اختلاف بر سر نامیدن دریای خزر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Caspian Sea from orbit.jpg

همان‌گونه که در مورد بسیاری دیگر از عوارض جغرافیایی جهان رایج است، برای دریای شمال ایران نیز نام‌های متفاوتی در زمان‌های گوناگون استفاده شده‌است. در زبانهای رسمی سازمان ملل و کشورهای مختلف دنیا دریای کاسپی و یا معادل آن در زبانهای مختلف بکار می‌رود اما در زبان ترکی و فارسی نام رایج دریای خزر است. امروزه نام رسمی آن در زبان عربی بحرالقزوین است اما در متن‌های قدیمی تر نامهای دیگر و بخصوص بحر خزر نیز بکار رفته‌است. وجود بیشتر از ۴۰ نام در طول تاریخ برای این دریا نشانگر قدمت تمدن و کثرت اقوام و شهرنشینان کرانه این دریا است. نام‌های مختلف این دریا از ۵ منبع اصلی ریشه گرفته اند[۱]

  1. نام اقوام ساکن در کرانه‌ها، مانند: خزر، کاسپین، تپور
  2. نام شهرها اطراف، مانند: ساری، بادکوبه
  3. نام ایالت‌های اطراف، مانند: هیرکانه، تبرستان، مازندران، خراسان، گیلان
  4. نام دریاهای دیگر به اشتباه، مانند: خوارزم، فارس
  5. نام‌های مترادف با دریا در زبان‌های مختلف، مانند: درا، دریا، زرایه

در زمان قدیم، معمولا پدیدهای جغرافیایی و دریاها را به نام اقوام و یا شهرهای مهم و با فرمانروایان اطراف، نام گذاری می‌کردند، از جمله تبرستان، گرگان، کاسپین، قزوین، هیرکانی، تپور، گیلان، دیلم، آلبان، باکو، شیروان.[۲]

در ایران[ویرایش]

کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران متشکل از نمایندگان ۵ سازمان و وزارتخانه در جلسه مورخ ۱۳۸۱/۹/۱۸ سازمان نقشه‌برداری کشور متن ذیل را به تصویب رساند:

جهت جلوگیری از هرگونه سوء تفاهم احتمالی و جلوگیری از تشتت آراء در زمینه نام پهنه آبی شمال کشور، از نام «خزر» در داخل کشور و Caspian در متون خارجی، قراردادها و معاهدات بین المللی استفاده گردد

علت صدور این مصوبه آن بودکه در داخل کشور بعضی از وزارتخانه‌ها و سازمانها برای دریای شمال ایران نام‌های جداگانه‌ای بکار می‌برد که این مغایر با مصوبات سازمان ملل و سازمان هوانوردی بین المللی و دریانوردی بین المللی بود. بنا بر استعلامی که از وزارتخارجه به عمل آمد، آن وزارتخانه اعلام کرد نام بین المللی دریای شمال ایران کاسپین و نام آن در زبان ترکی و فارسی خزر و در زبان عربی هر دو نام قزوین و خزر بکار می‌رود و در تمام اسناد بین المللی که یک طرف آن ایران بوده همواره نام خزر بکار رفته‌است و دریای مازندران هم یک نام محلی است که فقط درایران گاهی در متون رسمی بکار می‌رود..[۳]

نام‌های اصلی[ویرایش]

در گذشته تاریخ نویسان و جغرافی نگاران دریاها را با نام اقوام ساکن ساحل آنها مشخص می‌کردند. این شیوه نه تنها در ایران بلکه در غرب آسیا و اروپا رایج بود. با پیشرفتهای بعدی در دانش جغرافیا از تعدد نامها کاسته شد. در نوشته‌های مؤلفان مشهور یونان و روم به جز نام مشهور هیرکانی، به سبب آشنایی بیشتر با نواحی غربی دریای شمال ایران آن را کاسپی، گاه دریای اسکیت‌ها (سکاها) و دریای آلبانیا نامیدند، ولی جغرافی نویسان ایران و سرزمینهای نزدیک به آن جز نام مشهورتر هیرکان (جرجان) به دلیل آشنایی بیشتر با اقوام ساکن کرانه جنوبی آن را با نام اقوام ساحلی مشخص می‌کردند. از آثار جغرافیایی ایران باستان منابعی بر جای نمانده ولی در آثار نخستین سده‌های اسلامی، مسعودی در ذکر نام دریای شمال ایران از دریای خزری، باب و ابواب (دربند قفقاز)، و دریای ارمینیه (ارمنستان)، آذربایجان، موقان، گیل (گیلان)، دیلم، آبسکون و به دیگر سخن ساحل گرگان و طبرستان و دیگر اقوام غیر عرب نام می‌برد که بر کرانه‌های آن سکنی دارند و می‌گوید به دلیل پیوستگی به خوارزم خراسان بعضی بدان دریای خراسان می‌گویند. در کتابی دیگر او می‌نویسد که دریا معروف به بحر باب والابواب و خزر و گیل و دیلم و طبرستان است و اقسام طوایف ترک بر ساحل آن سکنی دارند. او از معدود دانشمندانی ست که دریای شمال ایران را دریاچه (بحیره) نامید و نوشت که بزرگترین دریاچه جهان است. محمد بن موسی خوارزمی، در نقشه جهان این دریا را دریای جرجان نامیده‌است. او این دریا را با نامهای دریای خوارزم، دریای گرگان، دریای طبرستان و دریای دیلم معرفی کرده و این نام را متعلق به دریای واحدی دانسته‌است. «بحر خوارزم و بحر جرجان و طبرستان و الدیلم واحد». با گذشت زمان نام خزر هم بر این دریا نهاده شد و در ردیف نامهای متعدد این دریا قرار گرفت.[۴]

بحر خزر[ویرایش]

نوشتار اصلی: خزران
بحر خزر در نقشه عثمانی

در هیچ یک از نوشته‌های مؤلفان شرقی و غربی دوران پیش از اسلام نامی از «خزر» بر دریای شمال ایران دیده نشده‌است. در نوشته‌های مؤلفین اسلامی، این دریا در کنار نامهای دیگر، خزر هم نامیده شده‌است. تا پیش از حمله عرب به قفقاز در اسناد دیده نشده این دریا را «دریای خزر» بنامند. [۵] در آغاز سدهٔ هفتم میلادی قوم خزر در دشت‌های سفلای رود تِرِکْ و رود ولگا و شمال قفقاز سکنی داشتند.[۶]

حصار دربند در قفقاز برای جلوگیری از هجوم خزرها به ایران در دوره باستان

خزرها در بین شمال غربی دریا و دریای سیاه سکونت داشتند و به دین یهودیت گرویده بودند. بنا به منابع تاریخی، آنان از نژاد زرد(اصفر) بودند و غالباً به طرف وادی رود کورا می‌آمدند و گاه و بیگاه به اقوام همسایه حمله می‌کردند و همسایه‌ها از دست آنها آسایش نداشتند و پیوسته در وحشت به سر می‌بردند.[۷] آنهادر زمان سقوط ساسانیان حکومت قدرتمندی تشکیل دادند و با اعراب جنگهای خونینی داشتند.[۸] خزرها به همراه دیگر اقوام بیابان‌گرد شمال قفقاز، در زمان ساسانیان، بارها و بارها به سرزمین ایران می‌تاختند و پس از حضور کوتاه مدت خود معمولاً به دست سپاه ساسانی از مرزهای ایران بیرون رانده می‌شدند. این قوم هم‍‌واره با بیزانس بر ضد ایران هم‌پیمان بود.[۹] بنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند در شمال قفقاز در عهد ساسانیان، که برای جلوگیری از حملات خزران صورت گرفت، هنوز پا برجاست.[۱۰] و کوتاه سازی دست ایرانیان[۱۱] از این دریا برمی‌گردد.[۱۲] بنای استحکامات بزرگی چون شهر دربند یا (باب الابواب) در شمال قفقاز در عهد ساسانیان، که برای جلوگیری از حملات خزران صورت گرفت، هنوز پا برجاست. به نوشته عنایت‌الله رضا، «خزران»، در زمان خسرو انوشیروان در قرن ششم میلادی از بقایای آن‌ها به ناحیه شمال قفقاز آمدند و به‌طور کلی در منطقه بخش وسطا و جنوبی رود ولگا زندگی می‌کردند و این، هیچ ربطی به دریای شمال ایران نداشته و فاصله قوم خزر تا این دریا بسیار زیاد بوده‌است. او با اشاره به بررسی‌هایش برای پی بردن به دلیل نام‌گذاری دریای شمال ایران به نام خزر و آوردن اسم خزر در متون عربی، معتقد است: تا قرن چهارم هجری قمری اصلاً نام خزر بر دریای شمال ایران گذاشته نشده‌است. مثلاً در کتاب «خوارزمی»و«فضلان» اصلاً اسمی از خزر نیست. در دوره بنی‌امیه که حاکمان عرب، قفقاز را گرفتند، گروه مقابل خزر که با رم شرقی و بیزانس متحد بود، هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته بود و غارتگری می‌کرد؛ از طریق رود کر به عرب‌ها حمله کرد. عرب‌ها به این دلیل که آن‌ها از رود کر حمله کردند، گمان کردند، از دریا به این رود آمده‌اند، پس استنباط کردند که گویا این دریا، دریای خزر است. به همین دلیل، آن را بر مبنای گفته‌ها،«بحر الخزر» نامیدند. نام خزر برای نخستین بار در کتاب «حدود العالم» و در کنار نام دریای جرجان، طبرستان و دیگر نام‌ها ذکر شده‌است. اما در متون اسلامی و غربی قدیم، دو نام قدیم و مشهور «هیرکانی‌(()/. )و معرب آن ارقانی)» یا«گرگان» که بعدها در دوره اسلامی عرب‌ها آن را«جرجانیه» نامیدند و «کاسپی» وجود دارد.[۱۳] از جمله در معجم البلدان یاقوت حموی آمده‌است: بحر خزر همان بحر طبرستان وجرجان وآبسکون است همه این‌ها یک دریا است، بحرخراسانی وجیلی هم گفته شده‌است، و حمزة اصفهانی نوشته‌است: اسم آن به فارسی" زراه أکفودة " و یا "أکفودة دریا" است و أرسطو گفته‌است أرقانیا(هیرکانی-گرگان) بعضی گفته‌اند خوارزم و إصطخری گفته‌است بحر خزر. در شرقی آن دیلم وطبرستان وجرجان(گرگان) است و در غرب آن آلان من جبال قبق ( احتمالا قبچاق)تا حدود السریر وبلاد خزر و در جنوبی آن الجیل(گیل) وبعض دیلم است، وبحر خزر به دریاهای دیگر وصل نیست. بر خلاف بحر القلزم وبحر فارس ته آن گل و لای است و( نه ماسه و صخره) در بحر فارس بعضی جاها ته دریا دیده می‌شود بدلیل زلال بودن ولی خزر زلال نیست و در آن لوءلوء وجود ندارد جزایر آن برخلاف جزایر بحر فارس و بحر روم مسکونی نیست."[۱۴] دریاهای سیاه و آزوف هم در روزگار فعالیت خانات خزر، خزر نامیده شده‌اند. [۱۵]

کاسپین[ویرایش]

کاسپین نامی است که اروپائی‌ها و دیگر مردمان جهان برای دریای شمال ایران به‌کار می‌برند. فارسی زبانان نیز از جمله تاجیکان آن را هم "بحر خزر" و هم «کاسپین» می‌نامند. کاسپین خود از نام قوم کاسپی (یا کاسّی) گرفته شده‌است که قبل از آریایی‌ها [۱۶][۱۷]ابتدا در کرانه‌های غربی تا جنوب غربی آن ساکن بوده‌اند و به تدریج تا کرانه‌های جنوبی آمدند. پژوهش‌های جدیدی که دربارهٔ ژنتیک مردمان ساکن جنوب این دریا شده، گواهی بر این ادعاست که مازندرانی‌ها و گیلانی‌ها از نوادگان مردمی هستند که از غرب این دریا آمده‌اند[۱۸]. کاس‌ها که به نوعی مادر-قوم مردمان جنوبی و غربی این دریا محسوب می‌شوند، خود به دو دستهٔ کاسی‌ها و کاسپی‌ها تقسیم می‌شدند. «سی» در زبان گیلکی به معنی صخره (مثال: در سی‌پورد و سی‌بون و...) و «پی» به معنی جلگه‌است و به این صورت کاس‌های ساکن جلگه کاسپی‌ها نام گرفته‌اند.[۱۹]

برتولت - یکی از بزرگ‌ترین خاورشناسان جهان - در نوشته‌هایش، «کاسپ» را جمع «کاس» خوانده و نوشته‌است، اسم این قوم «کاس» بوده‌است. در گیلان هنوز هم این نام مانند «کاس آقاً و»کاس خانوم«برای افراد سفیدرو وجود دارد. این اصطلاح هنوز در گیلکی وجود دارد. و نیز گیلکها برای اشاره به زمان بسیار قدیم از عبارت «کوسپیت ایام» که در واقع کاسپت ایام و به معنی دوران کاسپت‌ها می‌باشد استفاده می‌کنند. همچنین در متون جغرافیایی جهان در نوشته‌های استرابو، هرودت و دیگران، نام هیرکانی‌ها و کاسپی وجود دارد. نام هیرکانی را مردمی که در شرق این دریا زندگی می‌کردند، بیش‌تر به‌کار می‌بردند و مردمی که در غرب این دریا زندگی می‌کردند، نام «کاسپی» را بیش‌تر استفاده می‌کردند. به همین دلیل، در متون دوره اشکانی - از جمله نوشته استرابو - هر دو نام هیرکانی و کاسپی دیده می‌شود و در عین حال، نقشه‌های جغرافیایی اروپایی بیشتر کاسپین را نشان می‌دهند و متن‌های عربی معرب شده کاسپین را بصورت قزبین و قزوین بکار برده‌اند.[۲۰]

نام «کاسپی» یا دیگر نام‌های قدیمی دریای شمال ایران به دریای خزر یا دریای مازندران توسط برخی مترجمان به اشتباه به فارسی ترجمه شده‌است. به نوشته عنایت‌الله رضا:

در ترجمه فارسی تعدادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها، در برخی کتاب‌ها وقتی به نام مازندران برخورد می‌کنیم، با مراجعه به منبع اصلی متوجه می‌شویم، مترجم نام مازندران یا خزر را به‌جای نام کاسپی، طبرستان یا هیرکانی آورده‌است. درحالی که در هزاره دوم پیش از میلاد اصلاً خزرها وجود خارجی نداشتند. وقتی قومی وجود خارجی ندارد، به چه دلیلی کاسپی، خزر نوشته می‌شود؟ این کار سبب گمراهی خواننده می‌شود.

«کاسپین»، اصطلاحی است که فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها برای دریای شمال ایران به‌کار می‌برند و ایرانیان نیز به غلط آن را «کاسپین» می‌نامند. «کاسپین» چون با پسوند توسط انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها گفته می‌شود، «کاسپین» بیان می‌شود، درحالی که اگر بخواهیم با پسوند فارسی «کاس» را تلفظ کنیم، به دلیل گرفتن «یای نسبت» باید «کاسپی» بگوییم، همان‌گونه که بقیه کشورها این دریا را با پسوند خود بیان می‌کنند. نام دریای «کاسپی» در زبان یونانی Kaspia Thalassa، لاتینی Mare Caspitum و انگلیسی Caspian Sea است. اگر بخواهیم بصورت مفرد با پسوند فارسی، آنرا تلفظ کنیم، به دلیل گرفتن «یای نسبت» باید«کاسی» و یا «کاسپی» بگوییم، همان‌گونه که بقیهٔ کشورها این دریای را با پسوند خود بیان می‌کنند. نام دریایٔ «کاسپی» در زبان یونانی Kaspia Thalassa، لاتینی Mare Caspium و در آلمانی Caspisches see در انگلیسی Caspian Sea است. به‌طور کلی دو نام «هیرکانی‌ها» و «کاسپی» قدیمی ترین نامهای این دریا هستند و آنهارا باید اساس گرفت.[۲۱]

رضا به‌طور کلی دو نام هیرکانی‌هاً و کاسپی را اساس می‌گیرد. وسیع نبودن گستره اقوام شرقی ایران برای نگه‌داشتن نام هیرکانی‌هاً و تبدیل این نام در عربی به «جرجانیه» از دلایل متروک شدن نام هیرکانی در متون جغرافیایی غربی است و به همین دلیل، نام هیرکانی جای خود را به نام اصلی دریای شمال ایران، یعنی کاسپی داد.[۲۲]

هیرکان/ گرگان[ویرایش]

دریای گرگان یا دریای ورکانه قدیمی ترین نام ثبت شده دریای شمال ایران است. نام این دریاچهٔ بزرگ در عهد هخامنشیان و همچنین اشکانیان است که در واقع یک ساتراپی (شهربانی یا در واقع استانداری امروزین) بوده‌است. ورکانه نام پارسی آن و هیرکانیا ([Hyrcania]) نام یونانیش می‌باشد. این نامگذاری بدان جهت است که ورک به معنی گرگ در پارسی امروزین و ورکانه به معنی همان گرگان است و هیرکانیا گرگان بزرگترین و آبادترین شهر در اطراف آن دریا بود. نام یونانی آن هیرکانیا (Hyrcania) نامی علمی است که غربیان به جنگل‌ها و ببرهای شمال ایران داده‌اند. اعرابی که به تازگی به ایران تاخته بودند آن را دریای گرگان (بحر جرجان) می‌نامیده‌اند..[۲۳]

تپورستان/تبرستان[ویرایش]

نقشه دریای خزر در نقشه ایران در دوره افشاریه

دریای تپورستان، تبرستان و یا طبرستان نام دیگری است که در منابع کهن آمده‌است. در اسنادی که در مؤسسات تاریخ‌شناسی روسیه است آمده که نوجین زیس در قرن دوازدهم نوشته‌است که ایرانیان این دریا را قرن‌ها دریای تبرستان می‌خواندند، ولی چون واژهٔ مازندران میان بومیان تبرستان جایگزین گشته، آن را دریاچهٔ مازندران(دریاچه مازندران! در این جمله ترجمه مشکوک است) می‌خوانند[۲۴]، علی رغم اینکه در اسطوره‌ها نام مازندران بسیار کهن است و نام اسطوره دریای مازندران هم در نگهبان دریای مازندران آمده اما نام دریای مازندران برای دریای شمال ایران در دویست سال اخیر در نقشه‌ها رایج شده‌است. نام دریای مازندران و دریای خزر در ۵۰ سال گذشته در رسانه‌های گروهی ایران رایج بوده و در سال ۱۳۶۱ دولت نام دریای مازندران را نام رسمی اعلام کرد. اما همچنان هر دو نام بطور متناوب بکار می‌رفت. دومین همایش همایش ژئوماتیک اردیبهشت ۱۳۸۲ سازمان نقشه برداری کشور دبیرخانه کمیته یکسان سازی نامهای جغرافیایی. مقاله"اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت پژوهشی در مورد دو نام خلیج فارس و خزر و چالشهای فراروی.".[۲۵]

نقشهٔ بازسازی شدهٔ علویان تبرستان از روی یک نمونهٔ قدیمی. در این نقشه، عبارتِ دریای طبرستان دیده می‌شود.

[۲۶]، گذشته از آن نام دریای تبرستان به دلیل مجاورت دولت تبرستان به آن بوده‌است، نام‌های جرجان، ساری، خراسان، گیلان که زمانی بر روی این دریا بوده‌است، همگی به مناطقی از تبرستان باستانی (که مازندران امروزی باقیماندهٔ آن است) برمی‌گردد[۲۷]. به اعتقاد عنایت‌الله رضا، اصلاً سرزمین شمال ایران، در طول تاریخ نام مازندران نداشته، بلکه نخست «تپوران» و بعدها در دوره اسلامی «طبرستان» نامیده می‌شده‌است. درحالی که مازندران نام ناحیه‌ای در شرق سیستان در شمال هند و در نزدیک ناحیه رود سند بوده‌است. مأخذ قدیمی‌تری مانند «معجم البلدان» یاقوت حموی در این باره به صراحت می‌نویسد: «من بسیار تلاش کردم تا ببینم نام مازندران از کجا بر این ناحیه در شمال ایران وجود داشته و هرچه گشتم، دلیلی بر این کار پیدا نکردم. معلوم است که این نام، نوساخته‌است.» همچنین در کتاب «تاریخ طبرستان»، ابن اسفندیار نیز می‌گوید: «نام محدث است.» به اعتقاد او بدین ترتیب نام دریای مازندران به عنوان نخستین نام برای دریای شمال ایران منتفی است.[۲۸]

قزوین[ویرایش]

قزوین عربی شده کاسپین است و کاسپین جمع و یا لاتین شده کاسی است. این نام امروزه از سوی کشورهای عربی و در زبان اردو به شکل بحر القزوین و بحیره قزوین به کار می‌رود[۲۹]. حمدالله مستوفی نوشته‌است که قزوین عربی شده کشوین یا کچ بین است. اما این نظر را زبانشناسی امروزی تایید نمی‌کندزیرا هیچ سند دیگری نیز این نظر را نیاورده‌است اما در متون فارسی و در شاهنامه از کاس و کوس و کاسی سخن به میان آمده‌است. و برتولت معتقد است کاسپین جمع کاسی است. در متون روسی کاسپ هم آمده‌است[۳۰].

گیلان[ویرایش]

کهن‌ترین سندی که در آن از دریای شمال ایران به نام دریای گیلان نام برده شده، کتاب مفقوده «خوتای نامگ» نگارش یافته در سده‌های ششم تا هفتم میلادی یعنی در سال‌های پایانی پادشاهی سلسله ساسانیان بوده‌است.[۳۱] پس از حدود ۴۰۰ سال بعد از نگارش کتاب خوتای نامگ، فردوسی در شاهنامه از طریق ترجمه متن زبان پهلوی خدای نامه به زبان نثر فارسی دری، به تنظیم شاهنامه دست‌زد و در دو بیت از دریای شمال ایران به عنوان دریای گیلان نام برد.[۳۲][۳۳] ولی این نام احتمالأ هیچگاه در بین مردم عادی و بزرگان بکار برده نمی‌شده و در کتب مذکور فقط بر اثر جنبه ادبی نام برده‌شده‌است.

ز دریای گیلان چن ابر سیاه دُمادُم به ساری رسیده سپاه
ز یک سو به دریای گیلان رهست چراگاه اسپان و جای نشست

دریای مازندران[ویرایش]

هیچگاه در متون و آثار مورخان و جغرافی نگاران این دریا، مازندران نام نداشته‌است. ایرانیان تنها مردمی هستند که از ۷۰ سال پیش این دریا را مازندران می‌نامند. در حدود سال ۱۳۱۶ نام مازندران بر این دریا نهاده شد.[۳۴] اما بر اساس مجله پیام دریا مهر و آذر ۱۳۸۳ نام مازندران در ادبیات اسطوره‌ای بسیار قدیمی است اگرچه به درستی مشخص نیست دریای مازندران به عنوان یک پدیده جغرافیایی از چه زمانی مرسوم شده‌است. اما در اولین نقشه‌های مهندسی ایرانی در دوره قاجار نام دریای مازندران در کنار خزر قرار گرفته‌است. و ظاهرا واژه نگهبان دریای مازندران بصورت اسطوره‌ای در "شبرنگ نامه"، کتاب حماسی سده هفتم هجری، در اشاره به یک خدای مانند آپلو یا ابولهول در افسانه‌های یونانی از آن یاد شده‌است. و عده‌ای پیکره سنگی بابا داوود عنبران را مصداق همان نگهبان دریای مازندران دانسته‌اند.

  • به راه اندرون کوههای بلند فرازش یکی کهنه سنگ نژند
  • زبر کــوه بیند کـران تا کـــران نگهبـــان دریـــــــــای مازندران.

در آثار جغرافیایی که از عهد ساسانی و نخستین سده‌های اسلامی بر جام مانده‌است نامی از مازندران نیست. مثلاً در نوشته جغرافیایی ارمنی که بعضی آن را به موسی خورنی تاریخنگار سده ۵ میلادی و گروهی به آنانیا شیراکاتسی جغرافینگار سده ۷ نسبت داده‌اند و در آن به معرفی سرزمین، شهرها و شهرستانهای ایران پرداخته شده نامی از مازندران نیست. در آثار جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی از جمله صورالاقالیم ابوزید بلخی، المسالک و ممالک ابن خردادبه، کتاب الجعفر قدامه بن جعفر، مسالک و ممالک اصطخری، صوره الارض ابن حوقل، البلدان ابن فقیه و حدودالعالم نامی از مازندران نیست. در آثار قرون ۱-۴ قمری از جمله فتوح البلدان بلاذری، تاریخ سنی ملوک الارض حمزه اصفهانی و تاریخ طبری نامی از مازندران نیست. از سده ۵ اشاره‌هایی به آن شده ولی مازندران مورد اشاره فردوسی و گردیزی هیچ ارتباطی به مازندران کنونی بین گرگان و گیلان ندارد. فردوسی آن را در کنار هند و گردیزی و سیستانی در یمن و شام می‌دانند. فردوسی جایگاه فریدون و نواده اش منوچهر را ساری و آمل و تمیشه نوشته‌است ولی هنگام صحبت پیرامون جایگاه انان به دریای گیلان اشاره کرده ولی نامی از مازندران در این منطقه نبرده‌است.

چو آمد به نزدیک تمیشه باز نیا را به دیدار او بد نیاز
ز دریای گیلان چ ابر سیاه دمادم به ساری رسید ان سپاه
همه گیل مردان چو شیر یله ابا طوق زرین و مشکین کله

به نوشته دکتر صادق کیا مازندران شاهنامه طبرستان نیست بلکه سرزمینی ست جدا از ایران با مردمانی ناایرانی. در بخش تاریخی شاهنامه دو مورد به مازندران اشاره شده که مؤید جدایی مازندران از ایران به ویژه طبرستان است. از سده ۵ کم کم نام مازندران در مناطق شمال ایران ظاهر شد. با انتشار این نام مازندران تدریجاً جایگزین طبرستان شد تا جایی که در قرن ۷ یاقوت حموی را طبرستان را سرزمینی در مازندران نامید. او می‌نویسد که نوانتسه این نام را در کتابهای پیشینیان نیافته، و این سرزمین را میان ری و قومس و دریای دیلم و گیل واقع است. ابن اسفندیار می‌گوید این نام از زمانهای اخیر جای طبرستان متداول شده‌است. او منسوب این ولایت را «موزاندرون» می‌داند، چرا که موز کوهی ست که از گیلان تا به لار و قصران کشیده شده‌است و تا جاجرم، یعنی این درون کوه موز است. سید ظهیرالدین مرعشی نام مازندران را نوساخته و جدید می‌داند و می‌نویسند ازمار نام کوهیست که از گیلان تا لار و قصران کشیده شده‌است و درون دیواری را که مازیار دستور ساختن اش را داد مازندرون می‌گفتند. برخی مازندران را برگرفته از نام مازندر که در پهلوی به نام بزرگ است و برای برخی دیوان به کار می‌رفته‌است می‌نامند به این ترتیب دریای شمال ایران ارتباطی با نام مازندران ندارد. نام" دریای مازندران" برای اولین بار در سال ۱۲۱۴ هجری قمری در یک نقشه که توسط محمدرضا قره چی داغی تهیه شده‌است بصورت پرانتز در کنار نام خزر قرار گرفته‌است و از آن زمان مرسوم شده‌است. [۳۵]

دیگر نام‌ها[ویرایش]

  • دریای باکو: در قرون وسطا توسط بعضی اروپاییان باکو گفته می‌شد[۳۶]
  • دریای گرگان (هیرکانی): دریای هیرکانی (هیرکانیا) که در منابع یونانی و لاتین (Hyrcania Maro) آمده به طور مثال هرودوت. هیرکانی یونانی‌شدهٔ وُرکان (گرگان) است.
  • دریای فراخ‌کرت (وُئوروکَشَ): در اوستا از دریایی به نام وُئوروکَشَ نام برده شده که در نوشتارهای پارسی میانه از آن با نام فراخ‌کرت یاد شده‌است. فراخ‌کرت در زبان پارسی میانه به معنای فراخ بریده‌است. فراخ یعنی وسیع و کرت Kart چند معنی دارد معنی رایج آن که امروزه کاله هم تلفط می‌شود یعنی یک بخش زمین یا باغچه که از بخشهای دیگر بریده و جدا شده‌است. مثلا یک زمین محصور شده شالیزار را می‌توان کرت شالیزار نامید. ابراهیم پورداود احتمال داده فراخ‌کرت همان دریای مازندران باشد. مهرداد بهار این فراخ‌کرت را با اقیانوس هند یکی دانسته‌است. جهانشاه درخشانی فراخ‌کرت را همان خلیج فارس می‌داند.
  • دریای آبسکون: پس از شکست سلطان محمد خوارزمشاه از چنگیزخان‌مغول، او به جزیرهٔ آبسکون در دریای آبسکون گریخت[۳۷].
  • دریای ساری: امروزه به کار نمی‌رود.
  • دریای دیلم یا دیلمستان: امروزه به کار نمی‌رود.
  • دریای کبود (زَراه اَکفوده).در معجم البلدان آمده‌است: ... و حمزة اصفهانی نوشته‌است: اسم آن به فارسی" زراه أکفودة " و با "أکفودة دٍریا" است و أرسطو گفته‌است أرقانیا(هیرکانی-گرگان) بعضی گفته‌اند خوارزم.بعضی خراسان و دیلم و بعضی جیلان گفته اند.
  • دریای خراسان در زمان حکومت طاهریان در خراسان و اتحاد و یگانگی آن‌ها با علوبان تبرستان و چیرگی قلمرو خراسان تا بخش‌های شرقی دریا، بدین نام شهرت یافت.

انتقادها[ویرایش]

انتقاد به نام خزر[ویرایش]

پنجم ژوئیهٔ سال ۵۲۷ میلادی که بر پایهٔ برابر گذاری‌های گاهشماری، همان ۱۴ تیر ماه خورشیدی است، قباد ساسانی توانست قوم خزر را که به خاک ایران زمین وارد شده بودند، تا آنسوی رودخانه ولگاه براند. در چنین روزی قباد ساسانی، فرمان داد تا شهر دربند و دژ دربند بازسازی شود. این دژ شهر که هنوز نام پهلوی بر خود دارد و در جمهوری داغستان روسیه واقع است شمالی ترین مرزبانی ایران در زمان ساسانیان بوده‌است، جائی میان دریای کاسپین و کوه‌های قفقاز در میانه یک تنگه. بنابر کتیبه پهلوی که بر دیوارهای سنگی این شهر نصب است، دژ دربند به فرمان خسرو انوشیروان، ساخته می‌شود تا جلوی تازش اقوام شمالی گرفته شود و قباد، پسر خسرو انوشیروان، پس از واپس راندن خزرها، در پیروز نامه‌ای که بر سنگ‌های شهر دربند نقش است داستان این پیروزی و فرمانش به بازسازی را نقل کرده‌است. خزرها یکی از حکومت هائی هستند که در شمال قفقاز نزدیک به ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال همسایه تاریخی ایران بودند. از اقوام آلتائی هستند. خزرها بازمانده قوم هون هستند که از شمال چین یک حرکت بزرگ را آغاز کردند تا به قلب اروپا رسیدند. خزرها بخشی از قوم هون هستند که در این حرکت بزرگ در قفقاز شمالی یا جنوب روسیه امروزی ماندگار شدند. این قوم مهاجم و هم مرز با ایران همواره پدیدآور در گیری‌های مرزی بودند. دژ دربند دژ سنگی و استوار در بند تنها برای پیشگیری از چنین تازش هائی ساخته شد. بنابراین دژ شهر دربند یک جایگاه استراتژیک بوده برای مهاجمان. شهری ایرانی که یکی از زیباترین شهرهای تاریخی جهان به شمار می‌آید. آن اندازه زیبا که توسط روس‌ها به عنوان میراث معنوی و فرهنگی به ثبت جهانی رسیده‌است. هنوز هم می‌توان خانه‌هایی به دیرنگی ۷۰۰ و ۸۰۰ و حتا هزار سال را در این شهر دید و هنوز هم هرچند شمارشان رو به کاهش گذاشته اما مردمان شهر پهلوی زبان هستند. تا سالیان پیش تات‌ها بیشترین جمعیت این شهر را در بر داشتند. تات‌های پهلوی زبان که زبان شمال باختری ایران را داشتند و این بدان معنا است که پس از گذشت چیزی نزدیک به هزار و چهارصد سال آن‌ها زبان ایرانی خود را پاس داشتند. این روزها از کتاب‌های درسی گرفته تا رادیو و تلویزیون دریای شمال ایران خزر نامیده می‌شود. واژه خزر بر این دریا که مالکش دست کم تا پیش از پیمان نامه‌های ننگین ترکمان چای و گلستان ایران بوده آیا تعبیری جز قوم مهاجم خزر دارد؟ قومی که برای جلوگیری از تاخت و تازشان بر میهن، جلویشان دیوار کشیدیم، زنجیر بستیم، جنگیدیم، و کشته دادیم. واژه خزر هیج معنایی جز یاد آوری قوم مهاجم خزر ندارد. نمونه آن دریای شمال ایران است که همواره به نام مردمان ایرانی که در کنارش می‌زیسته‌اند، دریای مازندران، دریای کاسپین، دریای تبرستان، دریای تپورستان خوانده شده‌است. اصلا واژه خزر هیچ پیشینه تاریخی ندارد. بی گمان باشید که باستان شناسان، تاریخ دانان، زبان شناسان و دیگر کار آمدان این سرزمین، بر این باورند که خزر نه تنها ایرانی نیست بلکه تاریخی هم نیست. نام کاسپین ایرانی را که همه جهان به رسمیت شناخته کشور ایران به رسمیت نشناخته‌است. اداره یکسان سازی نام‌های جغرافیایی کشور ایران چند سال پیش نام خزر غیر ایرانی را برای نامیدن این دریا تصویب کرد. جالب است بدانید که بر سکه‌های پنج تومانی قدیمی نام دریای شمال ایران مازندران ضرب شده بود.[۳۸]

خزر نام ناحیه یا قوم[ویرایش]

در خصوص اینکه خزر نام قوم است یا نام ناحیه و اگر خزر قومیت است نژاد آنها و مذهب و زبان آنها چه بوده‌است؟ در متون کلاسیک فارسی و عربی اختلاف نظر وجود دارد. مرحوم دکتر پرویز ورجاوند در مقاله‌ای تحت عنوان “ دریای مازندران یا خزر” در مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی(شماره ۱۸۸ خرداد ۱۳۸۲) ضمن مخالفت با نام دریای خزر (خزران را یک قوم مهاجم دانسته) و یاد آوری نموده کهقباد ساسانی توانست قوم خزر را که به خاک ایران زمین وارد شده بودند، را تا آنسوی رودخانه ولگاه براند. وی فرمان داد تا شهر دربند و دژ دربند بازسازی شود. این دژ شهر که هنوز نام پهلوی بر خود دارد و در جمهوری داغستان روسیه واقع است شمالی ترین مرزبانی ایران در زمان ساسانیان بوده‌است، جائی میان دریای کاسپین و کوه‌های قفقاز در میانه یک تنگه. بنابر کتیبه پهلوی که بر دیوارهای سنگی این شهر نصب است، دژ دربند به فرمان خسرو انوشیروان، ساخته می‌شود تا جلوی تازش اقوام شمالی گرفته شود و قباد، پسر خسرو انوشیروان، پس از واپس راندن خزرها، در پیروز نامه‌ای که بر سنگ‌های شهر دربند نقش است داستان این پیروزی و فرمانش به بازسازی را نقل کرده‌است. دژ شهر دربند یادگار تات نشینان است و به عنوان میراث معنوی و فرهنگی به ثبت جهانی رسیده‌است. هنوز هم هرچند شمارشان رو به کاهش گذاشته اما مردمان این شهر پهلوی زبان و تات هستند. برای دکتر پرویز ورجاوند و مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی پاسخی ارسال شد که همان موقع در روزنامه مردم سالاری مرداد ۱۳۸۲ و سپس در مجله علمی اقتصادی پیام دریای ۱۳۱-۱۳۳ مهر و آذر ۱۳۸۳ چاپ شد و به شبهه‌های مخالفان نام دریای خزر پاسخ داده و اختلاف‌های متعدد و متضادی که در روایت‌ها و مکتوبات در مورد خزران وجود دارد را یاد آوری نموده و نوشته‌است مراجعه به کتاب مجموعه عهدنامه‌های تاریخی ایران و یا آرشیو اسناد وزارتخارجه نشان می‌دهد که نام دریای خزر در تمام متون فارسی قراردادها (حدود ۲۰ عهدنامه) و ازجمله عهدنامه‌های شاهطهماسب ۱۷۳۲ با پتر کبیر و عهدنامه نادرشاه ۱۷۳۵ (حتی یادداشتها و تفاهم نامه‌های بعد از انقلاب اسلامی) فقط با نامهای بحر خزر، و در لاتین با کاسپین ثبت شده‌است. در مورد دریای شمال ایران اگر چه بیشتر از ۴۰ نام دیگر برای آن بطور موردی مانند گرگان – گیلان - حوض فارس، بحر جیلان، طبرستان، خراسان، خوارزم، کادوس، هیرکان، ساری، تیپر، بحرالاعاجم(عجم‌ها)، و … بکار رفته ولی همواره نام غالب همان کاسپین(متن‌های اروپایی) و خزر(در متن‌های عربی- فارسی - ترکی) در بیشتر متن‌های عربی(عربی شده کسپین) به شکل قزوین و قزبین ثبت شده‌است. بطور یقین نام" مازندران" بسیار کهن و در متون قدیمی بویژه در شاهنامه مکرر و بیشتر از ۹۰ بار بکاررفته‌است اما نباید آنرا با نام“ دریای مازندران” یکسان دانست. نام" دریای مازندران" برای اولین بار در سال ۱۲۱۴ هجری قمری در یک نقشه که توسط آقای محمدرضا قره چی داغی تهیه شده‌است بصورت پرانتز در کنار نام خزر قرار گرفته‌است و از آن زمان مرسوم شده‌است و بر سکه‌های پنج تومانی قدیمی نام دریای مازندران ضرب شد. اما در مورد کسپین و کاسی اختلاف و تضادهای زیادی در مورد پیشینه آنها نیست آنها قومی آریایی و ماقبل دوره پارسها بوده‌اند بعضی توصیفاتی که از آنها شده آنها را بسیار شبیه به قوم ماد می‌نماید. در شرایطی که بعلت غفلتهای رسانه‌ای، توده‌های مردم ایران از قوم کاسی و کاسپین هیچ اطلاعی نداشتند. و کار رسانه ای هم نشده بود کمیته یکسان سازی نامهای جغرافیایی در شرایطی نبود که به یکباره نامی مغفول مانده و ناشناخته در زبان فارسی رارسمی نماید. نام کاسپین اگرچه در همه جهان رسمیت دارداما در ایران تنها از سال ۱۳۸۲ این نام وارد ادبیات فارسی گردید. تا قبل از آن هیچگونه کار مطالعاتی آکادمیک در مورد ریشه نام کاسی‌ها نشده بود..[۳۹]

علی رغم اینکه در یکی دو کتاب در دوره پهلوی در خصوص خزران و قوم کاسی مطالعاتی انجام شده بود اما اطلاع رسانی نشده بودو بخش دانشگاهی ایران نیز گمان می‌کرد که کاسپین یک واژه بیگانه‌است. و درک دقیقی از سوابق این نام نداشتند.[۱۵]

در نقشه‌ها[ویرایش]

نقشه برگرفته از سفرنامه پریپلوس ۵۰ م. دریای اریترا+ پرشن دریا+ دریای کاسپی

در کهن‌ترین نقشه‌های جهان که موقعیت این پهنه در آن‌ها آمده، چون نقشه هکاتوس (مربوط به ۵۰۰پ. م) و نقشه معروف آراتوتس (۲۰۰پ. م) همه جا نام این دریا بر گرفته از نام کاسپین است. پلینی و سفرنامه پریپلوس دریای اریتره نیز کاسپین بکار برده‌است. در متن‌های دانشنامه‌های روسی همه‌جا از این پهنه با نام کاسپیس کویه موره یاد شده‌است. جالب اینکه ترک زبانان جمهوری آذربایجان وقتی به ترکی نوشته‌اند از آن با نام خزر دنیزی یاد کرده‌اند و وقتی به روسی مطلبی نوشته‌اند به همان صورت کاسپین کویه موره از این دریا نام برده‌اند.[۴۰]

نام این دریا در زبان‌ها و کشورهای جهان[ویرایش]

در کشورهای اروپا و آمریکا و بعضی از کشورهای آسیا و آفریقا آن را «دریای کاسپی» می‌نامند. ترکی زبانان جهان آن را دریای خزر Hazar Denizi می‌خوانند. در بین کشورهای عربی نیز مدتی بحر خزر رایج بوده‌است. از دو سه قرن پیش آن را به قزوین منسوب دانسته بحرالقزوین نام نهادند. [۴۱]

در جمهوری آذربایجان در باره نام این دریا دوگانگی وجود دارد، به زبان ترکی آن را خزر دنیزی و به روسی آن را به روسی (kaspiskore more) دریای کاسپی معرفی می‌کنند.[۴۲] در نقشه‌های ایرانی نیز از نام‌های تپورستان(پس از اسلام به طبرستان تبدیل شد)، جرجان(پیش از اسلام گرگان و هیرکانی بود) و در برخی موارد نام‌هایی چون: آبسکون، زادراکرتا و... یادشده و در ۲الی ۳ قرن اخیر نیز خزر جایگزین آن شده و امروزه در ایران نام رسمی خزر است ولی در بقیهٔ کشورهای فارسی‌زبان مثل تاجیکستان و افغانستان بیشتر از کاسپین استفاده می‌شود و گاهی نیز بحر خزر بکار برده شده‌است.

نقشه‌ای به خط کردی که در آن کاسپین ذکر شده

در افغانستان و تاجیکستان[۴۳] کلمات قزوین و کاسپی استفاده می‌گردد و در پاکستان فقط از نام قزوین استفاده می‌شود.[۴۴] در کردستان نیز از کلمهٔ کاسپین با املای کاسپیه‌ن استفاده می‌شود.[۴۵]

در آفریقای جنوبی یا زبان آفریکانس "کاسپیس"، در کشورهای عربی رسما "بحر قزوین" (عربی شده کاسپین)بکار می‌رود، در زبان کاتالا "کاسپیا"، در زبان دانمارکی "کاسپیسکه"، در آلمانی"کاسپیشز"، در انگلیسی"کاسپین"، در اسپرانتو"کاسپیو"، در اسپا نیایی"کاسپیو"، در زبان استی"کاسپیا"، در فرانسوی"کاسپین"، در پنجابی"کسپیئن"، در زبان پرتقالی"کاسپیو"، در رومانی"کاسپیکا"، در قزاقی"کاسپین"، در سومالی"کاسپین/قزوین"، در اردو"بحیره قزوین"، در روسی"کاسپین"، در کُردی"دریای مازندران"، در گیلکی"کاسپین دریا"، در مازندرانی"دریای مازندران"، در ترکمنستان "خزر"، در جمهوری آذربایجان"خزر"، در ترکیه"خزر"، در ایران "خزر یا مازندران یا کاسپین".[۴۶]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Iran Chamber Society: Names of the Caspian Sea
  2. ماهنامه علمی پیام دریا شماره۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین، محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  3. ماهنامه علمی پیام [۱]دریا شمارهای ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۲] محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  4. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. عنایت الله رضا،۱۳۶۵، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، چاپ چهارم، صفحه۹۵-۹۷
  5. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. عنایت الله رضا،۱۳۶۵، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، چاپ چهارم، صفحه۹۵-۱۱۴
  6. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. عنایت الله رضا،۱۳۶۵، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، چاپ چهارم، صفحه۱۴۵
  7. BBCPersian.com
  8. تاریخ ایران قبل از اسلام، تألیف حسن پیر نیا، ناشر الهام، تهران،۱۳۸۸ ص ۲۲۸
  9. محسنی، محمدرضا ۱۳۸۹: «پان ترکیسم، ایران و آذربایجان»، انتشارات سمرقند، ص ۱۰۳
  10. Talash online روسیه و جمهوری اسلامی
  11. Azarpadgan / آذرپادگان
  12. کتابخانهٔ دیجیتالی دید
  13. ماهنامه علمی پیام [۳]دریا شماره۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۴] محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  14. ماهنامه علمی پیام دریا شماره‌های ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین، دکتر عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  15. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. عنایت الله رضا،۱۳۶۵، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، چاپ چهارم، صفحه۹۵-۱۱۴
  16. خبرگزاری بی‌بی‌سی، کاوه امیدوار، دریای خزر، مازندران یا کاسپین پنج شنبه ۲۴ ژانویه ۲۰۰۸
  17. iranicaonline:The Caspians have generally been regarded as a pre-Indo-European, that is, a pre-Iranian, people and have even been identified by some scholars with the Kassites (e.g. , Herzfeld, loc. cit.). Onomastic evidence bearing on this point has now been discovered in Aramaic papyri from Egypt, in which several Caspians (Aram. kspy) are mentioned as belonging to the garrison there; their names, for example, *Bagazušta (see Grelot, pp. 101ff.), are, at least in part, unequivocally Iranian. The Caspians must therefore be considered either an Iranian people or strongly under Iranian cultural influence.
  18. magiran.com: ماهنامه پیام دریا، شماره‌های ۱۳۳- ۱۳۱
  19. جهانگیر سرتیپ‌پور. وجه تسمیهٔ شهرها و روستاهای گیلان
  20. magiran.com: ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۳
  21. نام دریای شمال ایران، دکتر عنایت‌الله رضا، ناشر: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی سال: ۱۳۸۷، تعداد صفحه‌ها: ۱۸۰]
  22. خزر نام مناسبی نیست
  23. ماهنامه علمی پیام [۵]دریا شماره۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۶] دکترعجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  24. (منبع: سفرنامهٔ گریگوری ملگونوف/Melgunov روسی
  25. ماهنامه علمی پیام [۷]دریا شماره۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۸] دکترعجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  26. دایرة المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب
  27. مازندران و استرآباد، نوشته علی یوسفی نیا
  28. نام دریای شمال ایران «کاسپی» است؛ گفت‌وگو با دکتر عنایت‌الله رضا
  29. magiran.com: ماهنامه پیام دریا، شماره ۱۳۳
  30. http://www.irpds.com/FileEssay/geomatic82-87-2-18-a-sy(1).pdf
  31. سیدحسین موسوی(عطا)، تحقیقی درباره نام دریای مازندران، روزنامه اطلاعات
  32. شاهنامهٔ فردوسی تصحیح جلال خالقی مطلق، فریدون، بیت ۱۰۴۴
  33. شاهنامهٔ فردوسی تصحیح جلال خالقی مطلق، جنگ بزرگ کیخسرو، بیت ۲۹۱
  34. نام دریای شمال ایران، دکتر عنایت‌الله رضا، ناشر: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی سال: ۱۳۸۷، صفحه۱۳ ]
  35. ماهنامه علمی پیام [۹]دریا شماره‌های ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۱۰] محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  36. Michael Dumper, Bruce E. Stanley, Janet L. Abu-Lughod, Contributor Janet L. Abu-Lughod, Cities of the Middle East and North Africa: a historical encyclopedia, Published by ABC-CLIO, 2006 ISBN 1-57607-919-8, 9781576079195, Page ۶۴
  37. تاریخ ایران قبل از اسلام، تألیف حسن پیر نیا، ناشر الهام، تهران،۱۳۸۸
  38. هفته نامه خبری فرهنگی امرداد، سال یازدهم،۱۱ تیر ماه،۱۳۹۰ خورشیدی، شماره پیاپی ۲۵۶، صفحه ۵
  39. ماهنامه علمی پیام [۱۱]دریا شماره‌های ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۱۲] محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳
  40. ماهنامه علمی پیام [۱۳]دریا شماره‌های ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین،[۱۴] دکترمحمد عجم مهر، آذر ۱۳۸۳
  41. رضا، عنایت الله، نام دریای شمال ایران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۸۷، ص.۱۱
  42. رضا، عنایت الله، نام دریای شمال ایران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۸۷، ص.۱۱
  43. Tajik Radio: баҳри Каспий
  44. تاریخ افغانیه، صفحه ۲۷
  45. ویکی‌پدیا کردی
  46. ماهنامه علمی پیام دریا شماره‌های ۱۳۱- ۱۳۳ نامهای دریای خزر و کاسپین، محمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳

پیوند به بیرون[ویرایش]

مطالعه بیشتر[ویرایش]

نام دریای شمال ایران، دکتر عنایت‌الله رضا، ناشر: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی سال: ۱۳۸۷، تعداد صفحه‌ها: ۱۸۰

  • ماهنامهٔ پبام دریا شماره‌های ۱۳۱ و ۱۳۳ مهر و آذر ۱۳۸۳
  • دکترعجم. «دروازه کاسپین اسناد هویت ملی». پیام دریاشماره ۱۳۱، ۱۰ مهر ۱۳۸۳. بازبینی‌شده در ۸ اسفند ۱۳۹۰. 
  • ماهنامه علمی پیام دریا: دانلود [۱۶] شماره‌های ۱۳۱- و ۱۳۳ اسنادهویت ملی - نامهای دریای خزر و کاسپین،[۱۷] دکترمحمد عجم مهر-آذر ۱۳۸۳

جستارهای وابسته[ویرایش]