قیر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قیر چوب

قیر ماده‌ای است سیاه رنگ و خمیری شکل که در عایقکاری رطوبت و ساخت آسفالت کاربرد دارد. قیر انواع گوناگونی دارد که هر یک از انواع آن، دارای کاربرد خاصی است. قیر از مشتقات نفت است و اغلب در پالایشگاه نفت تولید می‌شود.

تعریف[ویرایش]

قیر جسمی هیدروکربنی است به رنگ سیاه تا قهوه‌ای تیره که در سولفید کربن و تتراکلرید کربن[۱] کاملاً حل می‌شود. قیر در دمای محیط، جامد است. اما با افزایش دما، به حالت خمیری درمی‌آید و پس از آن مایع می‌شود. کاربرد مهم قیر به علت وجود دو خاصیت مهم این ماده است؛ غیرقابل نفوذ بودن در برابر آب و چسپنده بودن.[۲]

انواع قیر[ویرایش]

قیر استخراج شده از نفت یا سنگ‌های معدنی مخصوص، قیر خالص نام دارد که با توجه به منشاء تشکیل، طبقه‌بندی می‌شود. قیرهای خالص همچنین برای اینکه خواص مورد نظر برای کاربردهای مختلف را پیدا کنند، تحت فرآیندهای دیگر قرار می‌گیرند و انواع مختلف قیر را (ازجمله قیر دمیده، قیر محلول، قیر امولسیون، قیر پلیمری و...) را تشکیل می‌دهند. نویسنده:ایزوگامگستردلیجان۰۹۱۲۸۶۶۳۸۲۰

قیر نفتی و قیر طبیعی[ویرایش]

قیر معمولاً از تقطیر نفت خام به دست می‌آید. چنین قیری قیر نفتی یا قیر تقطیری نامیده می‌شود.[۳] قیر نفتی محصول دو مرحله تقطیر نفت خام در برج تقطیر است. در مرحله نخست تقطیر، مواد سبک مانند بنزین و پروپان از نفت خام جدا می‌شوند. این فرایند در فشاری نزدیک به یک اتمسفر (واحد) انجام می‌شود. در مرحله دوم نیز ترکیبات سنگین مانند گازوئیل و نفت سفید خارج می‌شوند. این فرایند در فشاری نزدیک به خلاء صورت می‌پذیرد. در نهایت مخلوطی از ذرات جامد بسیار ریز به نام آسفالتن باقی می‌ماند که در ماده سیال گریس‌مانندی به نام مالتن غوطه‌ور است.[۴]

اما برخی از انواع قیر در طبیعت و در اثر تبدیل تدریجی نفت خام و تبخیر مواد فرار آن در اثر گذشت سال‌های بسیار زیاد به دست می‌آید. چنین قیری، قیر طبیعی نامیده می‌شود[۳] و دوام آن بیشتر از قیرهای نفتی است.[۵] چنین قیری ممکن است به‌صورت خالص در طبیعت وجود داشته باشد (قیر دریاچه‌ای) مانند دریاچه قیر بهبهان ایران و دریاچه قیر تیرینیداد آمریکا،[۶] یا از معادن استخراج شود (قیر معدنی).[۵] قیر طبیعی با نام یواینتایت (Uintaite) نیز شناخته می‌شود.[نیازمند منبع]

قیر دمیده[ویرایش]

قیر کاه ذرت[۷] که از آتش‌کافت[۸] در اجاق مایکروویو به دست آمده.

قیر دمیده از دمیدن هوای داغ به قیر خالص در مرحله آخر عمل تصفیه به دست می‌آید. در این فرایند، هوای داغ با دمای ۲۰۰ تا ۳۰۰ درجه سانتی‌گراد توسط لوله‌های سوراخ‌دار به محفظه حاوی قیر دمیده می‌شود. در اثر انجام این فرایند، اتم‌های هیدروژن موجود در مولکول‌های هیدروکربورهای قیر، با اکسیژن هوا ترکیب می‌شود و با تشکیل آب، عمل بسپارش اتفاق می‌افتد.[۲] قیر دمیده نسبت به قیر خالص دارای درجه نفوذ کمتری است، درجه نرمی بیشتری دارد و حساسیت کم تری نسبت به تغییرات دما دارد. این نوع قیر بیشتر در ساختن ورق‌های پوشش بام، باتری اتومبیل و اندودکاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲] علامت اختصاری قیر دمیده R می‌باشد. مثلا قیر۸۰/۲۵ R به معنای قیر دمیده با درجه نرمی ۸۰ و درجه نفوذ ۲۵ می‌باشد.[۹]

قیر مخلوط یا محلول[ویرایش]

قیر مخلوط به مخلوطی از قیر و یک حلال مناسب (مثلاً نفت سفید یا بنزین) گفته می‌شود. این قیر در درجه‌حرارت محیط مایع است و یا با حرارت کمی به مایع تبدیل می‌شود. قیر مخلوط در انواع آسفالت‌های پوششی و ماکادامی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۰] سرعت گیرش یا سفت شدن این نوع قیر بستگی به نوع محلول دارد. به‌طور مثال به دلیل سرعت بالای تبخیر بنزین، قیر حل شده در بنزین سریع‌تر سفت می‌شود. این قیر، اصطلاحا قیر تندگیر (RC) نامیده می‌شود. همچنین قیرهایی که در نفت حل شده‌اند، قیر کندگیر (MC) نامیده می‌شوند و به قیرهایی که در نفت گاز یا نفت کوره حل شوند، نفت دیرگیر (SC) گفته می‌شود.[۲] قیرهای محلول بر اساس درجه گرانروی‌شان درجه‌بندی می‌شوند.[۲]

قیر ترینیداد[ویرایش]

در ترینیداد، قیر را از دهانهٔ آتشفشان خاموش در می‌آورند. رویهٔ بستهٔ قیر را شکسته، و از زیر آن قیر را برداشت می‌نمایند که باز قیر، روان شده و جای آنچه که برداشته شده را پر می‌کند. این قیر دارای ناخالصی (جسمهای معدنی و ریشهٔ گیاهان) است. آن را در دمای ۱۶۰ درجه آب کرده ، و صاف می‌کنند که آن را قیر ترینیداد پالوده(Trinidad-epure) می‌نامند و دارای ۳۸٫۵٪ جسم‌های معدنی، و ۵٪ جسم‌های آلی نامحلول در CS2 و ۵۶٫۵٪ قیر که در سولفور کربن حل می‌شود. جسم‌های معدنی که آنها را خاکستر آتشفشانی و خاک رس کلوییدی می‌پندارند، به گونهٔ دانه‌های ریز در آن پخش اند که این ریزدانه‌ها، درجهٔ نرمی و چکیدن آن را بالا برده‌اند. قیر ترینیداد پالوده را در روغن‌های معدنی حل کرده یا با قیر نفتی درهم و به کار می‌برند. این قیر دارای چگالی ۱٫۴، درجهٔ نفوذ ۱٫۴ تا ۴ (در گرمای ۲۵ درجه)، درجهٔ نرمی ۷۸ تا ۸۴ و درجهٔ شکستن ۱۳ تا ۱۴ است .[۱۱]

قیر امولسیون[ویرایش]

قیر امولسیون با مخلوط کردن قیر و آب و یک ماده امولسیون‌ساز به‌دست می‌آید. مقدار ماده امولسیون ساز بسیار کم و در حدود ۰٫۳ تا ۰٫۵ درصد وزن قیر می‌باشد. مقدار آب مصرفی این نوع قیر در حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد وزن قیر می‌باشد.[۱۲] ماده امولسیون‌ساز معمولاً یک نمک قلیایی اسیدهای آلی یا نمک آمونیم است که باعث باردار شدن ذرات قیر می‌شود. به این ترتیب ذرات قیر در اثر بار القایی یکدیگر را دفع می‌کنند و به‌صورت کره‌هایی با قطر یک‌صدم تا یک‌هزارم میلی‌متر در آب شناور می‌شوند.[۲] استفاده از این نوع قیر، باعث کاهش آلایندگی محیط زیست می‌شود و چون از نفت یا حلال‌های قابل اشتعال استفاده نمی‌شود، خطر اشتعال در حین حمل و نقل قیر کاهش می‌یابد.[۱۳] از قیر امولسیونی برای آسفالت سرد در محیط‌های مرطوب یا برای عایق کاری استفاده می‌شود که در این صورت باید دوباره به آن آب اضافه کرد و محتوای آن را به حدود ۶۵ درصد رساند.[۱۴]

کاربرد[ویرایش]

قیر معمولاً در دو حوزه راه‌سازی و عایق‌کاری به کار می‌رود. حدودا ۹۰ درصد از قیر تولیدی، در حوزه راهسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد و مصارف عایق‌کاری، تنها ۱۰ درصد از مصرف قیر را به خود اختصاص می‌دهد.[۱۵]

عایق کاری: از قیر معمولاً برای عایق بندی بام‌ها و کف حمام‌ها استفاده می‌شود. معمولاً به منظور تثبیت قیر، آن را همراه با گونی مورد استفاده قرار می‌دهند که به آن قیرگونی گفته می‌شود. الیاف گونی نقش مسلح کننده قیر را دارند و قیر را در محل خود تثبیت می‌کنند. هم چنین محصولاتی مانند مقوای قیری یا نمد قیری که با نام‌های تجاری نظیر ایزوگام و... ارائه می‌شوند نیز کاریردی مشابه قیرگونی دارند. به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت زمین به کف ساختمان، از بلوکاژ یا ماکادم استفاده می‌شود.[۱۶]

مشخصات قیر[ویرایش]

۱-درجه نفوذ: آزمایش درجه نفوذ برای تعیین سختی قیر مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این آزمایش از یک سوزن استاندارد تحت اثر بار ۱۰۰ گرمی در مدت ۵ ثانیه به داخل قیر در دمای ۲۵ درجه نفوذ می‌کند. مقدار نفوذ برحسب دهم میلی‌متر درجه نفوذ نامیده می‌شود. هر چه درجه نفوذ کم تر باشد قیر سخت تر است.[۱۷]

۲-گرانروی: هر چه کند روانی قیر بیش تر باشد خواص جامد بیش تری از خود نشان می‌دهد. واضح است در دماهای بالاتر کند روانی کم تر است. این مشخصه قیر با دستگاه سی بولت فیورل و یا به روش کینماتیکی اندازه‌گیری می‌شود.[۱۸]

۳-درجه اشتعال: درجه اشتعال دمایی است که اگر قیر به آن دما برسد، گازهای متصاعد از آن با نزدیک شدن شعله، مشتعل می‌شوند و در سطح آن شعله به وجود می‌آید. حداکثر دمایی که می‌توان قیر را در کارگاه گرم کرد به درجه اشتعال محدود می‌باشد.[۱۹]

۴-افت وزنی: افت وزنی قیر در دمای بالا، در اثر تبخیر قسمتی از روغن‌ها و ترکیبات نفتی آن می‌باشد. این مشخصه نیز از خواص مهم قیر است. افت وزنی قیر در اُوِن در دمای ۱۶۳ درجه سانتی گراد و در مدت ۵ ساعت (شرایط تقریبی پخت آسفالت) اندازه‌گیری می‌شود.[۲۰]

۵-شکل پذیری یا انگمی: اگر نمونه‌ای از قیر با سطح مقطع ۱ سانتی‌متر مربع را با سرعت ۵ سانتی‌متر/دقیقه بکشیم، مقدار افزایش طول نمونه را قبل از پاره شدن خاصیت انکمی قیر گویند.[۲۱]

۶-درجه خلوص: می‌دانیم حلال قیر تترا کلرور کربن و سولفور کربن است. بنابراین اگر نمونه‌ای از قیر را در هر یک از این مواد حل کنیم، ناخالصی‌های آن باقی می‌ماند و از آن جا درجهٔ خلوص قیر را می‌توانیم تعیین کنیم. درجه خلوص عبارت است از: (وزن نمونه قیر) ÷ [(وزن ناخالصی) - (وزن قیر)][۲۲]

۷-درجه نرمی: درجه نرمی دمایی است که با رسیدن قیر به آن دما، قیر از حالت جامد به حالت روان در می‌آید. هرچه درجه نرمی قیر بیش تر باشد، حساسیت کم تری نسبت به تغییرات دما دارد. درجه نرمی قیرهای معمولی حدود ۶۰ تا ۷۰ می‌باشد.[۲۳]

آزمایش‌های تعیین خصوصیات قیر[ویرایش]

ازمایش‌های زیر خصوصیات قیر طبیعی را تعیین می‌کند:

  1. اندازه‌گیری نقطه نرمی (Softening Point-ASTM D36)
  2. اندازه‌گیری درجه نفوذ (Penetration Test-ASTM D5)
  3. اندازه‌گیری میزان کشش (Ductility-ASTM D113)
  4. اندازه‌گیری نقطه شکست (Fraass Breaking Point)
  5. بررسی اثر حرارت و هوا روی قیر (Thin Film Over Test)
  6. اندازه‌گیری گرانروی (Viscosity-ASTM D88-ASTM D445)
  7. اندازه‌گیری وزن مخصوص (Specific Gravity)
  8. اندازه‌گیری حلالیت یا درجه خلوص قیر Solubility-ASTM D2042))
  9. اندازه‌گیری نقطه اشتعال (Flash Point-ASTM D92)
  10. اندازه‌گیری استقامت مخلوطهای آسفالتی به روش مارشال (Marshall)
  11. آنالیز غربالی مصالح معدنی (Sieve Analysis)
  12. استخراج و آزمایش قیر در مخلوطهای آسفالتی (Extraction)

چشمه قیر روان[ویرایش]

در استان ایلام، شهرستان دهلران، در بوستان جنگلی منطقه حفاظت شده آب گرم، یک چشمه قیر روان طبیعی وجود دارد که از ۵۰۰۰ سال پیش از آن استفاده می‌شده‌است. در منابع ایلامی از این چشمه قیر یاد شده‌است. اهالی منطقه این چشمه قیر را خون اژدهایی می‌دانند که به وسیله اسفندیار رویین‌تن به هلاکت رسیده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قیر موجود است.
  1. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ طباطبایی، امیرمحمد. «فصل پنجم». در روسازی راه. چاپ پنجم. مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۶. ۱۵۵. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ حاج‌محمدرضایی، عباس. راه و آسفالت. چاپ اول. انتشارات آدنا، ۱۳۷۷. ۱۳۴. شابک ‎۹۶۴۹۱۶۹۲۰۲. 
  4. «جاده‌های کشور به‌زودی رنگارنگ می‌شوند». پایگاه اینترنتی همشهری آنلاین. بازبینی‌شده در ۴ آذر ۱۳۸۶. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ الگو:یادکرد کتاب=مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی
  6. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  7. Corn Stover
  8. Pyrolysis
  9. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  10. ملک‌زاده، داود، معماریان، محمدرضا. اصلاح و بهبود خواص قیرها با استفاده از لاستیک قابل بازیافت. . دومین همایش قیر و آسفالت ایران، دانشگاه تهران، آذر ۱۳۸۳. 
  11. مصالح ساختمان/احمد حامی/چاپ و پخش دانشگاه تهران2042/چاپ هفدهم1384/ص 44
  12. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  13. «استفاده از قیر امولسیون در راه‌های اصفهان». خبرگزاری فارس، ۱۱ شهریور ۱۳۸۵. 
  14. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  15. «معرفی علمی قیر». پایگاه اینترنتی آفتاب. بازبینی‌شده در ۵ آذر ۱۳۸۶. 
  16. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  17. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  18. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  19. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  20. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  21. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  22. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری
  23. کتاب مصالح ساختمانی یادنامه احمد حامی، کتاب مصالح‌شناسی یادنامه سیاوش کباری