حرکت وضعی زمین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
تصویری پویانمایی از دوران زمین به دور خود

حرکت وضعی زمین نام چرخشی است که سیارهٔ زمین به دور خود انجام می‌دهد. دانشمندان زیادی در قرنها پیش و تا به الان این چرخش را تایید کردند و چرخش زمین از غرب به شرق است. اگر از سمت ستارهٔ قطبی به زمین نگاه کنیم، زمین خلاف جهت عقربه‌های ساعت به دور خود دوران می‌کند. بین دو نقطهٔ قطب شمال و قطب جنوب امتداد دارد.

حرکات زمین

  • زمین دور محورش روزی یک‌ بار دوران می‌کند. (حرکت وضعی)
  • زمین بر گرد خورشید سالی یک ‌بار دوران می‌کند. (حرکت انتقالی)
  • محور زمین حرکت تقدیمی دارد.
  • محور زمین حرکت ترقص دارد. (رقص محوری)
  • خورشید همراه زمین و سیارات دیگر در میان خوشهٔ محلی ستارگان با سرعت ۲۰ کیلومتر در ثانیه حرکت می‌کنند.
  • شب و روز پدید می‌آیند. (حرکت وضعی)


تاریخچهٔ اعتقاد به چرخش زمین

هیچ شاهدی وجود ندارد که صراحتا نشان دهد حتی یکی از دانشمندان و منجمان دوران اسلامی، چه ایرانی و چه غیر آن، به نظریۀ چرخش وضعی یا انتقالی زمین معتقد بوده باشند. یکی از شواهدی که بعضی‌ها را به اشتباه انداخته است عبارات ابوریحان بیرونی در کتاب استیعاب الوجوه الممکنة لصنعة الاصطرلاب است. او پس از معرفی اسطرلاب زورقی، می­‌نویسد:

«ابوسعید سجزی، این اسطرلاب را بر اساس این فرض ساخته ـ که بعضی مردم بدان اعتقاد دارند ـ که زمین به دور خود در گردش است. این فرضی است که نمی­‌توان با هندسه و علم هیئت آن را نقض کرد، و برای رد آن باید از طبیعیات کمک گرفت».[۱]

بعضی‌ها این سخن بیرونی را نشانۀ اعتقاد سجزی به چرخش وضعی زمین دانسته اند، در حالی که عبارت بیرونی نه تنها هیچ صراحتی در این زمینه ندارد، بلکه این تعبیر او، «لاخترعه علی اصل قائم بذاته مستخرَج مما یعتقده بعض الناس...»، نشان دهندۀ عکس این مطلب است، یعنی کسانی به غیر از سجزی معتقد به این بوده اند. بیرونی در قانون مسعودی بعد از آن که دلایل بسیاری برای سکون زمین می‌آورد، اشاره می کند که بعضی از هندیان به نام اصحاب اَرجبَهَر از علمای هند قائل به چرخش وضعی زمین بوده اند.[۲] به غیر از این اشاره در هیچ کدام از آثار نجومی و جغرافیایی جهان اسلام هیچ نشانه ای از اعتقاد صریح به چرخش وضعی یا انتقالی زمین وجود ندارد.[۳] علاوه بر این باید توجه داشت که ساخت هر نوع اسطرلاب الزامی برای پذیرش هیچ دیدگاه کیهان‌شناسانه‌ای ایجاد نمی‌کند. چرا که ممکن است انگیزۀ سازنده در ساخت ابزار سادگی ساخت و کار با آن باشد. بنابراین نمی توان عجولانه نتیجه گرفت که سجزی مبدع نظریه چرخش وضعی زمین بوده است.[۴]

متأسفانه در آثار غیرپژوهشی و عامیانه زیاد گفته می شود که سجزی نه تنها مبدع نظریه چرخش وضعی زمین، بلکه انتقالی آن بر مدار بیضوی بوده است. در حالی که از عبارات ابوریحان بیرونی، که تنها سند در این زمینه است، به هیچ وجه چنین چیزهایی برداشت نمی شود. این ادعاهای غیرعلمی نه تنها مایۀ افتخار و مباهات ایرانیان نیست، بلکه موجب وهن پژوهشگران ایران و اتهام آنها به بی دقتی و دخالت انگیزه های ملی گرایانه در پژوهشهای تاریخی است. مثلا بعضی ها ادعا کرده اند که ابن رسته در کتاب اعلاق النفیسه از نظریه چرخش وضعی زمین دفاع کرده است. مراجعه به این کتاب عکس این مطلب را نشان می دهد. زیرا در فصلی با عنوان «فصل فی الحرکتین الاولتین من حرکات السماء» به معرفی حرکت شبانروزی آسمان می پردازد و هیچ اشاره ای مطلقا به حرکت زمین نمی کند.[۵]

ابن رسته

درست است که تمام دانشمندان و منجمان جهان اسلام به مرکزیت و سکون زمین اعتقاد داشتند. اما بر سر بهترین استدلال برای سکون زمین اختلاف هایی بین بعضی منجمان در گرفت. مثلاً نصیرالدین طوسی معتقد بود دلایل تجربی بطلمیوس برای سکون زمین کافی نیست و استدلالی فلسفی برای آن مطرح کرد.اما شاگرد او قطب‌الدین شیرازی استدلال بطلمیوس را کافی می‌دانست و دلیل فلسفی طوسی را رد می‌کرد. این بحث در آثاری که به نام شروح تذکرهٔ طوسی شناخته می‌شود ادامه پیدا کرد. تمامی نویسندگان و مترجمان به سکون زمین اعتقاد داشتند ولی درباره اینکه چه استدلالی می‌تواند آن را نشان دهد اختلاف داشتند. بعضی از استدلال‌هایی که کوپرنیک بعدها برای نفی حرکت زمین استفاده کرد احتمالاً برگرفته از همین بحث و تبادل‌نظر بود.[۶] [۷]

آزمایش فوکو

آزمایش فوکو و دوران زمین ژ.ب.ل فوکو فیزیکدان فرانسوی در سال ۱۸۵۱ آزمایشی انجام داد که هدف آن بررسی دوران زمین بود. تنها وسیلهٔ لازم برای این آزمایش یک آونگ است که از گلوله‌ای سربی و تک سیمی برای آویختن تشکیل شده‌است. برای اندازه‌گیری دقیق، سیم باید بلند باشد و گلولهٔ سربی و سنگین باشد و آونگ از نقطه‌ای ثابت و محکم آویخته گردد. آونگی که به آزادی نوسان می‌کند صفحهٔ نوسانش را حفظ می‌کند.

  • آونگ را به نوسان در‌آورید.
  • روی زمین با رسم خطی مسیر گلولهٔ آونگ را مشخص کنید.
  • یک ساعت بعد نگاه کنید. این خط به اندازه ۱۵ درجه در خلاف جهت حرکت عقربه‌های ساعت نسبت به صفحه‌ای که آونگ در آن نوسان می‌کند، چرخیده است.
  • مشاهده می‌کنید که در یک روز نجومی، این خط یک دور کامل را در خلاف جهت حرکت عقربه‌های ساعت پیموده است.

جستارهای وابسته

منابع

  • ویکی‌پدیای انگلیسی
  1. - بیرونی، ابوریحان، استیعاب الوجوه الممکنة لصنعة الاصطرلاب، تصحیح سید محمد اکبر جوادی حسینی، آستان قدس، 1380: ص 120
  2. - بیرونی، ابوریحان، القانون المسعودی، دائرة المعارف العثمانیة، حیدرآباد، 1954م، جلد اول: ص 49-50
  3. گمینی، امیرمحمد. «بررسی دلایل مرکزیت و سکون زمین در آثار هیئت دورۀ اسلامی». تاریخ علم. بهار و تابستان 1391: صفحه 45-80
  4. - Pines, Shlomo, “La théorie de la rotation de la terre à l’époque d’al-Bīrūnī.”, Journal Asiatique, 244, 1956:301–306.
  5. ابن رسته. المجلد السابع من کتاب الاعلاق النفیسه. لیدن: مطبعة بریل (1967): ص 15.
  6. - Ragep, “Ṭūsī and Copernicus the Earth’s Motion in Context”, Science in Context, 14, 2001
  7. گمینی. امیرمحمد. دایره‌های مینایی: پژوهشی در تاریخ کیهان‌شناسی در تمدن اسلامی. تهران: نشر حکمت سینا: ص 104-108.