گوگرد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

۱۶ فسفر ← گوگرد → کلر O ↑ S ↓ Se جدول تناوبی - جدول تناوبی پیشرفته
عمومی
نام، نماد، عدد اتمی	گوگرد، S، ۱۶
دسته‌های شیمیایی	نافلزات
گروه، تناوب، بلوک	۱۶, ۳، p
ظاهر	بلورهایی به رنگ زرد لیمویی.[۱]
جرم اتمی استاندارد	۳۲.۰۶۵ g•mol−1
آرایش الکترونی	[‎Ne‏] ۳s۲ ۳p۴
الکترونها در هر لایه	۲،۸،۶
ویژگی‌های فیزیکی
فاز	جامد ([۲])
چگالی (حدود r.t.)	(آلفا) ۲.۰۷ g•cm−3
چگالی (حدود r.t.)	(بتا) ۱.۹۶ g•cm−3
چگالی (حدود r.t.)	(گاما) ۱.۹۲ g•cm−3
چگالی مایع در m.p.	۱.۸۱۹ g•cm−3
نقطه ذوب	۳۸۸.۳۶ K (۱۱۵.۲۱ °C، ۲۳۹.۳۸ °F)
نقطه جوش	۷۱۷.۸ K (۴۴.۶ °C، ۸۳۲.۳ °F)
نقطه بحرانی	۱۳۱۴ K، ۲۰.۷ MPa
گرمای تبخیر	(mono) ۴۵ kJ•mol−1
ظرفیت گرمایی	(۲۵ °C) ۲۲.۷۵ J•mol−۱•K−۱
ویژگی‌های اتمی
ساختار بلور	اورتورومبیک
حالت اکسایش	۶, ۴, ۲, ۱ دی‌کلرید گوگرد, -۲ (اکسیدهای بسیار اسیدی می‌سازد)
الکترونگاتیویته	۲.۵۸ (مقیاس پائولی)
شعاع اتمی	۱۰۰ آنگستروم pm
متفرقه
رسانایی گرمایی	(۳۰۰ K) (amorphous) 0.205 W•m−۱•K−1
انبساط حرارتی	در 25(amorphous) 2×1015 µm/(m·K)
ضریب کشیدگی	۷.۷ GPa
سختی مو	۲.۰
شماره بایگانی CAS	7704-34-9
ایزوتوپ‌های برگزیده
مقالهٔ اصلی: ایزوتوپ‌های گوگرد iso NA نیمه-عمر DM DE (MeV) DP ۳۲S ۹۵.۰۲% ۳۲S ایزوتوپ پایدار است که ۱۶ نوترون داردs ۳۳S ۰.۷۵% ۳۳S ایزوتوپ پایدار است که ۱۷ نوترون داردs ۳۴S ۴.۲۱% ۳۴S ایزوتوپ پایدار است که ۱۸ نوترون داردs ۳۵S syn ۸۷.۳۲ روز β- ۰.۱۶۷ ۳۵Cl ۳۶S ۰.۰۲% ۳۶S ایزوتوپ پایدار است که ۲۰ نوترون داردs
منابع
این جعبه: نمایش • بحث • ویرایش

گوگرد یا سولفور یکی از عناصر شیمیایی اصلی گروه ششم (VIA) در جدول تناوبی و از خانواده اکسیژن است. ^[۳] نماد آن S و عدد اتمی آن ۱۶ می‌باشد.^[۴] اکتشاف این عنصر به پیش از تاریخ بازمی‌گردد.^[۱][۲]

گوگرد یک نافلز بی‌بو ، بی‌مزه^[۵] و چند ظرفیتی است که بیشتر به شکل کریستال‌های زرد رنگ که در کانی‌های سولفید و سولفات به‌دست می‌آید شناخته شده می‌باشند. گوگرد یک عنصر حیاتی و لازم برای تمامی موجودات زنده می‌باشد و مورد نیاز ساخت اسید آمینوها و پروتئین‌ها است. این عنصر به صورت اولیه در کودها استفاده می‌شود؛ ولی به صورت گسترده‌تر در باروت، ملیّن‌ها، کبریت‌ها و حشره‌کش‌ها به کار گرفته می‌شود.^[۳]

فهرست مندرجات ۱ تاریخچه ۲ ترکیبات ۲.۱ ترکیبات معدنی ۲.۱.۱ سولفید ۲.۱.۲ سولفات ۲.۱.۳ سولفیت ۲.۲ ترکیبات آلی ۲.۳ نقش بیولوژیکی ۲.۴ ایزوتوپ‌ها ۳ کانی ها ۴ موقعیت در جدول تناوبی ۵ ویژگی‌ها ۶ کاربردها ۷ منابع معدنی ۷.۱ کانسارهای گوگرد در ایران ۸ بهره برداری و تولید ۸.۱ اقتصاد معدنی[۴۸] ۹ اقسام گوگردهای صنعتی ۱۰ سابقه گوگرد در ادبیات فارسی و تاریخ علمی ایران ۱۰.۱ در لغت‌نامه دهخدا[۵۴][۵۵][۵۶] ۱۰.۲ در فرهنگ معین[۵] ۱۱ پانویس‌ها ۱۲ منابع ۱۳ پیوند به بیرون

[ویرایش] تاریخچه

گوگرد که اسم لاتین آن Sulphur می‌باشد از زمان‌های باستان شناخته شده بود.^[۶] این عنصر با نام Brimstone در اسفار پنجگانه کتاب مقدس آمده‌است.^[۲] هومر نیز گوگرد حشره‌کش را در قرن ۹ قبل از میلاد ذکر کرده بود. در سال ۴۲۴ قبل از میلاد قبیله Bootier دیوارهای یک شهر را با سوزاندن مخلوطی از ذغال و گوگرد سوزانیده و خراب کردند. زمانی نیز در قرن ۱۲ در چین باروت که مخلوطی از نیترات پتاسیم KNO3 کربن و گوگرد بود کشف شد.

کیمیاگران اولیه برای گوگرد نماد مثلثی که در بالای یک خط قرار داشت در نظر گرفته بودند. این کیمیاگران از روی تجربه می‌دانستند که عنصر جیوه می‌تواند با گوگرد ترکیب شود.^[۱]

سوگند يا سئوکند در اصل به معنای گوگرد بوده است. در دوران گذشته يکی از روش‌های نهايی اثبات اتهام یا برائت متهمان، خوراندن آب گوگرد به آنان بوده است. چنانچه متهم بعد از خوردن گوگرد يا همان سوگند زنده می‌ماند، حکم به برائت وی می‌دادند. اصطلاح سوگند خوردن که تأکيد شخص بر صحت گفته‌هايش است، در اصل از همين آيين گرفته شده است.^[۷]

در اواخر دهه ۱۷۷۰ آنتوان لاووازیه توانست مجامع علمی را متقاعد کند که گوگرد یک عنصر است و نه یک ترکیب.^[۸]

[ویرایش] ترکیبات

از آنجایی که گوگرد یک نافلز است انواع ترکیبات یونی به وجود می‌آورد:

[ویرایش] ترکیبات معدنی

[ویرایش] سولفید

• گالن یک که نام علمی آن سولفید سرب است نیز یک ترکیب مشتق از گوگرد است که در صنایع نیمه‌رساناها کاربرد دارد.
• سولفید آهن
• سولفید روی
• کربونیل سولفید – COS
• کربن دی‌سولفید – CS₂
• مس (۱) سولفید – Cu₂S
• مس (۲) سولفید – CuS
• ژرمانیوم (۲) سولفید – GeS
• ژرمانیوم (۴) سولفید – GeS₂
• طلا (۱) سولفید – Au₂S
• سولفید هیدروژن – H₂S
• سرب (۲) سولفید – PbS
• جیوه (۲) سولفید – HgS
• مولیبدنیوم دی‌سولفید – MoS₂
• پنتاسولفید آنتیموان – Sb₂S₅
• پتاسیم سولفید – K₂S
• سولفید نقره – Ag₂S
• سدیم هیدروسولفید – NaSH
• سولفان – H₂S
• ایتریوم (۳) سولفید – Y₂S₃

[ویرایش] سولفات

• سولفات لیتیم
• سولفات روی
• سولفات آلومنیوم – Al₂(SO₄)₃
• آمونیوم سولفات – (NH₄)₂SO₄
• باریوم سولفات – BaSO₄
• کادمیوم سولفات – CdSO₄
• کلسیم سولفات (گچ) – CaSO₄
• سریوم (۴) سولفات – Ce(SO₄)₂
• کبالت (۲) سولفات – CoSO₄

[ویرایش] سولفیت

• سولفیت سدیم – Na₂SO₃

[ویرایش] ترکیبات آلی

سم‌های فسفاته آلی در طول جنگ جهانی دوم در آلمان توسعه یافتند. سم دی‌ایزوپزوپیل فلوئور فسفات (DFP) یک معرف بسیار سمی است. پاراتیون و مالاتیون ترکیبات آلی فسفره هستند و به عنوان حشره‌کش موثر و کم‌دوام توسعه یافته‌اند.^[۹]

در ساختمان شیمیایی پنی سیلین نیز گوگرد موجود است.^[۹]

در تخم‌مرغ هیدروژن سولفید وجود دارد این ماده در آب حل می‌شود و تولید اسید می‌کند^[۱۰]

[ویرایش] نقش بیولوژیکی

اسید آمینه‌های سیستئین(به انگلیسی: Cysteine)^[۱۱][۱۲]، ^{[۱۳] [۱۴]}متیونین(به انگلیسی: Methionine)، ^[۱۵]هوموسیستئین(به انگلیسی: Homocysteine)، ^[۱۶]تائورین(به انگلیسی: Taurine)^[۱۷]و همچنین برخی از آنزیم‌ها حاوی گوگرد هستند.^[۲]

تقريباً ۰.۲۵ درصد از وزن بدن انسان را گوگرد تشكيل می‌دهد. گوگرد در كراتين که در مو و ناخن موجود است ، جز عناصر اصلی محسوب می‌شود.^[۱۸] همچنین ترکیبات گوگرددار(VSC) باعث ایجاد بوی بد در دهان می‌گردند.^[۱۹]

ترکیبات دی‌سولفیدی مابین پلی‌پپتیدها(پلی‌پپتید از به هم پیوستن چندین پپتید حاصل می‌گردد) در ساختار پروتئینی بسیار مهم می‌باشند. برخی از گونه‌های باکتری از سولفید هیدروژن بجای آب در فرایند فتوسنتز خود استفاده می‌کنند.^[۱]

[ویرایش] ایزوتوپ‌ها

گوگرد ۱۸ ایزوتوپ دارد که چهار عدد از آنها پایدار هستند.^[۲] ref>

[ویرایش] کانی ها

عنصر گوگرد در طبیعت به صورت طبیعی و خالص، یا به صورت ترکیبات سولفید و سولفات همراه با سایر عناصر فلزی و غیرفلزی یافت می‌شود. گوگرد سرد و خالص، زرد رنگ می‌باشد ولی اغلب اوقات بواسطه درجه حرارت‌های بالا یا ناخالصیها تغيير رنگ می‌دهد. بنا به سیستم تبلور، این نوع گوگرد به صورت گوگرد آلفا (رومبیک یا اکتاهدرال) گوگرد بتا ( مونوکلینیک يا منشوری)، گوگرد گاما (پلاستیک) و گوگرد بی شکل (کلوئیدی) می‌باشد.

عنصر گوگرد به همراه عناصر دیگر در کانی های مختلفی یافت می‌شود که مهمترین آنها، پیریت، ماركاسیت، پیروتیت، كالکوپیریت، کالکوزیت، کوولیت، بورنیت، اسفالریت، انیدریت، ژیپس و .... است.^[۲۰]

[ویرایش] موقعیت در جدول تناوبی

این عنصر در دوره سوم جدول مندلیف و در گروه ششم یعنی گروه اکسیژن قرار دارد. قبل از آن فسفر بعد از آن کلر ، بالایش اکسیژن و زیرش سلنیوم جای گرفته‌اند.^{[۲۱] [۲۲]}

[ویرایش] ویژگی‌ها

ظاهر این نافلز به رنگ زرد کمرنگ می‌باشد که بسیار سبک و نرم است. این عنصر به هنگام ترکیب با هیدروژن بوی مشخصی داشته که مشابه بوی تخم مرغ فاسد شده است.^[۲۳] گوگرد با شعله آبی رنگ سوخته و بوی عجیبی از خود ساطع می‌کند(بنگرید به تصویر روبه‌رو). گوگرد در آب حل شدنی نیست ولی در دی‌سولفید کربن(سولفور دو کربن) حل می‌شود.^[۵] حالت‌های معمول اکسیداسیون این عنصر ۲-و۲+و۴+و۶+ بوده که ۲- و ۴+ کاهنده هستند و تمایل رسیدن به ۶+ که پایدارتر است را دارند و حالت‌های ۴+ و ۶+ از قاعده هشتایی(اشاره به ساختار گوگرد) پیروی نمی‌کنند.^[۳] گوگرد در تمام حالت‌های مایع ، جامد و گاز شکل‌های چندگانه دارد که ارتباط بین آنها هنوز کاملاً درک نشده ‌است. گوگرد کریستالی به صورت حلقه گوگردی S۸ نشان داده می‌شود.

نیترید گوگرد پلیمری خواص فلزی دارد و این در حالی است که هیچ گونه اتم فلزی در خود ندارد(شبه فلز است).^[۵] این عنصر همچنین خواص نوری و الکتریکی غیر معمولی نیز دارد. گوگرد غیرمتبلور یا پلاستیک با عمل سرد کردن سریع کریستال گوگرد حاصل می‌شود. مطالعات در زمینه اشعه ایکس نشان می‌دهد که گونه غیر متبلور و بی‌نظم ممکن است که ۸ اتم در هر ساختار پیچشی ستاره مانند داشته باشد.

گوگرد می‌تواند به دو حالت کریستالی بدست آید به صورت اورتورومبیک(گوگرد هشت وجهی) یا بلور مونو کلینیک که اولی در دماهای معمولی پایدارتر می‌باشد.^[۳]

[ویرایش] کاربردها

گوگرد به صورت آزاد و به صورت تركیبی موارد مصرف بسیاری دارد ولی بیشترین كاربرد آن برای تهیه ترکیبات شيمیایی و فرآورده‌های میانی در چرخه صنعت است. بیشترین مصرف گوگرد در سال‌های اخیر در صنایع کشاورزی و تهيه کودهای فسفاتیک بوده است.^[۲۴]

گوگرد یکی از اجزای باروت می‎باشد. همچنین گوگرد برای جوشکاری لاستیک به کار می‎رود.^[۱] گوگرد به عنوان ماده از بین برنده قارچ و همچنین ضدعفونی کننده و کود به کار می‎رود گوگرد برای تهیه اسید سولفوریک نیز مورد استفاده قرار می‎گیرد.^{[۲۵] [۲۶]} گوگرد همچنین برای ساختن چندین نوع کاغذ، ماده سفیدکننده و به عنوان عایق الکتریکی مورد استفاده است.

ترکیبات گوگرد بسیار سمی است، برای مثال مقدار کمی سولفید هیدروژن می‎تواند متابولیسم بدن را دگرگون کند اما مقادیر بیشتر آن می‎تواند به سرعت باعث مرگ از راه فلج تنفسی شود. سولفید هیدروژن با سرعت حس بویایی را از بین می‎برد. دی‏اکسید گوگرد آلوده‎کننده مهم جوی می‎باشد.^[۲۷][۲۸] این عنصر برای استفاده‌های صنعتی مانند تولید (H۲SO۴)اسید سولفوریک برای باتریها تولید باروت و حرارت دادن لاستیک تولید می‌شود. گوگرد در فرایند تولید کودهای فسفاتی به عنوان ماده ضد قارچ عمل می‌کند. سولفاتها در کاغذهای شستشو و خشک‌بار نیز کاربرد دارند. همچنین گوگرد در ساخت کبریت و در آتش‌بازی نیز به‌کار گرفته می‌شود. تیوسولفات آمونیوم یا سدیم به عنوان عامل ثابت کننده در عکاسی کاربرد دارد. سولفات منیزیم می‌تواند به عنوان ماده ضد خشکی و ملین که یک مکمل منیزیم گیاهی است به کار گرفته شود.^[۱]

[ویرایش] منابع معدنی

عنصر گوگرد به صورت ترکیبات مختلف در کانسارهای بسیاری قابل پی جویی و اکتشاف است.

• كانسارهای گوگرد آزاد:

در این گونه کانسارها گوگرد به صورت طبیعی یافت می‌شود و براساس خاستگاه آنها، خود به چهار گروه تقسیم می‌شوند:

• • كانسارهایی با خاستگاه زیستی:

که باکتریها در تشکیل آنها نقش اصلی را داشته و معمولا رسوبی هستند.

• • كانسارهایی با خاستگاه آتشفشانی:

گوگرد در سنگ‎های آسمانی، در مجاورت چشمه‎های جوشان و همچنین آتش‎فشانها ^[۲۹] و مخروطهای آتشفشانی و یا به صورت رگه‌های گوگردی در داخل سنگهای آتشفشانی یافت می‎شود.

• • كانسارهایی با خاستگاه اكسیداسیون و احیا:

اینگونه ذخایر معمولا کوچک هستند و کاوکها و شکافهای سنگها را پر می‌کنند.

• • كانسارهایی با خاستگاه گرمابی:

گوگرد در این کانسارهای از واکنش شیمیایی بین هیدروکربنها و انیدریت در حرارت و فشار زیاد، ایجاد می‌گردد.^[۳۰]

• كانسارهای سولفیدی گوگرد:

• • کانسارهای سولفورهای آهن:

گوگرد به صورت ترکیبی همراه با دیگر عناصر به صورت سولفید (مانند:پیریتPyrite)^[۳۱][۳۲] یافت می‌شود. گوگرد در این کانسارهای، از کانی های غیرآهنی همراه با پیریت و پیروتیت بدست می‌آید. همچنین در کانسارهای رسوبی آهن لایه‌ای که دارای زون سولفیدی می‌باشند، گوگرد یافت می‌شود.

• • کانسارهای سولفورهای فلزی غیر آهنی:

گوگرد همراه با کانی های سولفوره مانند اسفالریت^[۳۳] بازیابی می‌شود.

• كانسارهای سولفاتی:

از بزرگترین منابع گوگرد به شمار می‌روند. گوگرد در این نوع کانسارهای همراه با مواد معدنی مانند گچ(CaSO4·2H2O)^[۳۴] و انیدریت است. همچنین همراه با سولفات باریوم^[۳۵] یافت می‎شود.

• گاز طبیعی و نفت:

مهمترین ذخایر گوگرد در جهان امروز به شمار می‌آیند. از اين منابع، گاز طبیعی بهمراه گاز ترش يا هیدروژن سولفوره گازی (H2S) استخراج شده و گوگرد آزاد بعنوان محصول همراه بازیابی می‌ گردد. گوگرد همچنین در نفت خام^{[۳۶] [۳۷]}و گازهای طبیعی^{[۳۸] [۳۹]} وجود دارد. از جهتی دیگر نکته شایان ذکر در مورد وجود ترکیبات گوگرددار در مواد نفتی قابلیت خورندگی آنها و صدمه زدن به تجهیزات توزیع است.^[۴۰]

• ماسه‌های قیری و نفتی:

گوگرد به صورت کمپلکس آلی در آنها وجود داشته و به عنوان محصول همراه به هنگام پالایش آنها، بدست می‌آید.

• زغال سنگ و شیل نفتی:

این عنصر در مقادیر کم نیز از زغال سنگ و نفت که در هنگام سوختن دی‌اکسید گوگرد تولید می‌کنند بدست می‌آید.^[۴۱] استانداردهای سوختی بصورت فزاینده‌ای به گوگرد برای استخراج سوختهای فسیلی نیاز دارند ، لیکن دی اکسید گوگرد با قطرات آب ترکیب شده و باعث بوجود آمد باران اسیدی می‌شود.^[۴۲]

• اقیانوس ها:

گوگرد در آب اقیانوسها به صورت سولفاتهای محلول كلسیم، منیزيم و پتاسیم وجود دارد.^[۴۳]

بنا بر آمار سال ۲۰۰۱ میلادی، کشورهای کانادا، هلند، اسپانیا، چین و آمریکا بیشترین میزان ذخاير گوگرد دنيا را بخود اختصاص داده اند.^[۴۴]

[ویرایش] کانسارهای گوگرد در ایران

بيشتر کانسارهای گوگرد ایران به صورت ترکیب با گازهای ترش و منابع نفتی همراه است که امروزه از این منابع مقادیر نسبتاً زیادی گوگرد تولید و صادر می‌گردد.

از مهمترین کانسارهای دگرگونی گوگرد در ايران می‌توان به کانسار بستانه در غرب بندر لنگه ( ذخيره ۵۰۰ هزار تن )، کانسار خمیر در شمال غرب بندر خمیر ( ذخيره ۴۰۰ هزار تن )، کانسار دستکده در پایانه غربی جزیره قشم ( ذخيره ۲۵ هزار تن )، کانسار لاتیدان در غرب بندرعباس ( ذخيره ۶ هزار تن )، کانسار غرب بندرعباس ( ذخيره ۱۲۰ هزار تن ) و کانسار دلازیان در جنوب شرق سمنان ( ذخيره ۱ ميليون تن )اشاره نمود.

تعداد كانسارهای معدنی گوگرد ايران حدود ۵۰ واحد است كه از این تعداد هیچ معدنی فعال نیست. ذخیره اعلام شده اين معادن حدود ۵،۷ ميليون تن مي‌باشد.^[۴۵]

[ویرایش] بهره برداری و تولید

بر حسب نوع كانسارها، گوگرد را هم به روش روباز و هم زیرزمینی می‌توان بدست آورد. روشهای استخراج و كانه آرایی گوگرد با دیگر مواد معدنی تفاوت دارد و روش و تكنولوژی مخصوص به خود را دارد.

در كانسارهای گوگرد طبیعی (آزاد) از روشهای معدنکاری سنتی جهت استخراج این ماده معدنی استفاده می‌شود.

استخراج گوگرد از گنبدهای نمكی بیشتر با روش فراش Frasch انجام می‌گیرد. در اين روش آب داغ را از طریق چاه به بخش گوگرد دار تزريق می كنند، سپس گوگرد به صورت مایع از داخل زمین به خارج رانده می‌شود.^[۴۶]

در مرحله فرآوری گوگرد، با استفاده از روشهای مختلف پرعیارسازی (تغلیظ) اقدام به عنی سازی ماده معدنی می نمایند. این روشها شامل موارد زیر است:

• پرعیار سازی نسبی با فلوتاسیون و سپس پالایش گوگرد
• ذوب توسط اتوكلاو، قبل یا بعد از پرعیارسازی نسبی و سپس پالایش
• ذوب و پالایش بدون پرعیارسازی نسبی و صاف كردن
• تقطیر سنگهای معدنی در ظروف چدنی و انصال آنها به اتاق كندانسه در بیرون از محیط كوره و تهیه گوگرد در اتاق كندانسه (كاربرد در ژاپن)^[۴۷]

[ویرایش] اقتصاد معدنی^[۴۸]

گوگرد در ۷۰ کشور پراکنده در سطح جهان تولید می‌شود.

آرژانتین با تولید کمتر از هزار تن در سال کوچک‌ترین تولیدکننده در جهان است. ۱۱ کشور عمده تولیدکننده گوگرد به ترتیب حجم تولید عبارت‌اند از ایالات متحده، کانادا، روسیه، عربستان سعودی، ژاپن، آلمان، امارات متحده عربی، قزاقستان، ایران، مکزیک و لهستان که در مجموع در سال ۲۰۰۲ مقدار ۳۴ میلیون تن گوگرد تولید نموده اند که ۷۹ درصد کل تولید جهانی گوگرد در سال مذکور است. ^[۴۹]

گوگرد عنصری حیاتی است که در بخش‌های کشاورزی و صنعت در تمامی کشورهای جهان مصارف گوناگون دارد. ۱۲ کشور عمده مصرف کننده (به ترتیب مقدار مصرف) عبارت‌اند از: ایالات متحده، چین، مراکش، روسیه، هندوستان، برزیل، تونس، کانادا، ژاپن، مکزیک، آلمان و استرالیا که در جمع در برگیرنده ۷۰ درصد میانگین جهانی مصرف گوگرد در سه سال گذشته بوده‌اند. ایران با مصرف ۲۷۶ هزار تن گوگرد در سال ۱۳۸۱ در رده ۲۱ فهرست کشورهای مصرف کننده گوگرد قرار داشت. تا سال ۲۰۰۶ بیش از ۶۵ درصد (معادل ۲/۸ میلیون تن) به گوگرد مازاد بر مصرف در منطقه خاورمیانه افزوده شده است.

[ویرایش] اقسام گوگردهای صنعتی

• گوگرد آلی: حاوی ۶۰ درصد گوگرد و ۴۰ درصد مواد آلی (مواد کمپوست شده، کود حیوانی ـ مرغی).^{[۵۰][۵۱] [۵۲]}

• بیوفسفات طلایی: حاوی ۶۰ درصد خاک فسفات تغلیظ شده، ۲۰ درصد گوگرد، ۱۶ درصد مواد آلی، ۴ درصد روی و ۳۰۰ گرم مایه تلقیح تیوباسیلوس است. این کود در ایران مورد استفاده است.^[۵۳]

[ویرایش] سابقه گوگرد در ادبیات فارسی و تاریخ علمی ایران

[ویرایش] در لغت‌نامه دهخدا^{[۵۴][۵۵][۵۶]}

نام گوگیرد در اوراق مانوی(به زبان پهلوی) برای آن ذکر شده است.

منجیک ترمذی :

گر برفکند گرم دم خویش به گوگرد

بی‌پود ز گوگرد زبانه زند آتش

بدان ماند بنفشه بر لب جوی

که بر آتش نهی گوگرد بفخم

بنفشه ٔ طبری خیل خیل سربر کرد

چو آتشی که ز گوگرد بردویده کبود

واندر کوه‌های وی (ماوراءالنهر) همه داروها است که از کوه خیزد، چون ناک و زرنیخ و گوگردو نشادر.^[۵۷]

فردوسی :

همی ریخت گوگردش اندر میان

چنین باشد افسون و رای کسان

چو آتش که گوگرد یابد خورش

گرش در نیستان بود پرورش

خاقانی :

از امل بیمار دل را هیچ نگشاید از آنک

هرگز از گوگرد تنها کیمیایی برنخاست[۵۸]

نظامی :

همانا که بر جای ترکیب خاک

ز ترکیب گوگرد بود آن مغاک

دوزخ گوگرد شد این تیره دشت

ای خنک آن کس که سبک‌تر گذشت

گلستان سعدی :

گفتم آن سفر کدام است گفت گوگرد پارسی خواهم به چین بردن.

ضرب‌المثل‌ها :

گوگرد به فارس بردن. (مانند زیره به کرمان بردن.)^[۵۹]

مثل گوگرد احمر ؛ کنایه از نایاب بودن. ^[۶۰]

گوگرد سرخ زردشتی ؛ کنایه از آتش است. ^[۶۱]

گوگرد احمر یا سرخ : از جواهر است و معدن آن در وادی موران می‌باشد و موران آنجا مقابل بزی می‌شوند گویند در شب مانند آتش می‌درخشد چنان‌که روشنایی آن چند فرسخ می‌رود، و چون از معدن بیرون آورند این خاصیت ندارد و آن جزو اعظم اکسیر است چنانکه سیماب را ابوالارواح خوانند و آن را ابوالاجساد نامند. گرم و خشک است در چهارم و اقسام آن منافع بسیار دارد.^[۶۲] و در کبریت احمر اقوال بسیار است و به اصطلاح اهل صناعت کیمیا اکسیر مصنوع در غایت سرخی را کبریت احمر نامند.^[۶۳] کنایه از اکسیر، چرا که اکسیر از او ساخته شود و آن جزو اعظم اکسیر است.^[۶۴] لقب زر است در اصطلاح کیمیاگران.^[۶۵]

منوچهری :

گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد

گوگرد کند سرخ همه وادی و کهسار

اسدی طوسی :

به مثقال سی سرخ گوگرد پاک

به‌یکباره چون اختری تابناک

خاقانی :

لشکرگهت بر حاشیت گوگرد سرخ از خاصیت

بر تو ز کنج عافیت عیش مهنا ریخته

بود چو گوگرد سرخ کز بر چرخ کبود

داد مس خاک را گونه ٔ زر عیار

دل گوهر بقاست به دست جهان مده

گوگرد سرخ تعبیه در خاکدان مخواه

کرد چو مشک سیاه خاک چو گوگرد سرخ

هردو حنوط و حنا از پی خصم و خدم

نظامی :

زر که گوگرد سرخ شد لقبش

سرخی آمد نکوترین سلبش

نه گوگرد سرخی نه لعل سپید

که جوینده گردد از او ناامید

^[۶۶]

[ویرایش] در فرهنگ معین^[۵]

سعدی :

گر کیمیای دولت جاویدت آرزوست

بشناس قدر خویش که گوگرد احمری

ناصر خسرو :

که بود آنکه او ساخت شنگرف رومی

ز گوگرد سرخ و ز سیماب لرزان؟

در هفت پیکر می‌خوانیم :

آتشی زو نشاط را پشتی

کان گوگرد سرخ زردشتی

ناصر خسرو در سفرنامه‌اش نوشته‌است : گویند بر سر دماوند چاهی ‌است که نشادر و کبریت (گوگرد) از آن گیرند. ^[۶۷]

محمد زکریای رازی را کاشف اسید سولفوریک یا همان جوهر گوگرد می‌دانند.^[۶۸]

[ویرایش] پانویس‌ها

[ویرایش] منابع

• محمد معین. «جلد سوم». فرهنگ معین. چاپ سیزدهم، تهران: امیر کبیر، ۱۳۷۸، ISBN 964-00-0379-4. ‏
• محمد معین. «جلد ششم». فرهنگ معین. چاپ سیزدهم، تهران: امیر کبیر، ۱۳۷۸، ISBN 964-00-0382-4. ‏
• حسن عمید. فرهنگ عمید(جیبی). چاپ یازدهم، تهران: امیر کبیر، ۱۳۷۷، ISBN 964-00-0179-1. ‏
• دکتر حسین آقا بزرگ و دکتر محمد رضا ملاردی. شیمی معدنی(۱). چاپ دوم، تهران: انتشارت علوی، ۱۳۷۴.
• ادوارد بورگویان. یک دوره کوتاه در شیمی آلی. ترجمهٔ دکتر مجید هروی. چاپ چهارم، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، ۱۳۷۲.
• ماهنامه ترویجی سبزینه شماره هفتم ^{{اجازه نامه}}
• دکتر مهری باقری. «بخش گونه‌های تحول معنایی». مقدمات زبان‌شناسی. چاپ سیزدهم، انتشارات دانشگاه تبریز، ۱۳۶۷.

‎

[ویرایش] پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار منابعی در رابطه با گوگرد موجود است.

• گوگرد در دانشنامه رشد
• نمودار فاز گوگرد(انگلیسی)
• WebElements.com – گوگرد(انگلیسی)
• (انگلیسی)chemicalelements.com/sulfur
• انیستیتوی گوگرد(انگلیسی)

‎