زبان براهویی

براهویی
براهوئی
منطقه	پاکستان افغانستان ایران ترکمنستان
قومیت	براهویی
شمار گویشوران	۲٬۴۳۳٬۶۰۰  (۲۰۱۱–۲۰۱۴)
تبار	دراویدی زبان‌های دراویدی براهویی
سامانه نوشتاری	خط عربی (نستعلیق)، الفبای لاتین
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	brh
گلاتولوگ	brah1256
براهویی (سمت چپ بالا) از لحاظ جغرافیایی از تمام زبان‌های دراویدی جدا شده‌است.

زبان براهویی یکی از زبان‌های دراویدی است که به‌طور عمده توسط براهویی‌های ساکن در بلوچستان پاکستان، جمعیت‌های پراکنده در ایران، افغانستان، و ترکمنستان، و نیز توسط اجتماعات براهویی در قطر، امارات متحده عربی، و عراق تکلم می‌شود.

گویشوران این زبان با گویشوران زبان‌های دراویدی در جنوب هند ۱٬۵۰۰ کیلومتر (۹۳۰ مایل) فاصله دارند که از نظر جغرافیایی نزدیک‌ترین مسافت بین براهویی‌ها و دیگر اقوام دراویدی‌زبان است. ناحیهٔ کلات، شهرستان خضدار، ناحیهٔ مستونگ، ناحیهٔ کوئته، ناحیهٔ کچهی، و ناحیهٔ نصیرآباد در بلوچستان پاکستان، عمده‌ترین جمعیت براهویی زبان را در خود جای داده‌اند؛ براهویی در ایالت سند نیز تکلم می‌شود که گویشوران آن به‌طور عمده در لارکانه و نوابشاه حضور دارند.

براهویی تنها زبان دراویدی است که عمدتاً به خط فارسی-عربی نوشته می‌شود. این زبان به خط لاتین نیز نوشته می‌شود.

نام

زبان براهویی نام خود را از مردم براهویی گرفته‌است. با این وجود در منابع تاریخی و در میان مردم به نام‌های بروهی، بروهكی، كورگالّی و کُردگالی نیز شناخته می‌شود. این نام‌گذاری در حالی‌ست که این زبان به لحاظ زبان‌شناختی ارتباطی با زبان کُردی ندارد.

پراکندگی

نسبت افرادی که زبان مادری‌شان براهویی است در هر یک از ناحیه‌های پاکستان بر اساس سرشماری ۲۰۱۷ پاکستان

براهویی در بخش مرکزی بلوچستان پاکستان، عمدتاً در ناحیه‌های کلات، خضدار و مستونگ رایج است، اما در شمار کمتر در ناحیه‌های همجوار و همچنین در افغانستان که با بلوچستان پاکستان هم‌مرز است نیز گویشور دارد؛ با این حال، بسیاری از اعضای این گروه قومی دیگر به زبان براهویی سخن نمی‌گویند (فرسایش زبان). همچنین تعداد نامعلومی (اما بسیار اندک) از براهویی‌های مهاجر در کشورهای عربی خلیج فارس و ترکمنستان زندگی می‌کنند.

تاریخچه

در مورد اینکه آیا براهویی زبانی نسبتاً جدید است که به بلوچستان وارد شده یا بقایای یک خانوادۀ زبانی دراویدی که در گذشته گستردگی بیشتری داشته، اتفاق نظر وجود ندارد. به گفتۀ یوزف الفنباین (۱۹۸۹)، رایج‌ترین نظریه این است که براهویی‌ها بخشی از مهاجرت دراویدی‌ها به بخش‌های شمال غربی شبه‌قاره هند در هزارۀ سوم پیش از میلاد بوده‌اند، اما برخلاف دیگر دراویدی‌ها که به جنوب مهاجرت کردند، آنها از پیش از ۲۰۰۰ پیش از میلاد در سراوان و جهلاوان باقی ماندند. با این حال، برخی دیگر از پژوهشگران آن را زبانی می‌دانند که به تازگی به منطقۀ کنونی خود مهاجرت کرده است. آنها فرض می‌کنند که براهویی تنها پس از ۱۰۰۰ میلادی می‌توانسته از هند مرکزی به بلوچستان مهاجرت کرده باشد. این فرضیه با شواهد ژنتیکی در تضاد است که نشان می‌دهد جمعیت براهویی از گویشوران بلوچی همسایه قابل تشخیص نیست و از نظر ژنتیکی از گویشوران دراویدی مرکزی دور است. برخی دیگر ادعا کرده‌اند که براهویی یک زبان دراویدی بوده که توسط مردم بومی درۀ کلات صحبت می‌شده و بعدها توسط قبایل بلوچ که به بلوچی صحبت می‌کردند و قبایل براهویی که در آن زمان به زبانی معروف به «کردگالی» سخن می‌گفتند، پذیرفته شد. مشارکت‌کنندۀ اصلی ایرانی در واژگان براهویی، یعنی بلوچی، یک زبان ایرانی شمال غربی است و تنها در حدود ۱۰۰۰ میلادی از غرب به این منطقه مهاجرت کرده است. یک پژوهشگر این مهاجرت را تا سدۀ ۱۳ یا ۱۴ به تأخیر می‌اندازد. باور بر این است که واژگان براهویی شامل: ۳۵٪ منشأ فارسی-عربی، ۲۰٪ منشأ بلوچی، ۲۰٪ منشأ هندوآریایی، ۱۵٪ منشأ دراویدی و ۱۰٪ منشأ ناشناخته است. زبان براهویی، با همۀ گویش‌هایش، به پیروی از قبیلۀ کُرد، کُردی یا کُردگالی نامیده می‌شد و نام براهویی پس از استعمار بریتانیا بیشتر مورد استفاده قرار گرفت. فرانکلین ساوت‌ورث پیشنهاد کرد که براهویی یک زبان دراویدی نیست، بلکه می‌تواند با بقیۀ زبان‌های دراویدی و ایلامی پیوند داده شود تا «خانوادۀ زاگرسی» را تشکیل دهد که در جنوب غربی آسیا (جنوب ایران) سرچشمه گرفته و پیش از مهاجرت هندوآریایی‌ها در جنوب آسیا و بخش‌هایی از غرب آسیا پراکنده بوده است.

گویش‌ها

تفاوت‌های گویشی مهمی وجود ندارد. گویش‌های جهلاوانی (جنوبی، متمرکز در خضدار) و سراوانی (شمالی، متمرکز در کلات) با تلفظ *h از یکدیگر متمایز می‌شوند که تنها در شمال حفظ شده است (الفنباین ۱۹۹۷). براهویی از زبان‌های ایرانی رایج در منطقه، از جمله فارسی، بلوچی و پشتو تأثیر پذیرفته است.

واج‌شناسی

واکه‌های براهویی تمایز کشش نسبی میان واکه‌های بلند /aː eː iː oː uː/ و واکه‌های مرکب /aɪ̯ aʊ̯/ و واکه‌های کوتاه /a i u/ را نشان می‌دهند. براهویی به دلیل تأثیر زبان‌های هندوآریایی و ایرانی همسایه، واکه‌های کوتاه /e, o/ را ندارد؛ *e کوتاهِ دراویدی اولیه با a, ē و i و *o با ō, u و a در هجاهای ریشه جایگزین شده است.

واکه‌ها

	پیشین	مرکزی	پسین
بسته	i iː		u uː
میانی	eː		oː
باز		a aː

همخوان‌های براهویی الگوهای برگشتگی را نشان می‌دهند اما فاقد تمایزهای دمیدگی هستند که در زبان‌های پیرامون یافت می‌شود و شامل چندین سایشی مانند همخوان سایشی کناری بی‌واک [ɬ] است، آوایی که در جای دیگر منطقه یافت نمی‌شود. همخوان‌ها همچنین بسیار شبیه به همخوان‌های بلوچی هستند، اما براهویی سایشی‌ها و خیشومی‌های بیشتری دارد (الفنباین ۱۹۹۳).

همخوان‌ها

	لبی		دندانی لثوی		برگشته		کامی- لثوی		نرم‌کامی		چاکنایی
خیشومی		m		n		ɳ				(ŋ)
انسدادی	p	b	t	d	ʈ	ɖ	t͡ʃ	d͡ʒ	k	ɡ	ʔ
سایشی	f		s	z			ʃ	ʒ	x	ɣ	h
کناری			ɬ	l
ر-گونه				ɾ		ɽ
روان								j		w

• [h] در شمال، در جایگاه آغازی و میان‌واکه‌ای، با یک انسداد چاکنایی در جنوب مطابقت دارد. پیش از یک همخوان در جایگاه پایانی واژه حذف می‌شود. انسداد چاکنایی غیرواجی پیش از واکه‌های آغازی واژه، برای نمونه: hust (شمالی)، ʔust (جنوبی) «قلب».
• [ɬ] و [l] در بسیاری از موارد به طور آزادانه متغیرند؛ تقابل به دو یا سه مورد محدود می‌شود. شرایط ظهور [ɬ] مشخص نیست.
• /ɽ/ در آغاز واژه نمی‌آید. /r/ به /ɽ/ پیش از /t d s z/ در براهویی شمالی تبدیل می‌شود (الفنباین ۱۹۹۸: ۳۹۴)، برای نمونه xūrt → xūṛt «کوچک».
• همخوان‌های [p t k] در شمال شرق به طور آزادانه با همتایان دمیدۀ خود تناوب دارند. همخوان‌های انسدادی دمیده در آغاز واژه در وام‌واژه‌های جنوب وجود دارند، جایی که به طور آزادانه با انسدادی‌های نادمیده متغیرند.
• [ŋ] پیش از همخوان‌های انسدادی نرم‌کامی /k, g/ می‌آید.
• براهویی */H/ حنجره‌ای دراویدی اولیه را در برخی واژه‌ها به صورت /h/ حفظ کرده است، برای نمونه: دراویدی اولیه *caH- ~ *ceH- > براهویی kah-.

تکیه

تکیه در براهویی از یک الگوی مبتنی بر کمیت پیروی می‌کند و بر روی نخستین واکۀ بلند یا واکۀ مرکب، یا اگر همۀ واکه‌ها کوتاه باشند، بر روی هجای نخست قرار می‌گیرد.

دبیره

خط فارسی-عربی

براهویی
براهویی حرف نادر «ڷ» را دارد و به خط نستعلیق نوشته می‌شود.
نوع	ابجد
زبان‌ها	زبان براهویی
دورهٔ زمانی	سدۀ ۲۰ – اکنون
سامانهٔ مادر	نیا-سینایی فنیقی آرامی نبتی عربی فارسی-عربی اردو براهویی

براهویی تنها زبان دراویدی است که دیده نشده به یکی از خطوط مبتنی بر براهمی نوشته شده باشد؛ در عوض، از نیمۀ دوم سدۀ ۲۰ به خط عربی نوشته شده است. زبان‌های دراویدی دیگر نیز در گذشته توسط گویشوران اقلیت مسلمان هر زبان، یعنی عربی-تامیلی و عربی-مالایالامی، به خط عربی نوشته می‌شدند. در پاکستان، برای نوشتن از خط نستعلیق مبتنی بر الفبای اردو استفاده می‌شود. دبیرۀ براهویی در داشتن حرف «ڷ» که نشان‌دهندۀ آوای [ɬ] است، منحصربه‌فرد است. جدول زیر حروفی را که برای دبیرۀ براهویی پذیرفته شده‌اند، نشان می‌دهد:

حرف	برابر لاتین	آوانگاری بین‌المللی
ا	á, a, i, u	/aː/, /ə/, /ɪ/, /ʊ/
ب	b	/b/
پ	p	/p/
ت	t	/t/
ٹ	ŧ	/ʈ/
ث	(s)	/s/
ج	j	/d͡ʒ/
چ	c	/t͡ʃ/
ح	(h)	/h/
خ	x	/x/
د	d	/d/
ڈ	đ	/ɖ/
ذ	(z)	/z/
ر	r	/ɾ/
ڑ	ŕ	/ɽ/
ز	z	/z/
ژ	ź	/ʒ/
س	s	/s/
ش	ş	/ʃ/
ص	(s)	/s/
ض	(z)	/z/
ط	(t)	/t/
ظ	(z)	/z/
ع	', (a), (i), (u)	/ʔ/, /ə/, /ɪ/, /ʊ/
غ	ģ	/ɣ/
ف	f	/f/
ق	(k)	/k/
ک	k	/k/
گ	g	/ɡ/
ل	l	/l/
ڷ	ļ	/ɬ/
م	m	/m/
ن	n	/n/
ں	ń	/ɳ/
و	v, o, ú	/w~ʋ/, /o/, /u/
ہ	h	/h/
ھ	(h)	/h/
ی	y, í	/j/, /iː/
ے	e	/eː/

خط لاتین

به تازگی، یک دبیرۀ مبتنی بر خط رومی به نام «برولیکوا» (مخفف Brahui Roman Likvar) توسط هیئت زبان براهویی دانشگاه بلوچستان در کویته توسعه یافت و توسط روزنامۀ تلار به کار گرفته شد. در زیر، دبیرۀ ترویج‌شدۀ جدید Bráhuí Báşágal Brolikva آمده است:

Aa /ə/

Ii /ɪ/

Uu /ʊ/

Ee /eː/

Oo /oː/

Kk /k/

Gg /g/

Xx /x/

Hh /h/

Pp /p/

Bb /b/

Ff /f/

Vv /w~ʋ/

Tt /t/

Dd /d/

Cc /t͡ʃ/

Ss /s/

Zz /z/

Jj /d͡ʒ/

Mm /m/

Nn /n/ (/ŋ/)

Rr /ɾ/

Ll /l/

Yy /y/

Áá /aː/

Íí /iː/

Úú /uː/

Ģģ /ɣ/

(Ww) /w~ʋ/

Ŧŧ /ʈ/

Đđ /ɖ/

Şş /ʃ/

Źź /ʒ/

Ńń /ɳ/

Ŕŕ /ɽ/

Ļļ /ɬ/

حروف دارای اعراب، واکه‌های بلند، همخوان‌های پس‌لثوی یا برگشته، و سایشی نرم‌کامی واک‌دار یا سایشی لثوی بی‌واک هستند. ترتیب الفبایی بومی عبارت است از: b á p í s y ş v (w) x e z ź ģ f ú m n l g c t ŧ r ŕ d o đ h j k a i u ń ļ

نمونۀ متن

براهویی به خط فارسی

مُچَّا اِنسَاںک آجو او اِزَّت نَا رِد اَٹ بَرےبَر وَدِى مَسُّنو. اوفتے پُهِى او دَلِىل رَسےںگَانے. اَندَادے وفتے اَسِ اےلو تون اِىلُمِى اے وَدِّفوئِى اے.

به خط لاتین

Muccá insáńk ájo o izzat ná rid aŧ barebar vadí massuno. Ofte puhí o dalíl raseńgáne. andáde ofte asi elo ton ílumí e vaddifoí e.

معنی

همۀ انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ عزت و حقوق با هم برابرند. آنان دارای خرد و وجدان می‌باشند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.

در معرض خطر بودن

بر اساس گزارش سال ۲۰۰۹ یونسکو، براهویی یکی از ۲۷ زبان پاکستان است که با خطر انقراض روبروست. این زبان در دستۀ «آسیب‌پذیر» (unsafe) طبقه‌بندی شد که کم‌خطرترین سطح از میان پنج سطح نگرانی (آسیب‌پذیر، قطعاً در خطر، به شدت در خطر، در معرض خطر جدی و منقرض‌شده) است. این وضعیت از آن زمان به «آسیب‌پذیر» (vulnerable) تغییر نام داده است.

نشریات

تلار نخستین روزنامۀ روزانه به زبان براهویی است. این روزنامه از دبیرۀ جدید رومی استفاده می‌کند و «تلاشی برای استانداردسازی و توسعۀ زبان براهویی برای برآوردن الزامات گفتمان سیاسی، اجتماعی و علمی مدرن» است.

منابع

• Bashir, Elena (December 2003), "Brahui - Notes" (PDF), South Asian Language Resource Center Workshop on Languages of Afghanistan and neighboring areas, archived (PDF) from the original on 9 October 2022, retrieved 29 June 2010
• Bashir, Elena (2016). "Contact and convergence". In Hock, Hans Henrich; Bashir, Elena (eds.). The Languages and Linguistics of South Asia. pp. 241–374. doi:10.1515/9783110423303-004. ISBN 978-3-11-042330-3.
• Bray, Denys. The Brahui Language, an Old Dravidian Language Spoken in Parts of Baluchistan and Sind: Grammar. Gian Publishing House, 1986.
• Elfenbein, J. (1987). "A Periplus of the 'Brahi Problem'". Studia Iranica. 16 (2): 215–233. doi:10.2143/SI.16.2.2014604.
• Emeneau, M. B. (1962). "Bilingualism and Structural Borrowing". Proceedings of the American Philosophical Society. 106 (5): 430–442. JSTOR 985488.
• Krishnamurti, Bhadriraju (2003). The Dravidian Languages. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77111-5.
• Moseley, Christopher, ed. (2009), Interactive Atlas of the World's Languages in Danger, UNESCO, OCLC 435877932
• Parkin, Robert (1989). "Some comments on Brahui kinship terminology". Indo-Iranian Journal. 32 (1): 37–43. doi:10.1163/000000089790082944. JSTOR 24654607. S2CID 161638780.
• Sergent, Bernard (1997), Genèse de l'Inde, Bibliothèque scientifique Payot, ISBN 9782228891165, OCLC 38198091
• Witzel, Michael (2008). The Languages of Harappa: Early Linguistic Data and the Indus civilization. Kleine Schriften von Michael Witzel. Vol. 13. doi:10.11588/xarep.00000120. S2CID 165751802.

برای مطالعۀ بیشتر

• Ali, Liaquat; Kobayashi, Masato (2024). Brahui Texts: Glossed and Translated Short Stories and Folktales. Asian and African Lexicon (به Brahui و انگلیسی). Vol. 66. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA); Tokyo University of Foreign Studies. ISBN 9784863375321.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)

پیوند به بیرون

• Online Brahui Dictionary
• Handbook of the Birouhi language By Allâh Baksh (1877)
• Brahui Language Board بایگانی‌شده در ۷ ژوئن ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine
• Bráhuí Báşágal (Brahui Alphabet) بایگانی‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine
• Profile of the Brahui language
• Partial bibliography of scholarly works on Brahui
• Britannica Brahui language
• Brahui basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database