لغت‌نامه دهخدا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

لغت‌نامهٔ بزرگ دهخداشامل شرح و معنی واژگان آثار ادبی و تاریخی زبان فارسی است. این لغت‌نامه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر دهخدا است، که بیش از ۴۰ سال از عمر او، صرف آن شد. لغت‌نامه دهخدا، معانی، تفاسیر، و شروح تاریخی چندی از واژه‌های عربی را نیز داراست.

لغت‌نامه بزرگ دهخدا شامل بخش بزرگی از واژگان ادبی زبان فارسی، با معنای دقیق، و اشعار و اطلاعاتی دربارهٔ آنهاست. با این وجود، این لغتنامه فاقد بخش اعظم واژگان علمی و صنعتی فارسی است که بیشتر در دهه‌های پس از تألیف این لغتنامه به حوزه زبان فارسی وارد شدند، منابع بسیاری در دنیای مجازی از این لغت نامه استفاده می‌کنند. این کتاب اکنون در ۲۶٬۴۷۵ صفحهٔ سه ستونی، به قطع رحلی، با تعداد شش هزار دوره، در دسترس علاقه‌مندان است.

محتویات[ویرایش]

دست خط دهخدا: پس آنچه را خواننده این کتاب می‌بیند تنها نتیجه یک عمر نیست بلکه نتیجه بسی عمرهاست.

حدود نیمی از کتاب را لغات با معنی و شاهد و نیم دیگر آن اعلام تاریخی و جغرافیایی است. این اثر حاوی کلیه لغات فرهنگهای خطی و چاپی فارسی است و در نقل آنها بسیاری از غلط‌های گذشتگان تصحیح شده‌است و بسیاری از لغات ترکی، مغولی، هندی، عربی، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، روسی و دیگر زبان‌های متداول در زبان فارسی نیز در این فرهنگ آمده‌است. برای صحیح خوانده‌شدن لغات در جلوی هر کلمه حروف حرکت‌دار به کار رفته‌است. علاوه بر این مزایا، یک دوره مفصل دستور زبان فارسی نیز در لغت‌نامه آمده‌است همه لغات فارسي و محلي، نام شهرها و روستاها و کلمات علمي و شاخص، حتي لغات عربي را مي توان در لغت نامه دهخدا يافت. در جلوي هر کلمه، معناي لغوي آن، موارد استعمال، طرز تلفظ صحيح، اشعاري در رابطه با آن و بسياري اطلاعات ديگر درباره لغت قرار دارد. لغت نامه دهخدا هم دايره المعارف است و هم کتاب مرجع علوم گوناگون و هم لغت نامه. وجود اين کتاب در هر خانه يا کتابخانه يا جاي ديگري نعمتي بزرگ محسوب مي شود. لغت نامه اي که دهخدا 50 سال، يعني بيشتر عمر خود را صرف آن کرد، از پايه سه چهار ميليون فيشي بنيان يافته است که دهخدا شب و روز به جمع آوري آن ها مشغول بوده است. به گفته خود او و نزديکانش، وي هيچ روزي از کار فيش برداري براي لغت نامه غافل نشد مگر دو روز به خاطر فوت مادرش و دو روز به خاطر بيماري سختي که داشت. فکر ايجاد لغت نامه اي جامع که هم معناي تمام لغات فارسي را داشته باشد و هم اطلاعات لازم درباره همه چيز را به خواننده بدهد، از همان زمان که دهخدا در يکي از قراي چهارمحال و بختياري منزوي بود به ذهنش خطور کرده بود. آن طور که آگاهان نوشته اند، وي چند ميليون فيش از روي متون معتبر استادان نظم و نثر فارسي و عربي، لغت نامه هاي چاپي و خطي، کتب تاريخ و جغرافيا، طب، رياضي، هندسه، هيات، حکمت، کلام، فقه و... فراهم آورده بود. البته نقل مي کنند که او بيشتر يادداشت ها را از ذهن خود مي نوشته است. خود وي در يکي از يادداشت هاي پراکنده اش براي لغت نامه مي نويسد: "همه لغات فارسي زبانان تاکنون احيا و در جايي جمع آوري نشده و چه بسا لغات زيادي است که در کتب ديگر، خصوصا در اشعار آمده است که ما آن ها را در اينجا نقل کرده ايم. ولي از سوي ديگر هزاران لغت فارسي و غيرفارسي در تداول به کار مي رود که تاکنون کسي آن ها را گرد نياورده يا اگر گرد آورده به چاپ نرسانيده است. ما بسياري از اين لغات را به تدريج از حافظه، نقل و سپس آن ها را الفبايي کرده ايم; ولي بايد دانست که براي به خاطر آوردن چندين هزار کلمه و الفبايي کردن آن عمر هفت کرکس مي بايد... و اين کار به هيچ فصل و قطعي، بيرون از بيماري صعب چند روزه و دو روز رحلت مادرم - رحمه الله عليها- تعطيل نشد و به جز اتلاف دقايقي چند براي ضروريات حيات در روز، مي توانم گفت که بسيار شب ها نيز، در خواب و ميان نوم و يقظه در اين کار بودم. چه بارها که در شب از بستر برمي خاستم و پليته مي کردم و چيز مي نوشتم." دهخدا در سال 1324 هجري شمسي ميليون ها فيشي را که در تهيه لغت نامه فراهم کرده بود، توسط مجلس شوراي ملي به ملت ايران هديه کرد و مجلس نيز قانوني را تصويب کرد که اين ميراث عظيم چاپ شود و موسسه اي نيز به نام لغت نامه دهخدا براي مديريت کار چاپ لغت نامه و ادامه راه دهخدا تاسيس شود. مدتي بعد از تصويب طرح چاپ لغت نامه در مجلس شوراي ملي، دهخدا فوت کرد. از آن زمان به بعد کار هماهنگي ومديريت لغت نامه به وصيت خود دهخدا بر عهده دکتر محمد معين گذارده شد. او که خود فردي فرهيخته بود و در ادبيات فارسي تبحر فراوان داشت و کتاب فرهنگ فارسي شش جلدي معين از آثار گران بهاي اوست - به خوبي از عهده ادامه اين کار خطير برآمد. پس از فوت دکتر معين نيز اين کار به وسيله دکتر سيدجعفر شهيدي و دکتر دبيرسياقي و ديگران دنبال شد و به پايان رسيد. تا زماني که دهخدا زنده بود 4200 صفحه از لغت نامه تهيه شده بود; در حالي که لغت نامه اي که امروز وجود دارد در 50 جلد و 26 هزار صفحه به چاپ رسيده است. هم چنين به تازگي سي.دي لغت نامه دهخدا نيز توسط موسسه دهخدا که زيرمجموعه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران است، توليد و عرضه شده است. به علت ارزش فرهنگي و علمي لغت نامه و نقش خطير آن در زبان فارسي، از توليد و عرضه سي.دي يا کتاب لغت نامه دهخدا توسط شرکت ها و اداره هاي ديگر جلوگيري مي شود. همچنين به تازگي مجلس در حال بررسي اين طرح است که کتاب لغت نامه را از قانون حقوق مصنفان مجزا نگه دارد; زيرا بر اساس اين قانون، هر کتابي پس از گذشتن 30 سال از زمان چاپش، قابل چاپ شدن توسط هر چاپخانه اي است. اما به خاطر وضعيت خاص لغت نامه دهخدا، قرار است قانوني تصويب شود که بر اساس آن به جز موسسه دهخدا، هيچ موسسه ديگري نتواند دست به توليد و توزيع کتاب يا سي.دي لغت نامه دهخدا بزند.[۱]

انتشار[ویرایش]

چاپ لغت‌نامه نخست در سال ۱۳۱۹ در چاپخانه بانک ملی آغاز و یک جلد آن در ۴۸۶ صفحه به چاپ رسید و مدتی متوقف شد، سپس مجلس شورای ملی در اول بهمن ماه سال ۱۳۲۴ طی یک تصمیم قانونی چاپ فرهنگ دهخدا را برعهده گرفت و با تصویب قانون اجازه پرداخت دویست و پنجاه هزار ریال از محل صرفه جویی بودجه سال ۱۳۲۴ مجلس جهت هزینه اعتبار طبع فرهنگ دهخدا، مصوب ۱۶ اسفندماه ۱۳۲۴ حمایت‌های مالی لازم را جهت چاپ این فرهنگ لغت به عمل آورد. و بعدها دانشگاه تهران این وظیفه را برعهده گرفت وچاپخانه دانشگاه به تنهایی عهده‌دار چاپ شد که هم اکنون هم ادامه دارد.

محل فعلی مؤسسه لغت‌نامه دهخدا در شمیران جنب باغ فردوس مستقر است و این مؤسسه توانسته لغت‌نامه دهخدا را در ۲۲۲ جزوه شامل حدود بیست و هفت هزار صفحه چاپ و در اختیار علاقه‌مندان قرار دهد.

به استناد اطلاعیه‌ی مورخ ۶ خرداد ۸۹، سایت‌های اینترنتی لغت‌نامه هیچ ارتباطی با موسسه‌ی لغت‌نامه‌ی دهخدا که صاحب اثر است، ندارند.[۲]

نویسندگان لغت‌نامه دهخدا[ویرایش]

علاوه بر علی‌اکبر دهخدا و همکاران اولیه او، گروهی از پژوهندگان زبان و ادب فارسی در طی بیش از شصت سال در هیئت مؤلفان لغت‌نامه دهخدا عضویت داشته‌اند و به تهیه مواد و تنظیم آنها و نیز تدوین و تالیف مواد گرد آمده برای لغت‌نامه مشغول بودند. فهرست این مؤلفان به ترتیب حروف الفبا به قرار زیر است:[۳]

  1. مرتضی آیت‌الله‌زاده شیرازی (بخشی از حروف «ب»، «د»،«ش»، «گ»، «م»)
  2. حسن احمدی گیوی (بخشی از حروف «د»، «ر»، «ش»، «ف»، «م»، «ی»)
  3. محمد استعلامی (بخشی از حروف «د»، «ف»، «ک»، «ه»)
  4. احمد افشار شیرازی (بخش اول حرف «ح» و بخشی از حرف «الف»)
  5. عبدالله انوار (حرف «خ» و بخشی از حرف «ک»)
  6. حسن انوری (بخشی از حروف «الف»، «ب»، «ر»، «ک»، «م» و «ی»)
  7. محمدابراهیم باستانی پاریزی (بخشی از حرف «ب»)
  8. احمد بهمنیار (استخراج لغات و مشارکت در تدوین مجلد اول لغتنامه)
  9. محمد پروین گنابادی (حرف «ذال» و بخشی از حرف «ط» و «ی»)
  10. یدالله ثمره (بخشی ازحرف «ه»)
  11. محمد جعفریان (بخش اول حرف «ر»)
  12. عزیزالله جوینی (بخشی از حرف «م»)
  13. عبدالحسین حائری (بخش نخست حرف «ز»)
  14. عباس حکیم (بخشی از حرف «ه» و بخشی از حرف «چ»)
  15. محمد دبیرسیاقی (حروف «ض»، «ظ»، «ل» و بخشی از حروف «ژ»، «ب»، «د» و «ط»)
  16. جواد درهمی (بخشی از حرف «م»)
  17. جلیل دوستخواه (بخشی از حرف «ج»)
  18. عباس دیوشلی (حرف «ت» و بخشی از حرف «ز»)
  19. محمد اسماعیل رفیعیان (بخش اول حرف «ک» و بخشی از حرف «ر»)
  20. حسن رهاورد (بخشی از حرف «ب»)
  21. محمدامین ریاحی (بخش اول حرف «س»)
  22. غلامرضا ستوده (بخشی از حرف «م»)
  23. سیدجعفر سجادی (بخشی از حرف «ع»)
  24. علی‌اکبر سعیدی سیرجانی (حرف «ن» و بخشی از «م»)
  25. احمد سمیعی (بخش اول حرف «ش»)
  26. رسول شایسته (بخشی از حرف‌های «ر»، «ک»، و «م»)
  27. جعفر شعار (بخشی از حرف‌های «الف»، «ر» و «غ»)
  28. ابوالحسن شعرائی (بخشی از حرف «الف»)
  29. هدایت‌الله شهاب فردوسی (بخش اول از حرف «غ»)
  30. سید جعفر شهیدی (حرف «ص»)
  31. علی‌اشرف صادقی (بخشی از حرف «گ»)
  32. غلامحسین صدیقی (بخشی از حرف «ث» و بخشی از حرف «ب»)
  33. ذبیح‌الله صفا (بخشی از حرف «ب»)
  34. عبدالعلی طاعتی (بخش اول حرف «ک»)
  35. علی غروی (بخشی از حرف «ک» و بخشی ازحرف «م»)
  36. خسرو فرشیدورد (بخش اول حرف «و»)
  37. علیرضا فیض (بخشی از حرف‌های «الف»، «ب»، «ج»، «ح»، «ق»، «و» و «ه»)
  38. رضا قاسمی (بخشی از حرف «ب»، «س»، «گ» و «م»)
  39. یزدان‌بخش قهرمان (بخشی از حرف «چ»)
  40. ژیلبر لازار (بخش آغازی حرف «چ»)
  41. محمدتقی مدرس رضوی (همکاری با مرحوم دهخدا در تنظیم مطالب و استخراج لغات)
  42. منوچهر مرتضوی (تهیه مطالب و استخراج لغات)
  43. محمدجواد مشکور (بخشی از حرف «ژ»)
  44. محمد معین (بخشی از حروف «ث» و «الف»)
  45. علینقی منزوی (بخشی از حرف «ح»)
  46. سیدعلی موسوی بهبهانی (بخشی از حروف «الف»، «ب» و «ج»)
  47. سعید نجفی اسداللهی (بخشی از حروف «ب»، «د»، «ع» و «م»)
  48. جلال‌الدین همایی (تهیه مطالب و همکاری در تنظیم و تالیف بخشی از حرف «الف»)

جستارهای وابسته[ویرایش]

چاپ های لغتنامه[ویرایش]

چاپهای اولیه این لغتنامه در دهه 30 زیر نظر انتشارات دانشگاه تهران در 222 جزوه توسط مجلس شورای ملی و دانشگاه تهران در 53 جلد منتشر شد. طی سالیان بعد این لغتنامه به شیوه ای نوین توسط انتشارات دانشگاه تهران ابتدا در 15 جلد و سپس در16 جلد رقعی به چاپ رسید.در سال 1377 چاپخانه دانشگاه تهران به تعداد 22000 دوره چاپ شد و به مرور طی هر سال تعدادی از دوره ها به بازار عرضه میگردد.[۴]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • به‍من، مه‍ناز، عل‍ی‌اکب‍ر دهخ‍دا، ته‍ران: موسس‍ه فرهن‍گی مدرسه برهان، ۱۳۸۲.
  • مرادی کوچی، شه‍ناز، مع‍رفی و شن‍اخت دهخ‍دا، ته‍ران: قطره، ۱۳۸۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]

ی