پرش به محتوا

خوارزمی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محمد بن موسی خوارزمی
تصویری خیالی از خوارزمی
زادهٔحدود ۱۵۹ خورشیدی / ۷۸۰ میلادی
درگذشتحدود ۲۲۹ خورشیدی / ۸۵۰ میلادی
ملیتایرانی
دیگر نام‌هاابوجعفر (یا ابوعبدالله) محمد بن موسی؛ القُطرُبُّلی و المجوسی (لقبی از سوی طبری)
پیشه(ها)ریاضیدان، ستاره‌شناس، جغرافی‌دان و فیلسوف
سال‌های فعالیتحدود ۱۹۲ – ۲۲۵ خورشیدی / ۸۱۳ – ۸۴۷ میلادی
زمینه فعالیتریاضیات، ستاره‌شناسی، جغرافیا
آثارجبر و مقابله، حساب الهند، زیگِ السِّند هِند، صورةالارض
عنوانخوارزمی
دورهخلافت عباسی؛ روزگار مأمون

ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی (حدود ۱۵۹ - حدود ۲۲۹ خورشیدی) ریاضیدان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان ایرانی بود که در بغداد و در دربار خلیفه‌های عباسی می‌زیست و از برجسته‌ترین چهره‌های حلقهٔ دانشمندان بیت‌الحکمه به‌شمار می‌رفت.[۱][۲][۳] جرج سارتن در مقدمه‌ای بر تاریخ علم نیمهٔ نخست سدهٔ نهم میلادی را «عصر خوارزمی» نامیده است.[۴]

نام او با پیدایش جبر به‌عنوان دانشی مستقل پیوند خورده است. کتاب الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابله، که در روزگار خلافت مأمون نوشته شد، نخستین اثر مستقل و نظام‌مند در این موضوع است و در آن، برای نخستین بار، همهٔ گونه‌های شناخته‌شدهٔ معادلهٔ درجهٔ دوم دسته‌بندی، حل و با هندسه اثبات شده‌اند.[۵][۶] اثر دیگر او دربارهٔ حساب هندی، نقشی کلیدی در گسترش دستگاه ارزش مکانی و رقم صفر در جهان اسلام و سپس اروپا داشت.[۷]

خوارزمی همچنین زیگ «السِّند هِند» را فراهم آورد که نخستین زیگ مهم در جهان اسلام دانسته شده است،[۸] و در کتاب صورةالارض مختصات جغرافیایی بطلمیوس را بازنگری و اصلاح کرد.[۲] تأثیر او بر ریاضیات اروپای قرون وسطی چنان بود که واژهٔ «algebra» از «الجبر» در عنوان کتاب او،[۹] و واژهٔ «algorithm» از صورت لاتین‌شدهٔ نام او (Algoritmi) گرفته شده است.[۱][۲]

تبار و زادگاه

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

از زندگی شخصی خوارزمی آگاهی چندانی در دست نیست و بیشتر دانستهٔ ما دربارهٔ او از راه آثارش به‌دست آمده است.[۱۰] نسبت «خوارزمی» به خوارزم اشاره دارد؛ سرزمینی در جنوب دریاچه آرال که امروز میان ازبکستان و ترکمنستان بخش شده است. ابن ندیم نیز در الفهرست زادگاه او را خوارزم دانسته و بیشتر پژوهشگران همین را پذیرفته‌اند.[۱][۱۱]

خوارزم از دیرباز سرزمینی ایرانی با زبان ایرانیِ شرقیِ خوارزمی بود و در دوره‌های هخامنشیان و ساسانیان در حوزهٔ فرهنگی و سیاسی ایران جای داشت.[۱۲] بر همین پایه، مرجع‌های اصلی تاریخ علم او را دانشمندی ایرانی‌تبار می‌شناسند.[۱][۲][۱۳] جورج صلیبا در Iranian Studies یادآور می‌شود که تبار ایرانی خوارزمی آشکار است، هرچند او در بغداد زیست و کار کرد و هیچ اثر علمی شناخته‌شده‌ای به زبان فارسی پدید نیاورد، چرا که در آن روزگار زبان عربی زبان مشترک دانش در قلمرو اسلامی بود و ایرانیان نیز آثار علمی خود را به عربی می‌نوشتند.[۱۳]

طبری نام او را با دو لقب افزوده «القُطرُبُّلی» و «المجوسی» آورده است. لقب نخست به قُطرُبُّل، ناحیه‌ای نزدیک بغداد، اشاره دارد و همین سبب شد که جرالد تومر احتمال دهد نیاکان او، و نه خودش، از خوارزم به عراق کوچیده باشند. لقب «المجوسی» نیز می‌تواند نشانهٔ زرتشتی بودن نیاکان او باشد، هرچند دیباچهٔ دینی الجبر والمقابله نشان می‌دهد خودِ او هنگام نگارش کتاب مسلمان بوده است.[۱][۱۰] در برابر این خوانش، رشدی راشد بر آن است که در نسخه‌ای کهن حرف عطف «و» افتاده و طبری در اصل از دو تن جداگانه سخن گفته است؛ بنابراین لقب قُطرُبُّلی در اصل، از آنِ خوارزمی نیست.[۵][۱۰]

سال‌های تولد و مرگ خوارزمی دقیق نیست؛ تولد او را حدود ۱۵۹ تا ۱۷۸ خورشیدی (حدود ۷۸۰ تا ۸۰۰ میلادی) و مرگ او را حدود ۲۲۵ تا ۲۲۹ خورشیدی (حدود ۸۴۶ تا ۸۵۰ میلادی) دانسته‌اند.[۱][۱۱] آنچه با اطمینان بیشتری می‌دانیم آن است که دورهٔ اصلی فعالیت علمی او میان سال‌های ۸۱۳ تا ۸۳۳ میلادی، یعنی روزگار خلافت مأمون بوده است.[۱]

او در بغداد به گروه دانشمندان بیت‌الحکمه پیوست و آثار اصلی خود را به مأمون تقدیم کرد.[۳][۲] خوارزمی از اسلام آوردن خود در دیباچهٔ الجبر والمقابله نشانه به‌دست می‌دهد؛ آنجا که پس از ستایش خداوند، بر پیامبر اسلام و خاندان او درود می‌فرستد.[۱۴]

به گزارش ابن خردادبه، خوارزمی در شمار هیئتی بود که به فرمان خلیفه واثق به قلمرو بیزانس فرستاده شد تا دربارهٔ غار مربوط به اصحاب کهف تحقیق کند.[۱۱] همچنین گفته شده است که او با تغییر مکان در عرض جغرافیایی جهتِ اندازه‌گیریِ یک درجه از نصف‌النهار زمین در دشت سنجار (شمال‌غرب استان نینوای امروزی)، از پروژه‌های علمی مأمون، شرکت داشته است.[۱۱]

زمینهٔ تاریخی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

پس از روی کار آمدن عباسیان، ایرانی‌ها پُست‌های مهمی را در دستگاه خلافت به‌دست گرفتند و توجه آنها به ریاضی، نجوم، پزشکی و دیگر شاخه‌های علوم عقلی، خلیفه‌ها را نیز به پشتیبانی از دانشمندان علاقه‌مند کرد.[۱۵] فعالیت‌های علمی سازمان‌یافته از روزگار منصور آغاز شد؛ او به نجوم و پزشکی دلبستگی داشت و در بنیان‌گذاری بغداد از ستاره‌شناسان ایرانی مانند نوبخت و ماشاءالله یاری گرفت.[۱۵]

در روزگار هارون‌الرشید، نهضت ترجمه اوج گرفت و برمکیان از امکانات خود برای برگرداندن آثار علمی از پهلوی، یونانی و سریانی بهره بردند. با به خلافت رسیدن مأمون در ۱۹۲ خورشیدی (۸۱۳ میلادی)، که در محیطی ایرانی بالیده بود، روند ترجمه و پژوهش، شتاب بیشتری گرفت و بیت‌الحکمه از کتابخانه‌ای معمولی، به مرکزی برای ترجمه و تحقیق بدل شد. خوارزمی محصول و در عین حال یکی از شکل‌دهندگان همین دوره است.[۱۵][۱۶]

پایه‌گذاری جبر و احتمال

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
صفحه‌ای از دست‌نویس الجبر والمقابله

کتاب جبر و مقابله مهم‌ترین اثر خوارزمی و نخستین کتاب مستقل تاریخ ریاضی در موضوع جبر است.[۵] پیش از او، بابلیان، یونانیان و هندیان حالات خاصی از معادلهٔ درجهٔ دوم را حل کرده بودند، اما راه‌حل‌ها بیشتر به‌صورت دستورهای کاربردی و بدون برهان ارائه می‌شد.[۱۷] نوآوری خوارزمی در سه گام است:

  1. تعریف اصطلاح‌های بنیادی و دسته‌بندی همهٔ گونه‌های ممکن معادله؛
  2. ارائهٔ روشی عمومی برای حل هر دسته؛
  3. اثبات هندسی درستی آن روش‌ها.[۵][۶]

خوارزمی نخست سه گونه کمیت را تعریف می‌کند: «جِذر» یا «شیء» (مجهول، برابر با x)، «مال» (مجذور مجهول، x2) و «عدد» یا «درهم» (مقدار ثابت). از ترکیب این سه، شش دستهٔ معادله به‌دست می‌آید که او همه را به‌ترتیب حل می‌کند:[۵][۱۸]

بیان خوارزمیصورت امروزی
شیءهایی، برابر با عددی هستند.ax=b
مالی برابر با عددی است.ax2=b
مالی برابر با شیءهایی است.ax2=bx
مالی به‌اضافهٔ شیءهایی، برابر عددی است.x2+bx=c
مالی به‌اضافهٔ عددی، برابر با شیءهایی است.x2+c=bx
مالی، برابر با شیءهایی به‌اضافهٔ عددی است.x2=bx+c

از آنجا که در ریاضیات آن روزگار اعداد منفی به‌کار نمی‌رفت، این شش دسته همهٔ حالت‌های ممکن را دربر می‌گیرد. همین چارچوب به زبان فنیِ مشترک جبر در جهان اسلام بدل شد و ریاضی‌دانان پس از او، از جمله ابوکامل و خیام، در رده‌بندی معادلات از روش وی پیروی کردند؛ خیام همین شیوه را به معادلات درجهٔ سوم گسترش داد.[۱۹]

روش مربع کامل

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
روش هندسی خوارزمی در حل معادلهٔ درجهٔ دوم

خوارزمی درستی دستورهای جبری خود را با ساختارهای هندسی نشان می‌دهد؛ روشی که امروز به «تکمیل مربع» شناخته می‌شود. برای نمونه، در معادلهٔ x2+10x=39، مربعی به ضلع x رسم می‌کند، چهار مستطیل به عرض 2,5 بر اضلاع آن می‌افزاید و با کامل‌کردن مربع بزرگ‌تر به پاسخ می‌رسد.[۲۰]

خوارزمی خود هدف کتاب را فراهم‌آوردن آنچه مردم در «مسائل ارث و وصیت، تقسیم اموال و املاک، دادرسی‌ها و بازرگانی، تقسیم زمین، حفر مجاری آب و محاسبات هندسی» بدان نیاز دارند، دانسته است.[۱۴] از همین رو تنها بخش نخست کتاب به جبر به معنای امروزی مربوط است؛ بخش دوم دربارهٔ اندازه‌گیری و مساحت است و بخش سوم، که پرحجم‌ترین بخش است، به مسائل پیچیدهٔ تقسیم ارث اختصاص دارد.[۲۱][۲۲]

برگی از ترجمهٔ لاتین رسالهٔ حساب خوارزمی که با عبارت Dixit algorizmi آغاز می‌شود

رسالهٔ خوارزمی دربارهٔ حساب هندی، که نام عربی آن «کتاب الجمع و التفریق بحساب الهند» بوده، از نخستین آثاری است که دستگاه ارزش مکانی و کاربرد صفر را به‌صورت منظم شرح داده است. متن عربی آن از میان رفته و اثر تنها از راه ترجمه‌های لاتین سدهٔ دوازدهم میلادی شناخته می‌شود؛ کهن‌ترین دست‌نویس در کتابخانه دانشگاه کیمبریج نگهداری می‌شود.[۷]

در این کتاب نشان داده می‌شود که چگونه می‌توان هر عدد را با نُه رقم و صفر نوشت، و سپس جمع، تفریق، دو برابر کردن، نصف کردن، ضرب، تقسیم، جذرگیری و محاسبات مربوط به «کسرهای شصت‌شصتی» توضیح داده می‌شود. روش جذرگیری او بر پایهٔ بسط مجذور دوجمله‌ای است، شبیه به شیوهٔ آریابهاتا.[۷][۲۲]

دست‌نویس‌های لاتین این اثر بی‌عنوان‌اند و به‌سبب نخستین واژگانشان، Dixit algorizmi («خوارزمی گفت») نامیده می‌شوند. از همین نام، اصطلاح algorism در اروپا به‌معنای «حساب‌کردن با ارقام هندی» رواج یافت و سرانجام به واژهٔ امروزی الگوریتم انجامید.[۷][۱]

رقابت طرفداران حساب خوارزمی («الگوریست‌ها») با طرفداران چرتکه در اروپا؛ نگاره‌ای از ۱۵۰۸ میلادی

رواج این شیوه در اروپا فرایندی کند بود: نزاع میان «الگوریست‌ها» و «آباکیست‌ها» (طرفداران چرتکه) تا سدهٔ شانزدهم میلادی ادامه یافت و سرانجام به سود حساب هندی–عربی پایان گرفت.[۷]

زیگ و ستاره‌شناسی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
برگی از جدول‌های زیگ خوارزمی

زیگ «السِّند هِند»، مجموعه‌ای از جدول‌های نجومی است که خوارزمی حدود سال ۸۲۰ میلادی فراهم آورد و نخستین زیگ مهم جهان اسلام دانسته شده است.[۸] عنوان آن برگرفته از سیدهانتای هندی است که پیش‌تر به عربی درآمده و ابراهیم فزاری و یعقوب بن طارق بر پایهٔ آن جدول‌هایی ساخته بودند. خوارزمی افزون بر منابع هندی، از المجسطیِ بطلمیوس و زیگ‌های ایرانی دورهٔ ساسانی نیز بهره برد و مطالب را با داوری خود برگزید.[۸][۲۳]

این زیگ در جهان اسلام پرنفوذ بود: فرغانی بر آن شرحی نوشت[۸] و ابوریحان بیرونی رساله‌ای در نقد و تحلیل آن پرداخت. در سدهٔ چهارم خورشیدی، مسلم مجریطی (درگذشتهٔ ۳۸۶ خورشیدی / ۱۰۰۷ میلادی) آن را تهذیب کرد و همین تحریر بود که در ۱۱۲۶ میلادی به‌دست «آدلارد باثی» به لاتین ترجمه شد و از راه زیج طلیطله بر ستاره‌شناسی اروپا اثر گذاشت.[۲۳][۲۴]

جدول‌های خوارزمی شامل «جَیب» (سینوس) و «ظِلّ» (سایه/تانژانت) است. ساختار ریاضی بیشتر جدول‌ها بازسازی شده، اما دربارهٔ برخی از آن‌ها، از جمله جدول «تعدیل زمان»، پرسش‌هایی گشوده مانده است.[۲۵]

نقشهٔ رود نیل در صورةالارض؛ کهن‌ترین نقشهٔ بازماندهٔ نیل

کتاب صورةالارض که در حدود ۸۳۳ میلادی به پایان رسید، فهرستی از طول و عرض جغرافیایی بیش از دو هزار مکان است که بر پایهٔ تقسیم‌بندی کهنِ «هفت اقلیم» مرتب شده‌اند. تنها نسخهٔ بازماندهٔ آن در «کتابخانه دانشگاه استراسبورگ» نگهداری می‌شود.[۲]

نام‌های مکان‌ها تا حد زیادی با جغرافیای بطلمیوس یکسان است، اما مختصات‌ها گاه به‌صورت نظام‌مند اصلاح شده‌اند و ترتیب و ساختار کتاب از بنیاد متفاوت است؛ بنابراین اثر ترجمه یا اقتباس ساده‌ای از بطلمیوس نیست.[۲۶] «کارلو نالینو» که کتاب را به ایتالیایی برگرداند، آن را کاری به فرمان مأمون و در بخش‌هایی دقیق‌تر از بطلمیوس دانست؛ به‌ویژه دربارهٔ سرزمین‌های زیر فرمان اسلام. یکی از اصلاح‌های مهم او کوتاه‌کردن درازای اغراق‌آمیز دریای مدیترانه در نقشه‌های بطلمیوسی بود، هرچند در برخی نواحی دیگر خطاهای تازه‌ای نیز راه یافته است.[۲۶][۱۱]

خوارزمی همچنین در تهیهٔ نقشهٔ جهان به فرمان مأمون مشارکت داشت.[۲]

اسطرلاب و ساعت آفتابی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دو رسالهٔ عمل الاسطرلاب (دربارهٔ ساخت اسطرلاب) و العمل بالاسطرلاب (دربارهٔ کاربرد آن) به خوارزمی نسبت داده شده‌اند؛ از هیچ‌یک متن عربی یا ترجمه‌ای بر جای نمانده و تنها نقل‌قول‌های پراکنده‌ای از آن‌ها در آثار دیگران باقی است.[۲۲]

رسالهٔ الرُخامه دربارهٔ ساخت ساعت آفتابی افقی است. چنین رساله‌هایی بیشتر با هدف تعیین اوقات نماز نوشته می‌شدند و بعدها به پیشرفت مثلثات کروی در جهان اسلام کمک کردند.[۲۲]

تاریخ و گاه‌شماری

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

کتاب التاریخ خوارزمی از میان رفته است، اما چند مورخ، از جمله مسعودی در مروج الذهب، او را در شمار مورخان آورده و به این اثر استناد کرده‌اند. گمان می‌رود او، مانند هم‌روزگارش ابومعشر بلخی، تاریخ را تا اندازه‌ای در پیوند با احکام نجوم می‌نگریسته است.[۲۲][۱۱]

رسالهٔ کوتاه استخراج تاریخ الیهود و اعیادهم دربارهٔ گاه‌شماری یهودی و محاسبهٔ اعیاد آن است و نشان می‌دهد خوارزمی به گاه‌شماری‌های تطبیقی نیز می‌پرداخته است.[۱۱]

اصطلاح‌شناسی و میراث زبانی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

واژه‌های «جبر» و «مقابله» در عنوان کتاب خوارزمی، نام دو عمل بنیادی در حل معادله‌اند:

  • جبر: از ریشهٔ عربی جَبَرَ به‌معنای شکسته‌بندی و جبران؛ خوارزمی آن را بر عملِ افزودن جمله‌های برابر به دو سوی معادله برای حذف جمله‌های منفی به‌کار می‌برد.[۱۸]
  • مقابله: حذف مقادیر برابر از دو طرف معادله.[۱۸]

این اصطلاح‌ها در سراسر ریاضیات دورهٔ اسلامی پایدار ماندند. ابوکامل، ابوریحان بیرونی (که عمل جبر را به افزودن وزنهٔ برابر به دو کفهٔ ترازو تشبیه می‌کند)،[۲۷] خواجه نصیرالدین طوسی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی و ابن غازی مکناسی همگی جبر و مقابله را به همین معنا تعریف کرده‌اند.[۱۸]

از راه ترجمه‌های لاتین، «الجبر» به algebra در زبان‌های اروپایی بدل شد، واژه‌ای که در آغاز در اروپا معنای پزشکیِ «جااندازی استخوان شکسته» نیز داشت.[۹] نام خود او نیز در صورت لاتینِ Algoritmi به واژه‌های algorism و algorithm و همچنین guarismo (به‌معنای رقم) در اسپانیایی راه یافت.[۱][۲]

بنابر روایتی که بارها نقل شده است، حرف x برای مجهول از راه برگردان «شیء» عربی به صورت اسپانیاییِ xei پدید آمده است؛ با این حال این ریشه‌شناسی مورد تأیید همهٔ پژوهشگران نیست و توضیح رایج‌تر آن است که رنه دکارت در سدهٔ هفدهم میلادی قرارداد به‌کارگیری واپسین حروف الفبا (x، y، z) را برای مجهول‌ها رواج داد.[۲۸]

جایگاه جبر در طبقه‌بندی علوم

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

در طبقه‌بندی‌های یونانی، جبر به‌عنوان دانشی مستقل جایی نداشت. نخستین کسی که آن را وارد طبقه‌بندی علوم کرد فارابی بود که در احصاء العلوم بخشی را به «علم الحیل» اختصاص داد و «حیل عددی» را «آنچه در میان مردم زمان ما به جبر و مقابله معروف است» خواند. از این جای‌گذاری پیداست که از نگاه فارابی، جبر هنوز نه دانشی برهانی، بلکه مجموعه‌ای از شگردها برای یافتن ریشهٔ معادلات بوده است.[۱۸] ابن سینا نیز در رسالة فی اقسام العلوم العقلیة جبر را از «فروع علم عدد» شمرده است.[۱۸]

خیام با این دیدگاه مخالفت کرد. او در رسالهٔ جبر خود، جبر را «صناعتی علمی» می‌داند که «موضوع آن عدد مطلق و مقادیر قابل سنجش است از آن جهت که مجهول‌اند ولی مرتبط با چیز معلومی هستند که به‌وسیلهٔ آن می‌توان آن‌ها را استخراج کرد» و در رسالهٔ فی قسمة ربع الدائرة تصریح می‌کند که پنداشتن جبر به‌عنوان «حیله‌ای برای استخراج اعداد مجهول» نامعقول است، زیرا جبر و مقابله «اموری هندسی است که به‌وسیلهٔ اشکال پنجم و ششم مقالهٔ دوم اصول اقلیدس مبرهن می‌شود».[۱۸][۲۹]

تأثیر بر اروپا

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

یک موضوع تاریخی را امروزه نمی‌توان انکار کرد و آن این است که محمد بن موسی خوارزمی، معلم واقعی ملل اروپایی جدید در علم جبر بوده است.

— «آریستید مار»، شرق‌شناس فرانسوی

الجبر والمقابله دو بار در سدهٔ دوازدهم میلادی به لاتین ترجمه شد: نخست به‌دست «رابرت چستری» در ۱۱۴۵ میلادی و سپس به‌دست ژرارد کرمونایی.[۳۰][۳۱] این ترجمه‌ها، همراه با رسالهٔ حساب او، پایهٔ آموزش جبر و حساب در اروپای قرون وسطی شدند. فیبوناچی در لیبر آباچی (۱۲۰۲ میلادی) همین نظام عددی را به مخاطب اروپایی معرفی کرد و رواج کامل آن تا سدهٔ شانزدهم میلادی زمان برد.[۷]

در سدهٔ شانزدهم، ریاضی‌دانان ایتالیایی از جمله «شیپیانه دل فرو»، نیکولو تارتالیا و جرولامو کاردانو که با ترجمه‌های لاتین جبر آشنا بودند، روش‌های حل معادله درجه سوم را یافتند و لودوویکو فراری معادله درجه چهارم را حل کرد.[۳۲]

نخستین ترجمهٔ انگلیسی الجبر والمقابله را «فردریک روزن» در ۱۸۳۱ میلادی همراه با متن عربی منتشر کرد.[۱۴]

تمبر یادبود ۱۲۰۰ سالگرد تولد خوارزمی، منتشرشده در اتحاد جماهیر شوروی، ۱۹۸۳
مجسمهٔ خوارزمی در گرگانج، ازبکستان

جشنوارهٔ خوارزمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

جشنواره خوارزمی جشنواره‌ای علمی در ایران است که برای ارج‌نهادن به پژوهشگران و فناوران نوآور به نام او نام‌گذاری شده است. این جشنواره در دو بخش برگزار می‌شود: «جشنوارهٔ جوان خوارزمی» ویژهٔ افراد زیر سی‌وپنج سال، و «جشنوارهٔ بین‌المللی خوارزمی» که از برگزیدگان داخلی و خارجی در زمینه‌های علوم پایه و فنی–مهندسی تقدیر می‌کند.[۳۳][۳۴]

دانشگاه خوارزمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دانشگاه خوارزمی، از کهن‌ترین دانشگاه‌های دولتی ایران که در سال ۱۲۹۸ خورشیدی در تهران بنیان گذاشته شد، به افتخار او نام‌گذاری شده است.[۳۵][۳۶]

روز فناوری اطلاعات

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

۲۲ تیرماه به‌عنوان زادروز منسوب به خوارزمی، «روز فناوری اطلاعات» نام گرفته است. این پیشنهاد در هفتصد و پنجاه‌وسومین جلسهٔ شورای فرهنگ عمومی کشور تصویب و برای درج در تقویم رسمی به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارجاع شد.[الف][۳۷]

دهانهٔ خوارزمی

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]

دهانهٔ خوارزمی نام دهانه‌ای در سوی پنهان ماه است که به افتخار او نام‌گذاری شده و هشت دهانهٔ اقماری دارد.[۳۸]

یادداشت‌ها

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. ↑ این تاریخ قراردادی است؛ در هیچ منبع تاریخی، روز دقیق زادروز یا درگذشت خوارزمی ثبت نشده است.

جستارهای وابسته

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Toomer, G. J. (1973). "al-Khwārizmī, Abū Jaʿfar Muḥammad ibn Mūsā". In Gillispie, Charles Coulston (ed.). Dictionary of Scientific Biography. Vol. 7. New York: Charles Scribner's Sons. pp. 358–365. ISBN 0-684-16962-2.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 "al-Khwārizmī". Encyclopædia Britannica (in English).
  3. 1 2 "al-Khwarizmi, Abu Ja'far Muhammad ibn Musa". Oxford Reference (in English). Oxford University Press.
  4. ↑ Sarton, George (1927). Introduction to the History of Science (in English). Vol. 1. Baltimore: Carnegie Institution.
  5. 1 2 3 4 5 Rashed, Roshdi (2009). Al-Khwārizmī: The Beginnings of Algebra (in English). London: Saqi Books. ISBN 978-0-86356-430-7.
  6. 1 2 Berggren, J. L. (1986). Episodes in the Mathematics of Medieval Islam (in English). New York: Springer. ISBN 0-387-96318-9.
  7. 1 2 3 4 5 6 Folkerts, Menso (1997). Die älteste lateinische Schrift über das indische Rechnen nach al-Ḫwārizmī (in German). München: Bayerische Akademie der Wissenschaften. ISBN 3-7696-0108-4.
  8. 1 2 3 4 Pingree, David. "Astrology and Astronomy in Iran". Encyclopædia Iranica (in English).
  9. 1 2 Gandz, Solomon (1926). "The Origin of the Term "Algebra"". The American Mathematical Monthly (in English). 33 (9): 437–440. doi:10.2307/2299605.
  10. 1 2 3 O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. "Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi" (in English). MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 کرامتی، یونس. «خوارزمی، محمد بن موسی». جزیرهٔ دانش.
  12. ↑ Bosworth, C. E. "Chorasmia ii. In Islamic Times". Encyclopædia Iranica (in English).
  13. 1 2 Saliba, George (September 1998). "Science and medicine". Iranian Studies (in English). 31 (3–4): 681–690. doi:10.1080/00210869808701940. ISSN 0021-0862.
  14. 1 2 3 Rosen, Frederic (1831). The Algebra of Mohammed ben Musa (PDF) (in English). London: Oriental Translation Fund.
  15. 1 2 3 خضری، سید احمدرضا. تاریخ خلافت عباسی از آغاز تا پایان آل بویه. تهران: سمت.
  16. ↑ Gutas, Dimitri (1998). Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early ʿAbbāsid Society (in English). London: Routledge. ISBN 0-415-06132-6.
  17. ↑ Rodet, Léon (1878). "L'Algèbre d'al-Khwārizmī et les méthodes indienne et grecque". Journal Asiatique (in French).
  18. 1 2 3 4 5 6 7 سوادی، فاطمه. «جبر و مقابله». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  19. ↑ Rashed, Roshdi. "Khayyam, Omar xiv. As Mathematician". Encyclopædia Iranica (in English).
  20. ↑ Maher, P. (1998). "From Al-Jabr to Algebra". Mathematics in School (in English). 27 (4): 14–15.
  21. ↑ Gandz, Solomon (1938). "The Algebra of Inheritance: A Rehabilitation of Al-Khuwārizmī". Osiris (in English). 5: 319–391. doi:10.1086/368492.
  22. 1 2 3 4 5 آزرمی، سعید (۱۳۶۹). «آشنایی با دانشمندان مسلمان: محمد بن موسی خوارزمی». تربیت. ۱ (۱).{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  23. 1 2 Kennedy, E. S. (1956). "A Survey of Islamic Astronomical Tables". Transactions of the American Philosophical Society (in English). 46 (2): 123–177.
  24. ↑ Mozaffari, S. M. (2007). "The Persian–Toledan Astronomical Connection and the European Renaissance". arXiv (in English).
  25. ↑ دالن، بنو فان؛ کنعانی، ناصر (بهار ۱۳۸۴). «نگاهی دیگر به زیج خوارزمی: بررسی و تعدیل جداول زمان». آینهٔ میراث. جدید.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:سال (رده)
  26. 1 2 Nallino, Carlo Alfonso (1894). Al-Ḫuwārizmī e il suo rifacimento della Geografia di Tolomeo (in Italian). Roma: Accademia dei Lincei.
  27. ↑ بیرونی، ابوریحان. التفهیم لاوائل صناعة التنجیم. ص. ۳۷.
  28. ↑ Cajori, Florian (1928). A History of Mathematical Notations (in English). Vol. 1. Chicago: Open Court.
  29. ↑ پسندیده، محمد (شهریور ۱۳۸۱). «جبر و مقابله». کتاب ماه علوم و فنون.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:سال (رده)
  30. ↑ Hughes, Barnabas B. (1986). "Gerard of Cremona's Translation of al-Khwārizmī's al-Jabr: A Critical Edition". Mediaeval Studies (in English). 48: 211–263.
  31. ↑ Hughes, Barnabas B. (1989). Robert of Chester's Latin Translation of al-Khwārizmī's al-Jabr: A New Critical Edition (in English). Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. ISBN 3-515-04589-9.
  32. ↑ آقایی چاوشی، جعفر (۱۳۹۱). «خوارزمی، نظریه‌پرداز معادلات درجهٔ دوم». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ۳ (۲): ۱–۲۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  33. ↑ «جشنوارهٔ جوان خوارزمی». وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۱.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  34. ↑ «جشنوارهٔ بین‌المللی خوارزمی». وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  35. ↑ «دانشگاه نیوساوت ولز استرالیا و خوارزمی ایران تفاهم‌نامهٔ همکاری امضا کردند». ایرنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۳.{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  36. ↑ "Kharazmi University". Times Higher Education (in English).
  37. ↑ «تعیین مناسبت‌های جدید جهت درج در تقویم رسمی کشور». شورای عالی انقلاب فرهنگی.
  38. ↑ "Lunar Nomenclature" (in English). 2007. Archived from the original on 23 فوریه 2011. Retrieved 21 اوت 2021.

پیوند به بیرون

[ویرایش | اشتراک‌گذاری]