نسخه‌های خطی صنعا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قرآن صنعا بر روی پوست

مجموعه دست‌نوشته‌های صنعا اشاره به نسخه‌های زیادی از قرآنهای متعلق به چهار قرن اول اسلام هست که در مسجد جامع صنعاء کشف شده‌اند. در واقع آنجه کشف شد قرآن‌های کامل نبوده بلکه دوازد هزار برگه از جنس پوست بوده که متعلق به حدود هزار قرآن هستند به علاوه مقدار زیادی ورق‌های کاغذی. اما هیچیک از قرآنهای پوستی کامل نیستند و از برخی فقط یک یا چند ورقه باقی‌مانده‌است. قرآن‌های یافته‌شده عمدتاً از چهار قرن اول اسلام هستند. از آنها بیست‌ودو قرآن به خط حجازی نوشته شده‌اند که بیشتر آنها از قرن اول اسلام هستند. قرآنهای متعدد دیگری به خط کوفی می‌باشند.[۱]. یکی از نسخه‌های قرآن دارای دو لایه نوشته‌است: متن روئین با قرآن امروزی یکی است در حالی که متن زیرین حاوی گونه‌های متفاوتی از متن استاندارد قرآن است. آزمایش‌های رادیوکربن نشان‌می‌دهند که این دست‌نوشته، در نتیجه متن زیرین، احتمالاً تا پانزده سال پس از درگذشت پیامبر اسلام نوشته‌شده‌است.[۲]

کشف و ارزیابی[ویرایش]

در سال ۱۹۷۲، گروهی از کارگران در ضمن بازسازی دیوار یک اتاق زیر شیروانی در مسجد جامع صنعا در یمن با انبوهی از دست‌نوشته‌های قدیمی مواجه شدند. آنها متوجه چیزی که پیدا کرده‌بودند نشدند و همه دست‌نوشته‌ها را در کیسه سیب‌زمینی قرار داده و در پله یکی از مناره‌های مسجد گذاشتند.[۳] قاضی اسماعیل الاکوا، که در آن زمان رئیس امور عتیقه یمن بود متوجه اهمیت دست‌نوشته‌های کشف‌گردیده شد. الاکوا خواستار کمک بین‌المللی برای آزمایش و حفاظت از دست‌نوشته‌ها شد و در سال ۱۹۷۹ موفق شد نظر یک محقق بازدید کننده آلمانی را جلب کند و این محقق توانست دولت آلمان غربی را متقاعد کند که برای مرمت این دست‌نوشته‌ها پروژه‌ای را آغاز کند.[۳]

تکه دست‌نوشته‌ها حاوی مطالب قرآنی و غیرقرآنی هستند.[۴] مهم‌تر از همه دست‌نوشته‌ای است که دارای دو لایه نوشته‌است که هردو قرآنی‌اند: نوشته بالایی تقریباً با قرآن امروزی یکی است (به جز تفاوت در اعراب) ولی نوشته زیرین تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای با قرآن فعلی دارد. به عنوان مثال در سوره بقره آیه ۸۷ متن زیرین به‌صورت «و قفیا علی آثاره» در حالی که متن استاندارد به صورت «وَقَفَّیْنَا مِن بَعْدِهِ» است.[۲] این‌گونه تفاوت‌ها مشابه تفاوت‌هایی هستند که در تاریخ مابین مصحف ابن مسعود و مصحف ابی بن کعب و قرآن امروزی نقل شده‌اند. مع‌ذلک، تفاوتها در دست‌نوشته‌های صنعا بیشتر هستند و دست‌نوشته شامل «با تقریب سرانگشتی شاید بیست‌وپنج برابر بیشتر تفاوت می باشند [نسبت به مصحف ابن مسعود]».[۲]

متن زیرین دست‌نوشته پاک شده و متن روئین بر روی آن نوشته شده‌است ولی به دلیل باقی‌ماندن فلزات جوهر استفاده‌شده، متن دوباره به رنگ قهوه‌ای روشن دیده‌می‌شود.[۲] چند دلیل برای پاک‌کردن متن زیرین ممکن است وجود داشته‌باشد: ممکن است برخی از صفحات نسخه قدیمی از بین رفته و نیاز به نوشتن دوباره متن بود و برای این منظور از پوست‌های در دسترس استفاده شده‌است. (این عادت در زمان باستان معمول بود. زمانی که بخش بزرگی از متن پاک می‌شد –جوهر به خوبی کاغذ به پوست نمی‌چسبد– تمام متن از پوست شسته‌شده و متن دوباره نوشته می‌شد و به این ترتیب از کاغذهای پوستی گرانبها دوباره استفاده می‌شد.) همچنین در زمان یکی‌کردن متون قرآنی توسط عثمان، ممکن است متن زیرین منقضی‌گشته، در نتیجه پاک و با متن مصحف عثمان جایگزین شده‌است.[۱] نظریه دوم با آزمون کربن ۱۴ سازگارتر است که احتمال نوشته‌شدن متن قبل از یکی‌کردن مصحف‌های قرآنی توسط عثمان بالاست: کاغذهای پوستی (و بنابراین متن زیرین) به احتمال ۷۵٪ قدیمی‌تر از ۶۵۰ بعد از میلاد و ۹۵٪ قدیمی‌تر از ۶۶۰ پس از میلاد هستند.[۲]

مشخصات دست‌نوشته‌ها[ویرایش]

یکی از نسخه های خطی دارای دو لایه متن میباشد. هردو به خط حجازی نوشته‌شده‌اند متن اولیه پاک شده تا بتوان کاغذ پوستی را دوباره مصرف کرد. از این قرآن حدود ۸۰ برگ شناخته‌شده‌اند: ۳۶ برگ در دارالمخطوطات یمن،[۱] ۴ برگ در کلکسیون‌های شخصی (پس از حراج‌شدن در خارج از یمن)[۲] و ۴۰ برگ در کتابخانه شرقی مسجد جامع صنعا.[۵] بسیاری از برگ‌ها در دارالمخطوطات از نظر فیزیکی ناقص‌اند (شاید به دلیل آسیب)[۱] در حالی که برگ‌هایی که در کلکسیون‌های شخصی[۲] و کتابخانه شرقی اند همه کامل‌اند.[۵] این ۸۰ برگ تقریباً نصف قرآن را در برمی‌گیرند. متن زیرین برگ‌های موجود در کتابخانه شرقی هنوز مطالعه نشده‌اند ولی برگ‌های موجود دردارالمخطوطات و آنهایی که حراج شدند مورد بررسی قرار گرفته‌اند. محقق آلمانی، الیزابت پوئین (از دانشگاه سارلند)، که شوهرش مدیر محلی پروژه مرمت بود، متن زیرین شش برگ و یک سمت برگی دیگر را رونویسی کرده و در چهار مقاله پیاپی منتشر نمود. در سال ۲۰۱۲، بهنام صادقی، استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه استنفورد، بررسی مفصلی از چهار برگ حراج شده را منتشر کرده و انواع آنها را با روش‌های بررسی متون تاریخی تحلیل کرد. در سال ۲۰۱۲، بهنام صادقی و محسن گودرزی مقاله مفصلی شامل متن زیرین کامل تمام برگ‌ها در دارالمخطوطات و آنهایی که حراج شده‌اند به همراه تحلیل آنها منتشر نمودند.[۱]

مقایسه با قرائت مشهورِ قرآن[ویرایش]

به عنوان نمونه جدول زیر حاوی آیه ۴۴ و ابتدای آیه ۴۵ از سوره مائده بر اساس متن زیرین نسخه‌ی خطی صنعاء (منتشر شده در مقاله صادقی و گودرزی) و متن قرائت مشهورِ حفص از عاصم است.

علائم خوانا در متن زیرین مصحف صنعاء[۶] بازسازی و نقطه گذاری متن زیرین قرائت مشهورِ حفص از عاصم
(و) ا/ /ﻟ[ٮا] اﻟ[ٮو] ر ٮـ(ﻪ) {} ٯٮـ(ﻬﺎ) //(و) ر (و) [ﻫ](د) [ی] و انزلنا التورٮٰه فیها نور و هدی اِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فيها هُدىً وَ نُورٌ
[ڡٮحـ]کم [ٮـ](ﻬﺎ ا) لا (ٮـ)ٮٮا (ا)لد[ٮں] ا/ /ا فـیحکم بها الانبیا الذین اسلموا يَحْکُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذينَ أَسْلَمُوا
و الد[ٮـ](ں) هد (وا) ٮحکـ[ﻤ]ﻮ (ں) ٮـ[ﻤ]ﺎ اٮرل اﻟﻠ(ﻪ) ڡٮـﻬ/ / والذین هٰدوا یحکمون بما انزل الله فیها ﻟِلَّذينَ هادُوا
{} ٮحکـ[ﻢ] ٮها (ا) ﻟ(ﺮ) / /ﻮ ﮞ و ا لا// [ٮـﻤ]ﺎ ا ﺳٮـﺤڡـﻄ(ﻮ) ا ﻣ[ﮟ] ﻛ[ٮٮ] {} ﻟﻠ(ﻪ) / / کا ٮو (ا ﻋﻠ)//(ﻪ) سهد ا و یحکم بها الربٰنیون و الاحبٰر بما استحفظوا من کتٰب الله و کانوا علیه شهدا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللَّهِ وَ کانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ
ٯلا ٮحسو هم و (ا ﺣ)[ﺴﻮ] / / {} و لا ٮـ(ﺴ)ٮـ// [و ا] ٮا ٮٮٮی ٮـﻤٮـ(ﺎ) ٯلٮلا فلا تخشوهم و اخشون و لا تشتروا بایٰتی ثمنا قلیلا فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاتَشْتَرُوا بِآياتي‏ ثَمَناً قَليلاً
و مں لم ٮحکم [ٮـﻤ]/ / اٮر (ل) ا ﻟ(ﻠ)ﻪ (ڡـ)ﺎ و لٮک هم ا ﻟﮑ(ڡـ)[ﺮ] و ﮞ و من لم یحکم بما انزل الله فاولئک هم الکٰفرون وَ مَنْ لَمْ يَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ
و) / /ٮٮٮا (ﻋ)ﻠﻰ ٮـ(ٮـ)ﻰ اسر ٮل ٯٮها و کتبنا علی بنی اسرئل فیها وَ کَتَبْنا عَلَيْـﻬِمْ فيها

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ Sadeghi, Behnam and Mohsen Goudarzi. Ṣan‘ā’ 1 and the Origins of the Qur’ān. Der Islam 1-2, no. 87 (March 2012): 1–129. doi:10.1515/islam-2011-0025. Retrieved 2012-03-26. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ Sadeghi, Behnam and Uwe Bergmann. “The Codex of a Companion of the Prophet and the Qurān of the Prophet”. Arabica (Brill Online) 57, no. 4 (2010): 343-436. Retrieved 2012-03-26. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Lester, Toby. “What Is the Koran?”. The Atlantic. The Atlantic Monthly Group, January 1999. Retrieved 2008-12-02. 
  4. Hillenbrand، Carole. The New Cambridge Medieval History. ج. 1. 330. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ حمدون، غسان. المخطوطات القرآنية في صنعاء من القرن الأول والثاني الهجريين وحفظ القرآن الكريم. 2004. بازبینی‌شده در 2012-03-26. 
  6. Behnam Sadeghi and Mohsen Goudarzi, “Ṣan‘ā’ 1 and the Origins of the Qur’ān”, Der Islam Bd. 87, S. 1–129 DOI 10.1515/islam-2011-0025, © Walter de Gruyter 2012, ISSN 0021-1818, page 49, Folio Bonhams 2000 Recto (Q 5.41 – 5.48)

ویکی‌پدیای انگلیسی