زبان سانسکریت
| سانسکریت | |
|---|---|
| संस्कृतम् saṃskṛtam | |
_in_Sanskrit.svg) کلمهٔ سنسکریت (Sanskrit) نوشته شده به خط دیواناگری. | |
| بیان | [ˈsɐ̃skr̩tɐm] () |
| منطقه | هند بزرگ |
هندواروپایی
| |
| خط بومی ندارد.[۱] به دیواناگری، خطوط با ریشه براهمی یا خط لاتین نوشته می‌شود. | |
| وضعیت رسمی | |
زبان رسمی در |  هند, اوتاراکندیکی از بیست و دو زبان برنامه‌ریزی‌شده هند |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۱–۶۳۹ | sa |
| ایزو ۲–۶۳۹ | san |
| ایزو ۳–۶۳۹ | san |
سانسکریت یا سَنسکریت (saṃskṛtam संस्कृतम्) یکی از زبان‌های هندو-آریایی باستانی مردمان هندوستان و زبان دینی مذاهب هندوئیسم، بودیسم و جاینیسم است.
زبان سانسکریت یکی از کهن‌ترین و اثرگذارترین زبان‌های خانوادۀ هندواروپایی است و جایگاه برجسته‌ای در تاریخ زبان‌شناسی، ادبیات، فلسفه و دانش کهن دارد.
زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]شناسایی پیوندهای ساختاری سانسکریت با زبان‌های اروپایی در پایان سدۀ هجدهم میلادی، به‌ویژه پس از پژوهش‌های ویلیام جونز، زمینه‌ساز بنیادگذاری دانش زبان‌شناسی تاریخی و زبان‌شناسی تطبیقی شد.[۲] شباهت‌های بنیادین در دستور و واژگان میان سانسکریت و زبان‌هایی چون یونانی باستان، لاتین، اوستایی و فارسی باستان وجود یک زبان مشترک نیا را اثبات کرد که امروزه با نام زبان نیاهندواروپایی شناخته می‌شود.[۳]
سنت دستوری و زبان‌شناسی صوری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سنت دستوری سانسکریت از دقیق‌ترین و منسجم‌ترین دستگاه‌های توصیف زبان در دوران باستان به شمار می‌رود. اثر بنیادین پانینی با نام اشتادهیایی در سدۀ چهارم یا پنجم پیش از میلاد، نحو و صرف این زبان را با قواعد صوری و جبری تحلیل کرد.[۴] این ساختار قانون‌مند بعدها در زبان‌شناسی نوین، نظریۀ زایشی و ایجاد مفاهیمی مانند فرم باکوس نائور در تحلیل زبان‌های برنامه‌نویسی اثرگذار شد.[۵]
متون دینی و فلسفی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سانسکریت زبان آیینی و فلسفی ادیان هندی از جمله هندوئیسم، بودیسم و جینیسم است. بخش بزرگی از ادبیات الهیاتی و عرفانی شرق، شامل وداها، اوپانیشادها و بهگودگیتا به این زبان به نگارش درآمده و سده‌ها شالودۀ دستگاه‌های گوناگون فلسفه هندی را تشکیل داده است.[۶]
میراث ادبی و حماسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]آثار کلاسیک فراوانی در گونه‌های مختلف ادبی به زبان سانسکریت خلق شده‌اند. دو حماسۀ بزرگ مهابهاراتا و رامایانا و همچنین نمایشنامه‌ها و سروده‌های شاعرانی برجسته مانند کالیداسا نه تنها بر شبه‌قارۀ هند بلکه بر هنر و ادبیات نمایشی جنوب شرق آسیا اثر گذاشته‌اند.[۷]
دانش‌های کهن
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]بخش چشمگیری از پژوهش‌های باستانی در ریاضیات، اخترشناسی هندی، پزشکی کهن (آیورودا) و کشورداری (همچون ارته‌شاستره) به زبان سانسکریت مدون شده است.[۸] بسیاری از این متون در دوران ساسانی و سپس در دوره اسلامی به زبان‌های پهلوی، عربی و فارسی ترجمه شدند و مسیر انتقال مفاهیمی چون ارقام هندی به جهان اسلام و اروپا را هموار کردند.[۹]
اثرگذاری بر زبان‌های دیگر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سانسکریت همان نقشی را در توسعهٔ واژگان و اصطلاحات زبان‌های هندوآریایی نو (مانند هندی، بنگالی و مراتی) بازی کرده که زبان لاتین در زبان‌های رومی‌تبار داشته است. همچنین از طریق گسترش فرهنگی، وام‌واژه‌های فراوانی از سانسکریت به زبان‌های جنوب شرق آسیا مانند اندونزیایی، مالایی و تایلندی راه یافته است.[۱۰]
ویکی‌پدیا نسخه سانسکریت دارد که در سال ۲۰۰۳ راه‌اندازی شده است.
بن و ریشه‌شناسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]واژه یِ سانسکریت از واژه یِ «سامس‌کَرْتَه» (خودساخته) مشتق شده و به معنی خودسازه است. این واژه بعدها معنی «فرهنگی» به خود گرفت و زبان سانکریت (سانسکریت واک) به معنی زبان فرهنگ بالا استفاده شد. به این زبان اصطلاحن دِوا باگا نیز گفته می‌شود که به معنی «زبان خدایان» است.[نیازمند منبع]
سانسکریتِ وِدایی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
متن‌های این زبان به سالهای ۱۵۰۰–۱۲۰۰ پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد.
سانسکریت کلاسیک
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]نوشته‌هایی که به هزاره‌های پس از میلاد و ۱۵۰۰ سال پیش برمی‌گردد.
اهمیت زبان سانسکریت
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
زبان سانسکریت تا قرن هجدهم برای اروپاییان ناشناخته بود. در این زمان استعمارگران انگلیسی که در هند به‌سر می‌بردند، در منطقه گجرات و رود سند متوجه شدند که واژگان مشترک و تشابه آوایی بین زبان اهالی این منطقه با زبان‌های اروپایی وجود دارد و در این خصوص بیشتر تحقیق کردند. در نتیجه اعلام کردند که سانسکریت زبانی کهن و خواهر زبان‌های آرین است. بعدها معلوم شد که واژگانی از این زبان در همهٔ زبان‌های شبه‌قاره وجود دارد و با زبان پارسی باستان مشابهت‌هایی وجود دارد؛ مثلاً واژگانی مانند: آواز - خاکی - خیمه -دروازه - درست - درگاه - دربار - دستور - دل - دلیر- پنج اب - روز - روزنامه - رهنامه - روغن - زور - سرخ - شاه - پادشاه - شکر - شمشیر- کمر- بازو- شوروا- صوفی - درویش - جشن - فرمان - فرار- گرم - میر - مهربان - ناودان - نماز (نمزته) - نمک - نیک - واپس - جوان- آهو - ابرو - استر - انبه - بازو (بهو) -ایزد- بور - بهره - پاره - پا - لنگ - پنج - پند - تار - جمشید- خاموش - چهار - چرم - چلو - داس - دختر - خوب - رام - رنگ - دیبا - دود (عود) -زار- ستون - شترنگ - شرتا (باد)- سومه نات- شالی - طاووس - فلفل- کافور - کر - کف - گاری - گرگ - لیمو - ماهی - مرد - زن - مزد - مست - نه - مه - به به (بهجه) ماست - ماه - میدان - میان - میز - نارگیل - ناو - نیلوفر - هزار - نمد - هفت - هشت - هسته - یاسمن/جاسمین/- یوغ/یوگ -، تارا (ستاره)- مهرو… با اختلافاتی در آوا، در بیشتر زبان‌ها وجود دارد. در هند زبان سانسکریت بیشتر به خط برهمی نوشته می‌شد، اما امروزه زبان سانسکریت به خط دیواناگری نوشته می‌شود که خط رسمی زبان هندی است. دولت هند اخیراً توجه مهمی به رسمی کردن این زبان در تمام هندوستان نشان داده است. البته این توجه دولت ناریندرا مودی و خانم اسمرتی ایرانی وزیر علوم و منابع انسانی با واکنش‌های منفی نیز روبرو شده است.
مکان زبان مادری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در روستاها و مکان‌های زیر زبان مادری مردم سانسکریت است:
- Mattur in کارناتاکا[۱۱]
- Mohad, District: Narasinhpur, Madhya Pradesh
- Jhiri, District: Rajgadh, مادایا پرادش[۱۲]
- Kaperan, District: Bundi, Rajasthan
- Khada, District: Banswada, Rajasthan
- Ganoda, District: Banswada, راجستان[۱۳]
- Bawali, District: Bagapat, Uttar Pradesh
- Shyamsundarpur, District: Kendujhar, اوریسا[۱۴]
- * عددها در سانسکریت ار ۱ تا ۱۰
- éka- اِکا
- dva- دوا
- tri- تری‌یِنی
- catúr- چاتور
- páñcan- پانچان
- ṣáṣ- سس
- saptán- سبتان
- aṣṭá- اَشتا
- návan- نَوَن
- dáśan- دَشَن
زبان سانسکریت در عصر جدید
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سانسکریت ۱۴هزار گویش‌ور دارد.
نیایش‌ها و مراسم
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سانسکریت زبان مقدس سنت‌های متفاوت هندو، بودایی و جین است. و هنگام عبادت در معبد‌های هندو بودیسم نوار و مهایانا و بودیسم تبتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
ادبیات و هنر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از استقلال هند در ۱۹۴۷ میلادی بیش از ۳٬۰۰۰ اثر چاپ شده است. آکادمی ساهیتیا از سال ۱۹۶۷ هر سال یک جایزه به خلاقانه‌ترین اثر سانسکریت اهدا کرده است.
رسانه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از ۱۹۴۷ یک برنامه رادیوی ملی به نام رادیوی همه هند پخش می‌شود. کانال تلویزیون ملی دی دی ساعت ۶:۵۵ خبر روزانه به سانسکریت پخش می‌کند. این برنامه‌ها از طریق اینترنت هم در دسترس هستند.
مدارس و وضعیت معاصر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]ساسکریت از زمان‌های باستانی در هند در مدارس تدریس می‌شده است. نخستین دانشگاه سانسکریت دانشگاه سانسکریت سامپورنانند در ۱۷۹۱ بود که در شهر واراناسی تأسیس شده بود. سانسکریت در هند ۵۰۰۰ مدرسه سنتی و ۱۴۰۰۰ مدرسه عادی دارد.
در غرب
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]دانشگاه سنت جیمز جونیور در لندن سانسکریت را به عنوان برنامه درسی خود دارد.
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]یادداشت‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- ↑ Banerji, Suresh (1971). A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and twelve appendices. p. 672. ISBN 978-81-208-0063-2.[پیوند مرده]
- ↑ Mallory، J. P.؛ Adams، Douglas Q. (۲۰۰۶). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford University Press. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۹۲۹۶۶۸-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Fortson، Michael (۲۰۱۰). Indo-European Language and Culture: An Introduction. Wiley-Blackwell. شابک ۹۷۸-۱-۴۰۵۱-۸۸۹۶-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Staal، Frits (۱۹۸۸). Universals: Studies in Indian Logic and Linguistics. University of Chicago Press. شابک ۹۷۸-۰-۲۲۶-۷۷۰۷۳-۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Lyons، John (۱۹۶۸). Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۹۵۱۰-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Flood، Gavin (۱۹۹۶). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۴۳۸۷۸-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Macdonell، Arthur Anthony (۱۹۰۰). A History of Sanskrit Literature. D. Appleton and Company.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Matilal، Bimal Krishna (۲۰۰۲). Mind, Language and World. Oxford University Press. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۵۶۶۶۵۷-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Gutas، Dimitri (۱۹۹۸). Greek Thought, Arabic Culture: The Graeco-Arabic Translation Movement in Baghdad and Early 'Abbasid Society. Routledge. شابک ۹۷۸-۰-۴۱۵-۰۶۵۰۳-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Southworth، Franklin C. (۲۰۰۵). Linguistic Archaeology of South Asia. Routledge. شابک ۹۷۸-۰-۴۱۵-۳۳۳۲۳-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "This village speaks gods language – India – The Times of India". Timesofindia.indiatimes.com. 2005-08-13. Retrieved 2012-04-05.
- ↑ "Sanskrit boulevard". Hindustan Times. 2008-09-20. Archived from the original on 6 ژوئن 2011. Retrieved 2012-04-05.
- ↑ Chitrapurmath.net بایگانی‌شده در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine Thehindu.com
- ↑ "Orissa's Sasana village – home to Sanskrit pundits!!". Allvoices.com. 2010-04-09. Archived from the original on 13 فوریه 2012. Retrieved 2012-04-05.
پیوند به بیرون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- جستجوگر دو لغت‌نامهٔ سانسکریت-انگلیسی و انگلیسی-سانسکریت بایگانی‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine
- مستند تمدنی گم‌شده و به‌سرقت‌رفته و مرکز زبان سانسکریت ویدئو در یوتیوب
- الفبای سانسکریت/دیواناگری
- جدال در هند بر سر زبان سانسکریت * زبان سانسکریت در دانشنامهٔ ایرانیکا
- Jiroft, Fabuleuse Decouverte en Iran, Dossiers Archeologica 287, October 2003.
- Yousef Mazidzadeh, Jiroft earliest oriental civilization (2004).
- O. White Muscarella, Jiroft and “Jiroft-Aratta”: A Review Article of Yousef Madjidzadeh, Jiroft: The Earliest Oriental Civilization, Bulletin of the Asia Institute 15 (2005) 173-198.
- Andrew Lawler, Ancient Writing or Modern Fakery?, Science ۳ اوت ۲۰۰۷: Vol. 317. no. 5838, pp. ۵۸۸ – ۵۸۹.
- Andrew Lawler, Iranian Dig Opens Window on New Civilization, Science 2۱ مه ۲۰۰۴: Vol. 304. no. 5674, pp. ۱۰۹۶–۱۰۹۷.
- M.R. Maheri The Early Civilizations Of Kerman (تمدّن‌های نخستینِ کرمان), Markaze Kerman Shenasaee (2000), 1st edition, ISBN 964-6487-21-1
- Jiroft and “Jiroft-Aratta” A Review Article of Yousef Madjidzadeh بایگانی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
- Jiroft civilization
- فرهنگ اوستایی-انگلیسی
- خودآموز خط اوستایی بایگانی‌شده در ۲۸ دسامبر ۲۰۰۵ توسط Wayback Machine (به فارسی)
| زبان‌های رسمی |
| ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| زبان‌های غیررسمی عمده |
| ||||||
