ابوالعباس نیریزی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی، ریاضی‌دان و اخترشناس ایرانیاست که در پایان سدهٔ سوم و آغار سدهٔ چهارم هجری زیسته‌است.

زادگاه او به درستی معلوم نیست، همین‌قدر دانسته شده که وی اهل نی‌ریز در استان فارس بوده‌است. ابوالعباس معاصر معتضد خلیفهٔ عباسی بود. ابن ندیم نام او را در کتاب الفهرست ذکر نموده و از او به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان علم نجوم و هیئت نام برده‌است. منابع لاتین او را آناریتیوس "Anaritius" نامیده‌اند.

ابوالعباس در ستاره‌شناسی، دنباله‌رو نگرش سامانهٔ جهان زمین‌مرکز بطلمیوس بود. در زمینهٔ ریاضیات نیز پژوهش‌هایی دربارهٔ هندسهٔ اقلیدسی و مثلثات انجام داد. او اولین کسی است که کتانژانت را به کار برد و اولین کسی است که خط سیاه در رنگین کمان را کشف کرد و توضیح داد.و برای اولین بار کتابی در هواشناسی و ابزار آن نوشت.لبچوفسکی دنباله روی کارهای او بوده است.

«شرح کتاب اصول اقلیدس»، «رسالة فی بیان‌المصادرة المشهورة الاقلیدس»، «تفسیر کتاب المجسطی»، «زیج کبیر» و «زیج صغیر» و «حوادث القرانات» از آثار اوست.

وفات او را به سال ۳۱۰ هجری دانسته‌اند. نیریزی خط مماس موسوم به ظل را که معادل تانژانت است به صورت یکی از خطوط اصلی در هندسه به کار برد (ولی در این مورد حبش بر او فضل تقدم داشت، نک نیمهٴ اول سدهٴ نهم). سارتون می‎نویسد، نیریزی ظل معکوس را که هم‎ارز تانژانت است، به کار برده است.فضل حاتم نیریزی توضیحی بر اصول اقلیدس نوشته است و در آن از نوشته‎های هرون اسکندرانی بهره گرفته است. ده مقاله‎ی اول این شرح را جرار دکرمونی در سده‎ی دوازدهم میلادی به لاتینی ترجمه کرده که در سال 1899 چاپ شده است.هم‎چنین نیریزی کتابی در ریاضی دارد درباره‎ رساله‎ی اقلیدس که نسخه خطی آن در کتاب‎خانه‎ی مدرسه‎ی عالی مطهری (سپهسالار) موجود است. با وجودی که بسیاری کسان از جمله این ندیم، قفطی و بیرونی از این کتاب یاد کرده‎اند، امروزه در دسترس ما نیست. هم‎چنین نیریزی زیج‎هایی داشته است که ابوریحان بیرونی مسئله‎هایی از آن‎ها آورده است، ولی خود زیج‎ها را در اختیار نداریم. نیریزی کتابی هم درباره‎ی استرلاب کروی داشته است که یک نسخه‎ی خطی آن در اسکوریال موجود است. مسئله‎ای در تعیین سمت قبله دارد که یک نسخه‎ی خطی آن در کتاب‎خانه‎ی ملی پاریس موجود است. یک کتاب هم درباره‎ی «ظاهرات فلک» نوشته که نصیر توسی آن را تحریر کرده است.[۱]

منابع[ویرایش]

  • حقیقت، عبدالرفیع، تاریخ نهضت‌های فکری ایرانیان: از آغاز قرن چهارم تا پایان قرن ششم هجری (از ظهور رودکی تا شهادت سهروردی)، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، بخش دوم، صفحهٔ ۷۰۲، چاپ اول، آذر ۱۳۵۷ خورشیدی.
  • وب‌گاه دانشکدهٔ ریاضیات و آمار دانشگاه سنت آندره، اسکاتلند. (به زبان انگلیسی.)
  • جورج سارتون. مقدمه بر تاریخ علم. ترجمهٔ غلامحسین صدری افشار. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.