سکوی قربانگاه، محل نصب مجسمه، ساعت خورشیدی، محل پیشگویی و ستاره‌شناسی، دربارهٔ وجود آنها ابراز شده‌است.[نیازمند منبع]

تصفیه‌خانه آب چغازنبیل، واقع در جبهه غربی معبد اصلی قرار دارد. این تصفیه‌خانه با بهره‌گیری از ظروف مرتبط ساخته شده و از این بابت قدیمی‌ترین تصفیه‌خانه دنیا محسوب می‌شود. رومن گیرشمن، حفار چغازنبیل، اعتقاد دارد که آب مورد مصرف تصفیه خانه از فاصله ۴۵ کیلومتری و توسط کانالی از رودخانه کرخه تأمین می‌شده‌است. این درحالی است که رودخانه دز، در فاصله ۳ کیلومتری معبد قرار دارد. عدم تأمین آب چغازنبیل از رودخانه دز، به خاطر اختلاف ارتفاع زیاد محوطه چغازنبیل با سطح رودخانه دز، می‌باشد.[۲۵]

چغازنبیل جزو معدود بناهای ایرانی است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است. در بعضی از کتب تاریخی قدیمی، شوش (شهر باستانی) را چغازنبیل نامیده‌اند.

در سینما[ویرایش]

بخش عمده داستان فیلم الهه زیگورات در نزدیکی چغازنبیل روی می‌دهد.[نیازمند منبع]

نگرانی از تخریب حریم درجه یک محوطه دوراونتاش[ویرایش]

به روایت گزارشی که در آبان ۱۳۹۹ منتشر شد، تسطیح بخشی از حریم درجه‌ی یک محوطه دوراونتاش برای احداث یک واحد صنعتی به مساحت ۳۲۰ هکتار آغاز شده. مجوز ساخت این کارخانه «بدون مشاوره با هیچ‌کدام از بخش‌های وزارت میراث ‌فرهنگی» صادر شده و با وجود اعتراض پی در پی به تخریب محوطه ثبت شده در میراث جهانی و نگرانی از آسیب‌های بیشتر به میراث فرهنگی دوراونتاش، روند ساخت کارخانه‌ی قند از اوایل سال ۹۷ پیگیری شده.[۲۶] آزمایش‌های اکتشاف نفت که غالباً با لرزه‌نگاری همراه است، مهمترین عامل تهدید زیربنای زیگورات چغازنبیل است و در حال‌حاضر انجام اینگونه آزمایش‌ها تا فاصله ۳۰۰ متر (۹۸۴ فوت) این اثر ممنوع شده است.[۲۷]

نگارخانه[ویرایش]


جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. افشار سیستانی، خوزستان و تمدن دیرینه آن، ۳۱۱.
  2. UNESCO WHC, Tchoga Zanbil.
  3. The Circle of Ancient Iranian Studies, 88 Cuneiform Brick-Inscriptions Discovered at Chogha Zanbil Ziggurat.
  4. پورعبدالله، حکمت‌های پنهان در معماری ایران، ۱۲.
  5. «وبسایت گردشگری ایران».
  6. «پایگاه خبری تیتر برتر».
  7. گیرشمن، چغازنبیل (دور - اونقاش) (جلد 1).
  8. گیرشمن، چغازنبیل (دور - اونتاش) تمنوس (محله مقدس)، معابد، کاخها، قبور (جلد 2).
  9. Leick, A Dictionary of Ancient Near Eastern Architecture, 186
  10. Leick, A Dictionary of Ancient Near Eastern Architecture, 246
  11. Keathley, Studies in Revelation: Christ's Victory Over the Forces of Darkness, 296
  12. Jeong, The Silk Road Encyclopedia
  13. Cunningham et al., Culture and Values: A Survey of the Humanities, 13
  14. Khan, Right to Passage: Travels Through India, Pakistan and Iran, 352.
  15. Bottéro, Ancestor of the West : Writing, Reasoning, and Religion in Mesopotamia, Elam, and Greece, 88.
  16. هینتس، دنیای گمشده عیلام، ۱۴.
  17. بهنام، چگونه معبد چغازنبیل کشف شد.
  18. گیرشمن، چغازنبیل (دور - اونقاش) (جلد 1).
  19. پورعبدالله، حکمت‌های پنهان در معماری ایران.
  20. UNESCO WHC, Tchoga Zanbil.
  21. UNESCO WHC, Les critères de sélection.
  22. گیرشمن، چغازنبیل (دور - اونتاش) تمنوس (محله مقدس)، معابد، کاخها، قبور (جلد 2).
  23. نوری شادمهانی، معماری ایران و جهان در سپهر فرهنگ ایران.
  24. توحیدی، آشنایی با میراث فرهنگی: آموزش عمومی.
  25. تابناک (۲۰۱۲-۰۳-۱۰). «تردید باستان شناسان درباره تصفیه خانه چغازنبیل». تابناک | TABNAK. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۰۲.
  26. محوطه جهانی چغازنبیل قربانی کارخانه قند می‌شود؟.
  27. Soudabeh Sadigh (November 29, 2006). "Seismographic Tests to be performed on Tchogha Zanbil". Cultural Heritage News Agency. Archived from the original on October 12, 2007. Retrieved September 29, 2009.

منابع[ویرایش]

  • افشارسیستانی، ایرج (۱۳۸۶). خوزستان و تمدن دیرینه آن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
  • هینتس، والتر (۱۳۸۳). دنیای گمشده عیلام. تهران: علمی و فرهنگی.
  • پورعبدالله، حبیب‌الله (۱۳۹۲). حکمت‌های پنهان در معماری ایران. کلهر.
  • گیرشمن، رومن (۱۳۷۴). چغازنبیل (دور - اونقاش) (جلد 1). سازمان میراث فرهنگی کشور.
  • گیرشمن، رومن (۱۳۷۵). چغازنبیل (دور - اونتاش) تمنوس (محله مقدس)، معابد، کاخها، قبور (جلد 2). سازمان میراث فرهنگی کشور.
  • نوری شادمهانی، رضا (۱۳۹۶). معماری ایران و جهان در سپهر فرهنگ ایران. مهکامه.
  • توحیدی، فائق (۱۳۸۸). آشنایی با میراث فرهنگی: آموزش عمومی. سازمان میراث فرهنگی کشور، سبحان نور.


  • Bottéro, Jean (2000). Ancestor of the West : Writing, Reasoning, and Religion in Mesopotamia, Elam, and Greece. US: University Of Chicago Press.
  • Leick, Gwendolyn (2011). A Dictionary of Ancient Near Eastern Architecture. Routledge.
  • Cunningham, Lawrence; Reich, John; Fichner-Rathus, Lois (2013). Culture and Values: A Survey of the Humanities. Cengage Learning.
  • Jeong, Su-il (2016). The Silk Road Encyclopedia. Seoul Selection.
  • Keathley, Hampton (2013). Studies in Revelation: Christ's Victory Over the Forces of Darkness. NET Bible Press.
  • Khan, Zeeshan (2016). Right to Passage: Travels through India, Pakistan and Iran. Sage Publications Pvt. Ltd.

تصاویری دیدنی از زیگورات چغازنبیل

  • بروشور سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
  • مقاله زیگورات چغازنبیل از میثم شکری پور