زبان بلتی

زبان بلتی
بلتی སྦལ་ཏི།
زبان بومی در	بلتستان، لداخ
منطقه	پاکستان: کشمیر، بلتستان هند:لداخ
قومیت	Balti people
شمار گویشوران	ناشناخته (290,000 اشاره‌شده 1992–2001)
تبار	چینی-تبتی Tibeto-Kanauri ? Bodish تبتی لداخی-بلتی زبان بلتی
سامانه نوشتاری	خط عربی-اردوی تطبیق‌یافته (رایج) الفبای تبتی تطبیق‌یافته (جنبی)
کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹	bft
گلاتولوگ	balt1258

زبان بَلتی زبانی از خانوادهٔ زبان‌های تبتی می‌باشد که در بلتستان (قلمروی گلگت-بلتستان، شمال‌شرق پاکستان) که مردمِ اکثرا شیعه-مذهبِ بلتی به آن صحبت می‌کنند. این زبان، از نظرِ آوایی، برخلاف زبان‌های تبتی معیار و دزونگکا (بوتانی)، دچار تحولاتِ کمتری شده و به زبانِ کلاسیکِ تبتی نزدیک‌تر است. این زبان همین‌طور تنها زبانِ تبتی می‌باشد که از خط عربی برای نوشتار آن استفاده شده؛ و مزیتِ خط عربی اینست که علاوه بر تطبیق‌پذیری با آواهای تبتی، وام‌واژگانِ متعدد اردو، فارسی، عربی، و انگلیسی نیز براحتی و مشابه آنچه در زبان اردو مرسوم است می‌توان نوشت.

کتابهای بلتی

• قرآن مجید با ترجمه بلتی ( مترجم: محمد یوسف حسین آبادی)
• گلدسته عباس ( مجموعه ی اشعار در مدایح اهل بیت، اثری از ملک الشعرای منطقه سید بواشاه عباس)
• زبدة المناقب ( مجموعه مدایح از شعرای قدیم وجدید بلتی)
• ریاض الحسینی ( مجموعه مراثی و نوحه اثری از آخوند حسین قمراه )
• گلزار حسن ( دیوان شاعر اهل بیت آخوند حسن رگیه یُل)
• بلتی لغت ( راجه محمد علی شاه صبا)
• بلتی قاعده

رسم‌الخط بلتی

خطِ رایج برای نوشتار زبان بلتی، خطِ عربی (با الهام از رسم‌الخطِ زبانِ‌اردو) می‌باشد. الفبای تبتی نیز، با توجه به اینکه زبان بلتی متعلق به خانوادهٔ زبان‌های تبتی می‌باشد، و با توجه به اینکه در قرن‌های گذشته از این خط در این منطقه استفاده می‌شده نیز، مورد توجه واقع شده و تلاش‌هایی در احیاء آن انجام شده است. علاوه بر این، تلاش‌هایی برای رسم‌الخط‌های لاتینی و دیواناگری نیز برای نوشتارِ بلتی نیز انجام شده است. در طولِ تاریخ، از دو الفبای باستانی نیز برای نوشتارِ‌ زبان بلتی مورد استفاده قرار گرفته شده بود.

در سال ۱۹۸۵ میلادی، محمد یوسف حسین‌آبادی، فرهنگی و ادیبِ اهل بلتستان، اقدام به استانداردسازی و تطبیق الفبای اردو با زبان بلتی کرد. در این راستا، وی با معرفی و تعیینِ پنج حرف، صداهای مختص زبان بلتی (و سایر زبان‌های تبتی) را بازتاب داد. در سال ۲۰۱۱ میلادی، وی حرف ششمی را به الفبای عربی-بلتی اضافه کرد. در این چندین دهه، کتب متعددی به زبان بلتی، منجمله ترجمهٔ قرآن کریم به بلتی (کارِ خودِ محمد یوسف حسین‌آبادی)، کتب شعر و ادبیات، و کتابِ سوادآموزی به بلتی به الفبای عربی-بلتی نوشته شده است.

همین‌طور، فرهنگیان و ادیبان بلتی، تلاش برای احیاء و استانداردسازی الفبای تبتی-بلتی، موسوم به «ایگی»‌ (به بلتی: اِگے) کرده‌اند. در این راستا، چهار حرف جدید برای نوشتار و بازتابِ صداهای مختص به زبان‌های اردو و فارسی (به منظور نوشتنِ وام‌واژه‌های اردو، فارسی، و عربی) به این خط اضافه شده‌اند.

الفبای عربی-بلتی

جدول زیر، حروفِ الفبای عربی-بلتی را نشان می‌دهد.

حرف	معادلِ لاتین	آوا	معادل تبتی-بلتی (ایگی)
ا	ā, a, (e), o, -	/ɑ/, /ə/, /e/, /o/, /∅/	ཨ
ب	b	/b/	བ
پ	p	/p/	པ
ت	t	/t/	ཏ
ٹ	ṭ	/ʈ/	ཊ
ث	(s)	/s/	ས
ج	j	/d͡ʒ/	ཇ
ڃ	ž	/ʒ/	ཞ
چ	č	/t͡ʃ/	ཅ
ڇ	kr/č̣	/ʈ͡ʂ/	ཀྲ
ح	(h)	/h/	ཧ
خ	x	/x/	ཁ༹
د	d	/d/	ད
ڈ	ḍ	/ɖ/	ཌ
ذ	(z)	/z/	ཟ
ر	r	/ɾ/	ར
ڑ	ṛ	/ɽ/	ཬ
ز	z	/z/	ཟ
ڗ	đ/dz	/d͡z/	ཛ
ژ	c/ts	/t͡s/	ཙ
س	s	/s/	ས
ش	š	/ʃ/	ཤ
ݜ	ṣ	/ʂ/	ཥ
ص	(s)	/s/	ས
ض	(z)	/z/	ཟ
ط	(t)	/t/	ཏ
ظ	(z)	/z/	ཟ
ع	(ā), (a), (e), (o), (-)	/ɑ/, /ə/, /e/, /o/, /∅/	ཨ
غ	ǧ	/ʁ~ɢ/	ག༹
ف	f	/pʰ~f/	ཕ༹
ق	q	/q/	ཫ
ک	k	/k/	ཀ
گ	g	/ɡ/	ག
ڱ(۱)	gr/ǩ/ṡ	/ɕ/	གྲ
ل	l	/l/, (/ɭ/), (/ɫ/)	ལ
م	m	/m/	མ
ن	n	/n/	ན
ݨ	ŋ/ng	/ŋ/	ང, ན
ݩ	ň/ny	/ɲ/	ཉ
و	w, u	/w/, /u/	ཝ
ہ	h	/h/	ཧ
ھ	_h	/◌ʰ/, /◌ʱ/
ی	y, i	/j/, /i/	ཡ
ے	e/ay	/e/

نکته

1. حرفِ اصلیِ موجود در متون و کتب بلتی در لیستِ یونی‌کد هنوز موجود نمی‌باشد این حرف، شبیه‌ترین حرفِ موجود می‌باشد. حرفِ اصلی، حرفِ «گ» می‌باشد که قلابی بر روی خطِ بالایی آن نوشته می‌شود.

جدول زیر، دونگاره‌های موجود در زبان بلتی برای نشان دادنِ همخوان‌های دمیده می‌باشند، که به مانند اردو، با استفاده از حرف هـ دوچشمی «ھ» نوشته می‌شود. البته، دونگاره‌های زیر تنها مختص واژگانِ بلتی-تبتی می‌باشند. همخوان‌های دمیدهٔ دیگری که در وام‌واژگانِ اصالتاً اردو وجود دارند، در بلتی نیز بهمان صورتِ اصلیِ خویش نوشته می‌شوند.

حرف	معادل لاتین	آوا	معادل تبتی-بلتی (ایگی)
پھ	ph	/pʰ/	ཕ
تھ	th	/tʰ/	ཐ
ٹھ	th	/ʈʰ/	ཋ
چھ	čh	/tʃʰ/	ཆ
ڇھ	khr	/ʈʂʰ/	ཁྲ
ژھ	ch	/tsʰ/	ཚ
کھ	kh	/kʰ/	ཁ

جدول زیر، مصوت‌های موجود در زبانِ بلتی را نشان می‌دهند. مصوت‌های بلتی، مانند زبان اردو بوده و تفاوتی با آن ندارند. مانند اردو، مصوت‌های «واو مجهول» و «یای مجهول» وجود دارند. حرکاتِ نشان‌داده در جدول، تنها برای رفع ابهام و تأکید بر نوع تلفظ، و بطور اختیاری نوشته می‌شوند.

مصوت‌ها
معادل لاتین	آوا	بلتی-عربی
		آغازی	میانی	پایانی
a	[ə]	اَ	ـ◌َـ	ـہ
ā	[aː]	آ	ـا
i	[ɪ]	ـ◌ِـ	اِ	◌ِی
ī	[iː]	اِیـ	◌ِـیـ
u	[ʊ]	اُ	ـ◌ُـ	◌ُو
ū	[uː]	اُو	◌ُو
ē	[eː]	ایٰـ	ـیٰـ	ے
ai	[aːɪ~ɛː]	اَیـ	◌َـیـ	◌َـے
ō	[oː]	◌وٗ		اوٗ
au	[aːʊ~ɔː]	اَو	◌َـو

الفبای تبتی-بلتی

جدولِ زیر، حروفِ الفبای تبتی-بلتی (ایگی) را نشان می‌دهد. حروفِ تبتیِ قرمز، حروفِ خاص هستند که برای نوشتار صداهای وام‌واژه‌های اردو، فارسی، و عربی معرفی شده‌اند. حروفِ عربیِ قرمز، حروفی‌اند که تلفظِ آنان در الفبای فارسی (و اردو و بلتی) یکسان شده‌اند و تنها کاربرد آنان نوشتار وام‌واژگانِ عربی می‌باشد.

	غیردمیده بلند		دمیده میانه		واک‌دار کوتاه		خیشومی کوتاه
	حرف	آوا معادلِ عربی	حرف	آوا معادلِ عربی	حرف	آوا معادلِ عربی	حرف	آوا معادلِ عربی
زبانی	ཀ	/ka/	ཁ	/kʰa/	ག	/ɡa/	ང	/ŋa/
		ک		کھ		گ		ݨ، نگ
کامی	ཅ	/tʃa/	ཆ	/tʃʰa/	ཇ	/dʒa/	ཉ	/ɲa/
		چ		چھ		ج		ݩ
دندانی	ཏ	/ta/	ཐ	/tʰa/	ད	/da/	ན	/na/
		ت، ط		تھ		د		ن
	ཙ	/tsa/	ཚ	/tsʰa/	ཛ	/dza/	ཝ	/wa/
		ژ		ژھ		ڗ		و
برگشته	ཊ	/ʈa/	ཋ	/ʈʰa/	ཌ	/ɖa/	ན	/ɳa/
		ٹ		ٹھ		ڈ		ݨ
لبی	པ	/pa/	ཕ	/pʰa/	བ	/ba/	མ	/ma/
		پ		پھ		ب		م
کوتاه	ཞ	/ʒa/	ཟ	/za/	འ	/a/ ⟨ʼa⟩	ཡ	/ja/
		ڃ		ذ، ز، ض، ظ		ا		ی
میانه	ར	/ra/	ལ	/la/	ཤ	/ʃa/	ས	/sa/
		ر		ل		ش		ث، س، ص
میانی برگشته	ཬ	/ɽa/					ཥ	/ʂa/
		ڑ						ݜ
بالا و غیره	ཫ	/qa/	ཁ༹	/χa/	ཕ༹	/fa/	ཧ	/ha/
		ق		خ		ف		ح، ہ
	ག༹	/ʁa/	ཨ	/a/ ⟨ꞏa⟩
		غ		ا

جدولِ زیر، دونگاره‌های موجود در الفبای تبتی-بلتی را نشان‌ می‌دهد، دونگاره‌هایی که در آواشناسیِ بلتی و در الفبای عربی-بلتی معادلی خاص و واحد دارند

دونگاره	آوا معادلِ عربی	دونگاره	آوا معادلِ عربی	دونگاره	آوا معادلِ عربی
ཀྲ	/ʈʂa/	ཁྲ	/ʈʂʰa/	གྲ	/ɕa/
	ڇ		ڇھ		ڱ

در الفبای تبتی-بلتی (ایگی)، هر حرف به صورت پیش‌فرض دارای مصوتِ کوتاه «اَ» است.

حرکت‌های موصت در تبتی-بلتی، و نمونهٔ نوشتاری با حرف ཀ (کَ).

ཨ a IPA: [ə]	ཨཱ ā IPA: [ɑː]	ཨི i IPA: [ɪ]	ཨཱི ī IPA: [iː]	ཨུ u IPA: [ʊ]	ཨཱུ ū IPA: [uː]	ཨེ ē IPA: [eː]	ཨཻ ai IPA: [aːɪ~ɛː]	ཨོ ō IPA: [oː]	ཨཽ au IPA: [aːʊ~ɔː]
◌ a IPA: [ə]	◌ཱ ā IPA: [ɑː]	◌ི i IPA: [ɪ]	◌ཱི ī IPA: [iː]	◌ུ u IPA: [ʊ]	◌ཱུ ū IPA: [uː]	◌ེ ē IPA: [eː]	◌ཻ ai IPA: [aːɪ~ɛː]	◌ོ ō IPA: [oː]	◌ཽ au IPA: [aːʊ~ɔː]
ཀ ka IPA: [kə]	ཀཱ kā IPA: [kɑː]	ཀི ki IPA: [kɪ]	ཀཱི kī IPA: [kiː]	ཀུ ku IPA: [kʊ]	ཀཱུ kū IPA: [kuː]	ཀེ kē IPA: [keː]	ཀཻ kai IPA: [kaːɪ~kɛː]	ཀོ kō IPA: [koː]	ཀཽ kau IPA: [kaːʊ~kɔː]

متن نمونه

متنِ زیر، سوره فاتحه از قرآن مجید، به همراه ترجمهٔ فارسیِ آن، و ترجمهٔ بلتیِ آن (عینا و بدون ویراستاری)، اثرِ محمد حسین یوسف‌آبادی در سال ۲۰۱۱ میلادی می‌باشد.

متن اصلی	ترجمهٔ بلتی (خطِ عربی)	ترجمهٔ فارسی
١-بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ٢-الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ٣-الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ ٤-مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ٥-إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ٦-اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، ۷-صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ	١-تھومید مہربان لیگی رحم چن خدائی میݩی کھہ۔ ٢-ستود کھہ چوق خدا لہ بیورمو اِن، میول کنی اشی پا اِنمی۔ ٣-تھومید مہربان لیگی رحم چن اِنمی۔ ۴-زدئے مِنمی ڃغي رگو اِنمی۔ ۵-یاݩ ژالہ ݩیاسی بلَن چھَوبید، یَݩ یاݩ ژے شیدانہ ݩیاسی روخ ژلید۔ ۶-یاݩی سی ݩیا تراݩمو لم پوئے کھہ یوق۔ ۷-دے خَپو فوقپہ سَوݩ کھَن مين می، ھنہ لم ستور لہ سَوݩ کھَن مين می، یاݩی سی نعمت شیزدے بیاسفی دے مژھوݩی لم پوئے کھہ یہ۔‎	١-به نام خداى بخشاينده مهربان‌ ٢-ستايش خدا را كه پروردگار جهانيان است. ٣-آن بخشاينده مهربان، ٤-آن فرمانرواى روز جزا. ٥-تنها تو را مى پرستيم و تنها از تو يارى مى‌جوييم. ٦-ما را به راه راست هدايت كن: ۷-راه كسانى كه ايشان را نعمت داده‌اى، نه خشم گرفتگانِ بر آنها و نه گمراهان.

منابع خارجی

• کتاب قاعدهٔ نوشتارِ بلتی به خط عربی-اردو
• قرآنِ کریم و ترجمهٔ بلتیِ آن، محمد حسین یوسف‌آبادی.