چغازنبیل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زیگورات دور اونتاش (چغازنبیل)
Choqa Zanbil 2.jpg
اطلاعات اثر
مکان ایران ایران، استان خوزستان
نوع فرهنگی
معیار ثبت iii, iv
شمارهٔ ثبت ۱۱۳
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۱۹۷۹ (طی نشست سوم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۸۹۵
تاریخ ثبت ملی ۱ دی ۱۳۴۸
دیرینگی عیلام
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

مختصات: ۳۲°۰′۳۰″ شمالی ۴۸°۳۱′۱۵″ شرقی / ۳۲.۰۰۸۳۳°شمالی ۴۸.۵۲۰۸۳°شرقی / 32.00833; 48.52083 به ایلامی زیگورات دور اونتاش (Ziggurat Dūr Untash) یا با نام امروزی چُغازَنبیل نیایشگاهی باستانی است که در زمان ایلام (عیلامی‌ها) و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شده است. چغازنبیل بخش به‌جا مانده از شهر دوراونتش است و در نزدیکی شوش (شهر باستانی) در استان خوزستان قرار دارد.

این سازه در ۱۹۷۹ اولین اثر تاریخی از ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت. جامعه بین‌المللی برای آن ارزش استثنائی و جهانی قایل است.[۱]

خاورشناسان چغازنبیل را نخستین ساختمان مذهبی ایران می‌دانند.[۲]

جایگاه[ویرایش]

چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در استان خوزستان و در شهرستان شوش واقع شده است. این سازه در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش (شهر باستانی) و ۳۵ کیلومتری غرب شهر باستانی شوشتر واقع است، اما به دلیل واقع شدن در غرب رودخانه دز، مرز این دو شهرستان، در تقسیمات کشوری جزء شهرستان شوش محسوب می‌گردد. این بنا در طول جغرافیایی ۴۸ دقیقه و ۳۰ ثانیه و پهنای جغرافیایی ۳۲ دقیقه‌است.

تاریخچه و ریشه نام[ویرایش]

عکس هوایی و راهنمای قسمتهای دور اونتاش

این نیایشگاه توسط اونتاش گال (پیرامون ۱۲۵۰ پ. م)، پادشاه بزرگ ایلام باستان، و برای ستایش ایزد اینشوشیناک، نگهبان شوش (شهر باستانی)، ساخته شده‌است.

مکان جغرافیایی زیگورات چغازنبیل در ۴۵ کیلومتری جنوب شوش (شهر باستانی) و ۳۵ کیلومتری غرب شهر شوشتر، در نزدیکی منطقه باستانی هفت‌تپه است. دسترسی به این اثر باستانی از جاده‌ای انحرافی در جاده شوش به اهواز و همچنین از جاده شوشتر به هفت تپه (جاده کشت و صنعت کارون) مقدور است.

زیگورات (/ˈzɪɡəræt/ ZIG-ər-at; اَکدی ziqqurat, به سومری zaqāru) از زقوره اکدی سامی[۳] به معنای نوک، قله کوه ومکان مرتفع[۴][۵][۶] آمده و در ایران تلفظ این کلمه از مقالات رومن گیرشمن گرفته شده و بیشتر «زیگورات» خوانده شده‌است، این بنا در اصل از ابنیهٔ سومری بوده که برای عبادت خدایان به شکل مرتفع ساخته می‌شده و در ممالک بین‌النهرین به وفور دیده می‌شود از این ابنیه به جا مانده همچون زیگورات اور، زیگورات اتمنانکی، زیگورات انلیل، زیگورات لارسا، زیگورات دور شاروکین در عراق نیز می‌توان نام برد.

دور انتاش نیز (Dur-Untash) از ترکیب دو واژهٔ Dūr عیلامی به معنای مکان ومنزلگاه[۷] وأونتاش نام پادشاه عیلامی سازندهٔ این بنا گرفته شده، واما زیگورات چغازنبیل نامی جدید است که جای خود را به نام عیلامی این بنا داده محققان غربی در مورد این نام آورده‌اند:

باستان‌شناس فرانسوی Jean Bottéro در کتاب خود Ancestor of the West در صفحه ۸۸ در اشاره به نام اصلی این بنا ومعنی آن آورده:[۸]

در قرن ۱۳ام [پیش از میلاد] پادشاه أونتاش نبی ریشه دور أونتاش «شهر أونتاش» را بنا کرد که در «فارسی امروزی»، چغازنبیل است.

همچنین در کتاب خاورمیانه و آفریقا لغت نامه اماکن تاریخی نوشته Trudy Ring جلد چهارم صفحه ۱۸۶ در مورد نام این بنای تاریخی آمده:[۹]

چغازنبیل نام مدرن دور أونتاش یا ال انتاش نبی ریشا هست، یک شهر عیلامی که در حدود ۱۲۵۰ قبل از میلاد ساخته شد، دور أونتاش پایتخت پادشاه عیلامی أونتاش گال بود (که همچنین معروف به أونتاش نبی ریشه است)

زیشان خان محقق تاریخی و جورنالیست بنگلادشی در کتاب خود سفری از هند، پاکستان و ایران پس از بازدید از این بنا در مورد آن در صفحه ۳۵۲ می‌نویسد:[۷]

زیگورات چغازنبیل بنای مرکزی شهریست که در اصل آن را دور أونتاش از پس پادشاه عیلامی أونتاش ناپیریشا مینامیند، که در قرن ۱۳ یا ۱۴ام قبل از میلاد شهری جدید در اینجا احداث کرده بود، در عیلامی «دور» به معنی مکان [منزلگاه] است که به «دار» در عربی شباهت دارد

اونتاش گال پادشاه ایلام باستان است که دستور ساخت این شهر مذهبی را داده است. بنای چغازنبیل در میانه این شهر واقع شده است و مرتفع‌ترین بخش آن است.

این نیایشگاه توسط اونتاش ناپیریش (حدود ۱۲۵۰ پ. م)، پادشاه بزرگ ایلام باستان، و برای ستایش ایزد اینشوشیناک، الهه نگهبان شوش (شهر باستانی)، ساخته شده است؛ و در حمله سپاه خونریز آشور بانیپال به همراه تمدن ایلامی ویران گردید. در سال ۱۸۹۰ میلادی زمین‌شناس سرشناس ژاک دو مورگان گزارش می‌دهد که در ناحیه چغازنبیل معادن نفت وجود دارد. گویا شرکت نفت ایران در پی همین گزارش بود که پایه‌گذاری شد. پس از گذشت پنجاه سال مهندسانی که سرگرم فعالیت‌های نفتی در چغازنبیل بودند آجری را یافتند که روی آن نوشته‌هایی بود. آجر را برای باستان‌شناسانی که در شوش کاوش می‌کردند فرستادند و پس از آن یک زنجیره کاوشهایی در چغازنبیل صورت گرفت که به کشف معبد چغازنبیل و آثار مهم دیگری انجامید.[۱۰] سده‌های متمادی این بنا در زیر خاک به شکل زنبیلی واژگون مدفون بود تا اینکه به دست رومن گیرشمن فرانسوی در زمان پهلوی دوم از آن خاکبرداری گردید. گرچه خاکبرداری از این بنای محدب متقارن واقع شده در دل دشت صاف موجب تکمیل دانش دنیا نسبت به پیشینه باستانی ایرانیان گردید، اما پس از گذشت حدود ۵۰ سال از این کشف، دست عوامل فرساینده طبیعی و بی دفاع گذاشتن این بنا در برابر آنها آسیب‌های فراوانی را به این بنای خشتی - گلی وارد کرده و خصوصاً باقی مانده طبقات بالایی را نیز دچار فرسایش شدید کرده است.

چغازنبیل جزو معدود بناهای ایرانی است که در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. در بعضی از کتب تاریخی قدیمی، شوش (شهر باستانی) را چغازنبیل نامیده‌اند.

معیارهای ثبت اثر[ویرایش]

براساس آنچه در سایت یونسکو منتشر شده است، چغازنبیل از دو معیار سوم و چهارم از شش معیاری که در این سایت منتشر شده و هر اثر تاریخی برای ثبت در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو باید حداقل یکی از آنها را داشته باشد، برخوردار است[۱۱]. معیارهای سوم و چهارم به ترتیب این دو مورد هستند: «نمونه ای برجسته از نوعی بنا یا مجموعه معماری یا فن آوری یا منظره که نمایانگر مرحله یا مراحلی در سرگذشت انسان باشد» و «نمونه ای برجسته از یک سکونتگاه سنتی بشری یا استفاده از زمین، که معرف یک یا چند فرهنگ است، باشد. به ویژه مواقعی که تحت تاثیر تغییرات برگشت ناپذیر شده است»[۱۲].

متن کتبه[ویرایش]

در چغازنبیل کتبه‌ای با متن زیر پیدا شد.[۲]

من اونتاش گال: آجرهای طلائی را حکاکی کردم. من در اینجا این مأوا را برای خدایان گال و اینشوشیناک برپا کردم و این مکان مقدس را هدیه کردم. باشد که کارهای من که هدیه‌ای است برای خدایان گال و اینشوشیانک پذیرفته شود.

پلان کلی[ویرایش]

زیگورات چغازنبیل و دیگر معابد پیرامون آن، همگی داخل یک حصار (حریم) مقدس قرار گرفته‌اند که گیرشمن برای این حریم واژه یونانی «تمنوس» را به کار برده است. حصار پیرامونی محوطه در حدود ۱۶۲۵ متر است که بنای چهارگوش زیگورات به اضلاع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر (که اضلاع آن ۹۰ درجه از جهات جغرافیایی انحراف دارد) و بخشی از معبدها را در بر گرفته است. بدین ترتیب حیاطی در ابعاد ۴۰۰ × ۴۰۰ مترمربع در اطراف زیگورات به وجود آمده است[۱۳].

زیگورات در دو مرحله ساخته شد. در آغاز، بنای مربعی با حیاط مرکزی بود که نقشه‌ی آن به انباری بزرگ با اتاق‌های بی‌روزن شباهت داشت. ارتفاع دیوار در ۳ جبهه ۸ متر و در جبهه‌ی شمال شرقی ۱۳ متر بود و در میانه‌ی هر ضلع یک ورودی ایجاد شده بود که به حیاطی با کفی گودتر از زمین‌های اطراف راه می‌یافت. از حیاط به منظور برگزاری مراسم آیینی و مناسک مذهبی استفاده میشد اما حدود سال ۱۲۵۰ ق.م. اونتاش ناپیریشا مصمم می‌شود معبدهای یک طبقه‌ی نخستین را به زیگوراتی عظیم و رفیع در ۵ طبقه تبدیل کند تا چون کوهی مقدس در جلگه‌ی پست شوش خودنمایی کند. زیگورات ۵ طبقه داشت و به صورت هرم از پایین به بالا کوچکتر میشد. بر بالای آن، معبد کوچکی که ایلامی‌ها به آن «کوکونو» می‌گفتند ساخته شد که به دو ایزد حامی امپراتوری ایلام، ناپیریشا و این‌شوشینک اختصاص داشت.

تفاوت زیگورات چغازنبیل با زیگورات‌های بین‌النهرین در این است که در آن منطقه، طبقات بالایی زیگورات‌ها روی طبقه‌ی زیرین بنا می‌شدند اما زیگورات چغازنبیل بدین شکل است که تمام طبقات شالوده‌ی مجزایی دارند و همه‌ی آنها از کف زمین بنیان گرفته‌اند[۱۴].

اندازه[ویرایش]

بلندی آغازین آن ۵۲ متر و ۵ طبقه بوده است. امروزه ارتفاع آن ۲۵ متر و تنها ۲ طبقه و نیم از آن باقی مانده است. زیر بنای چغازنبیل یک مربع ۱۰۵/۲۰ × ۱۰۵/۲۰ متر است، یعنی دو برابر یک زمین فوتبال.

سراسرنمای بنا

نگارخانه[ویرایش]

در سینما[ویرایش]

بخش عمده داستان فیلم الهه زیگورات در نزدیکی چغازنبیل روی می‌دهد.[نیازمند منبع]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. خوزستان و تمدن دیرینه آن، افشار سیستانی، ج۱، ص۳۱۱
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ پورعبدالله، حبیب‌الله. حکمت‌های پنهان در معماری ایران. شادرنگ، ۱۳۸۹. ۱۲. 
  3. A Dictionary of Ancient Near Eastern Architecture, Page 246, Most ziggurats (the Akkadian word from which the name is derived means'to be high')
  4. Culture and Values: A Survey of the Humanities, Volume 1By Lawrence S. Cunningham, John J. Reich, Lois Fichner-Rathus, Page 13، Ziggurat means“pinnacle”or “mountaintop”
  5. Studies in RevelationBy Hampton J. Keathley, 3rd, J. Hampton Keathley III , Page 296, "Ziggurat" means "pinnacle, mountain top
  6. The Silk Road EncyclopediaBy Su-il Jeong , “Ziggurat” means a “raised area. ”, https://books.google.com/books?id=UgOwDAAAQBAJ&pg=PT2062&dq=Ziggurat+means&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjh-4ueuJvVAhXpDpoKHa5LDW4Q6wEIVjAJ#v=onepage&q=Ziggurat%20means&f=false
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ Right to Passage: Travels Through India, Pakistan and Iran By Zeeshan_Khan , Page: 352, Chogha Zanbil ziggurat is the central instalment, of a city that was originally called Dur Untash after the Elamite king Untash Napirisha, Who built a new city here, sometimes in the 13th or 14th century B.C "Dur" means "Place" in Elamite and a Similiraty with the Arabic word "Dar"...
  8. Jean Bottéro Ancestor of the West , Page 88 , In the thirteenth century king Untash Napirisha built Dur Untash "City of Untash" (in modern Persin, Chogha Zanbil)
  9. Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places By Trudy Ring Page 186: Chogha Zanbil (also spelled Tsoga Zambil) is the modem name for Dur Untash or Al_Untash_Napirisha, an Elamite city founded in approximately 1250 B.C. Dur-Untash was the capital city of King Untash-Gal (also known as Untash Napirisha)
  10. عیسی بهنام. «چگونه معبد چغازنبیل کشف شد». هنر و مردم، ش. ۶۵ (۱۳۴۶): ۲–۵. بازبینی‌شده در ۱۱ اسفند ۱۳۹۳. 
  11. «Tchoga Zanbil». 
  12. «Les critères de sélection». 
  13. نوری شادمهانی، دکتر رضا. معماری ایران و جهان. مهکامه. 
  14. توحیدی، فائق. آشنایی با میراث فرهنگی. سبحان نور. 

منابع[ویرایش]

تصاویری دیدنی از زیگورات چغازنبیل

  • بروشور سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
  • مقاله زیگورات چغازنبیل از میثم شکری پور