استوانما

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
تصویری از یک استوانما

استوانما (به انگلیسی Equatorium) یک ابزار محاسبه نجومی است که توسط آن می‌توان موقعیت ماه، خورشید و سیارات را بدون محاسبات ریاضی و با استفاده از یک مدل هندسی بدست آورد.

اولین سابقه موجود از وسیله ای که به کمک آن موقعیت دقیق خورشید اندازه‌گیری شود، در کارهای دانشمند یونانی قرن پنجم، پروکلس لیکایوس یافت شده‌است،[۱] جایی که او دستورالعمل‌هایی در مورد نحوه ساخت یک وسیله چوبی یا برنزی را می‌دهد.[۲] اگرچه استوانمای سیاره ای احتمالاً توسط یونانی‌های باستانی ساخته شده‌است، اولین توصیف از وسیله ای که مکان سیارات را نشان می‌دهد در کتاب دانستنی‌های نجوم اثر آلفونسو دهم در قرن سیزدهم است. کتاب تئوری سیاره‌نما نوشته شده توسط کامپانوس نیز حاوی اولین دستور ساخت استوانما به زبان لاتین در اروپا است.[۳] در قرن پانزدهم میلادی نیز ابزاری به نام طَبَق المَناطِق توسط غیاث الدین جمشید کاشانی ساخته شده‌است که توسط آن حرکات ماه و خورشید و سیارات بر اساس عرض جغرافیایی یا به عبارتی بر اساس مختصات استوایی قابل محاسبه بوده‌است.[۴][۵]

ریچارد والینگفورد نبر یک استوانمای پیچیده به نام آلبیون (Albion) در سال ۱۳۲۶ میلادی ساخته‌است که بر خلاف اکثر استوانماهای آنزمان توانایی پیش بینی خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی را نیز داشته‌است.[۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Proclus (1909). Hypotyposis Astronomicarum Positionum. Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana. Karl Manitius (ed.). Leipzig: Teubner.
  2. Evans, James (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy. Oxford & New York: Oxford University Press. p. 404. ISBN 978-0-19-509539-5.
  3. Toomer, G. J. (1971). "Campanus of Novara". In Gillispie, Charles Coulston. Dictionary of scientific biography. III. New York: Scribner. pp. 23–29. ISBN 978-0-684-10114-9.
  4. Kennedy, E. S. (1950). "A Fifteenth-Century Planetary Computer: al-Kāshī's ``Ṭabaq al-Manāṭeq I. Motion of the Sun and Moon in Longitude". Isis. 41 (2): 180-183. doi:10.1086/349146.
  5. Berggren، J.L. (۲۰۱۴). Episodes in the Mathematics of Medieval Islam. Springer. صص. ۱۸. شابک ۱۴۶۱۲۴۶۰۸۳, ۹۷۸۱۴۶۱۲۴۶۰۸۴ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک).
  6. Morrison, James E. "Richard of Wallingford". History of Astronomy.