روان‌شناسی فرگشتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

روان‌شناسی فرگشتی یا تکاملی (به انگلیسی: Evolutionary psychology)، که به صورت (EP) نیز شناخته می‌شود، رویکردی در علوم اجتماعی و طبیعی است که به بررسی صفات روانی نظیر حافظه، ادراک و زبان از طریق چشم‌اندازهای تکاملی نوین می‌پردازد. این شاخه به دنبال شناسایی این است که کدام صفات روانی انسان، در نتیجهٔ سازگاری فرگشت پیدا کرده‌اند و به این ترتیب از نتایج کارکردی انتخاب طبیعی یا انتخاب جنسی هستند.[۱]

روان‌شناسی فرگشتی رویکردی به‌نسبت جدید در روان‌شناسی است. از این دیدگاه، رفتار انسان و عملکردِ ذهنی او به انتخاب طبیعی نسبت داده می‌شود. طبقِ گفتهٔ وود و ایگلی (۲۰۰۲) «روانشناسانِ فرگشتی، فعالیت‌های مردان در جامعه را، بازتابِ رقابت ایشان در به‌دست آوردنِ منابع با هدفِ جذبِ زنان می‌دانند. زنانِ جامعه نیز در جریانِ تطور زیستی، کسی را به عنوانِ جفت ترجیح می‌دهند که از عهدهٔ تامینِ منابع برای آنها و فرزندان‌شان برآید. از این دیدگاه، مردان تمایل دارند برای اطمینان یافتن از قطعیت پدری شان و در نتیجه تامینِ منابع برای فرزندانِ زیستی (حقیقی) شان، بر تمایلات جنسیِ زنان نظارت و کنترل داشته باشند.[۲]

دیدگاهِ فرگشتی همچنین عقیده دارد که گرایش به نظارت و کنترلِ زنان توسط مردان در تمامی فرهنگ‌ها مشترک است. به این ترتیب از این دیدگاه، تمایلاتیِ که طیِ تکامل در مردان به منظورِ جمع‌آوری منابع و کنترلِ میل جنسیِ زنان ایجاد شده‌است، مسئولِ تقسیم‌بندی جنسیتیِ موقعیت، قدرت و منابع در تمامیِ فرهنگ‌ها به شمار می‌آید.[۲]

اندیشهٔ کلیدی در روانشناسیِ تکاملی این است که سازوکارهای روانی هم مثل سازوکارهای زیستی نتیجهٔ میلیون‌ها سال تکامل از طریقِ انتخابِ طبیعی است. به این ترتیب فرضِ روانشناسی تکاملی بر این است که سازوکارهای روانی مبنایی وراثتی دارند و در گذشته احتمالِ بقاء و تولید مثلِ نیاکانِ ما را افزایش داده‌اند. برای روشن‌تر شدنِ این نکته میل به خوردنِ شیرینی را در نظر بگیرید. این تمایل را می‌توان سازوکاری روانی که اساسی وراثتی دارد تلقی کرد، وانگهی بشر از این رو این تمایل را دارد که عملِ مزبور بختِ نیاکانِ ما را برای بقاء بیشتر کرده‌است: یعنی میوه‌ای که مزهٔ شیرین‌تری داشته از ارزشِ تغذیه‌ای بالاتری هم برخوردار بوده‌است، لذا با خوردنِ آن احتمالِ بقاء و دوامِ ژن‌های مربوط به این کار نیز افزایش یافته‌است. (سیمونز ۱۹۹۲)[۳]

متأسفانه، علی رغم شهرت وسیع و روزافزون روانشناسی تکاملی در جهان و نقش پررنگ آن در تحلیل‌ها و تبیین‌های نوین رفتاری، در زبان فارسی، هنوز کتابهای کمی در این رابطه ترجمه یا تألیف شده‌اند. کتاب تکامل و رفتار انسان (تألیف کارترایت- ترجمه بهزاد سروری خراشاد- نشر جهاد دانشگاهی مشهد) تقریباً از اولین ترجمه‌های قابل ذکر در این زمینه هستند. اما در این میان و با وجود تعداد اندک آثار فارسی در زمینه روانشناسی تکاملی، کتاب «هوسهای سرخ: روانشناسی زیبایی، هوس و خیانت» (تألیف دکتر کوروش رستگار) که در سال ۱۳۹۲ و بصورت اینترنتی منتشر شد، توجهات و بحث‌های قابل ملاحظه‌ای را برانگیخته است. این کتاب، با تمرکز بر یافته‌ها و تحلیل‌های روانشناسی تکاملی سعی در تبیین و تحلیل بسیاری از رفتارهای جنسی انسان از جمله علل تکاملی خیانت جنسی و زناشویی در زنان و میل مردان به نظارت بر رفتارهای همسران خود، دارد. این موضوع، بخصوص از این نظر توجهات را به خود جلب کرده که مسئله حق نظارت مرد بر همسر خود، در فرهنگ ایرانی و قوانین اسلامی کشور ایران، مسائل و بازتاب‌های خود را داشته است. در ایران و بخصوص در دهه‌های اخیر، درحالیکه عده‌ای بر حذف تاکیدات فرهنگی و قانونی این حق نظارت، پافشاری داشته‌اند، عده‌ای دیگر همچنان بر مزایای اجتناب ناپذیر آن تأکید دارند. این کتاب، از این نظر که سعی می‌کند با اقامه دلایل علمی و کاملاً مبتنی بر یافته‌ها و تحلیل‌های روانشناسی تکاملی، اولا وجود این رفتارها از طرف مردان را به غرایز و شهودات تکاملی آنها مرتبط دانسته و دوما از این نظر که نبود این رفتارها را برخلاف منافع اخلاقی، جنسی و حقوقی عده‌ای از مردان می داند، قابل بررسی و مداقه است.

یکی از موضوعات بسیار مهم دیگر که در این کتاب بطور مفصل به آن پرداخته شد است، دلایل تکاملی خیانت جنسی و زناشویی در زنان است. مسئله خیانت جنسی و بخصوص خیانت جنسی زنان، از جمله مسائلی است که در فرهنگ اسلامی- ایرانی، بسیار حساسیت برانگیز تلقی شده و همیشه در مواجهه با آن با محافظه کاری آکنده از پرده پوشی و انکار، برخورد شده است. اما در این کتاب، بطور صریح و شفاف، به ریشه‌های تکاملی این رفتار و از جمله استراتژی جنسی دوگانه در زنان و منافع زنان از اِعمال چنین استراتژی ای پرداخته شده است.

از جمله موضوعات دیگر مطرح شده در این کتاب که برای مباحث اجتماعی هم، بسیار جدی و مهم تلقی می‌گردد موضوع طبقه‌بندی مردان به دو گروه مردان آلفا و بتا می‌باشد. طبق تعریف این کتاب، مردان آلفا مردانی هستند که در دستیابی جنسی و بخصوص دستیابی توام با تعهد کمتر به زنان موفق تر از مردان بتا هستند اما مردان بتا در مجموع در روابط با زنان کمتر موفق عمل می کنند. در این کتاب دلایل این موضوع و از جمله شیوه تحول و تکامل زنان، برای اینکه مردان گروه آلفا را به بتا ترجیح دهند، به بحث و بررسی گذاشته شده است. کتاب هر چند قطور (بیش از 700 صفحه) است اما روان و قابل درک نوشته شده به نحوی که داشتن یک دانش حداقلی نیز به خواننده کمک می کند تا اکثر بحث ها و تحلیل های آن را بخوبی درک کند. این کتاب در دو بخش و یازده فصل به نگارش درآمده است. مولف کتاب در صفحه پشت جلد کتاب، مطالب ذیل را جهت معرفی کتاب خود نوشته است:

"این کتاب، سعی دارد تا با مرور پژوهش­های انجام شده در حیطه روانشناسی جنسی، به بررسی چندین رفتار جنسی در دو جنس و ارتباط آنها با یکدیگر بپردازد. مسائل جنسی با مسائل زیبایی­ شناختی ما آدمیان، پیوند گسست ­ناپذیری خورده ­ا­ند. چرا از نظر جنسی، هر جنس، بعضی از خصایص چهره ­ای، بدنی و رفتاری را در جنس مقابل خود، زیبا و برانگیزاننده می­ یابد؟ چرا زیبایی و جذابیت، برای افراد، اینچنین شهوت­ انگیز و افسون­گر است؟ اصلاً، چرا زیبایی زیباست؟ تبیین ارتباط زیبایی و جذابیت در مردان با نوسانات مرتبط با چرخه قاعدگی در زنان و خیانت زناشویی در آنها و ریشه­ های تکاملی چنین تغییرات و ترجیحاتی، از مباحث محوری این کتاب است. اینکه زیبایی و جذابیت، چه پیام­هایی را به ذهن جنسی- تکاملی ما متبادر می­ کند و اینکه آمیزش جنسی با افراد زیبا، چه منافع تکاملی را برای نیاکان ما و خود ما در بر داشته و دارد. در پایان بخش اول این کتاب، نویسنده به بررسی مطلوبیت یا عدم مطلوبیت نظام ­ها و سبک­ های مختلف ارتباطی بین دو جنس و هماهنگی آنها با واقعیت­های روانی- زیستی دو جنس، می­ پردازد. در بخش دوم کتاب، فصول متعددی قرار دارد که هر یک از آنها، ارتباط یافته­ ها و تحلیل­ های روانشناسی تکاملی را با سایر موضوعات و مفاهیم مهم اجتماعی، حقوقی، اخلاقی، روانشناختی و جنسی، با تمرکز بر مسائل جنسی، مرور می­ کند. عشق، ازدواج، تعارضات و خیانت زناشویی، قانون، اخلاق، مذهب و فمنیسم از آن جمله ­اند. در فصل آخر، شما به تعدادی از دلایل هشیار و ناهشیاری که باعث بروز مقاومت در ما نسبت به پذیرش حقایق علمی و از جمله یافته­ های روانشناسی جنسی- تکاملی می­ شوند، پی می­ برید. همه فصول، بطور جذاب و روان نوشته شده ­اند و قطعاً هر کدام از آنها، جواب تعدادی از سئوالات شما در زمینه ­های مختلف جنسی را می­ دهند".

عناوین فصول کتاب:

بخش اول

فصل اول: چرخه قاعدگی و تغییر در ترجیحات و رفتارهای جنسی زنان

فصل دوم: انعطاف پذیری جنسی و تفاوتهای بین دو جنس در آن

فصل سوم: مفاهیم اساسی تکامل و فرایندهای تکاملی در روانشناسی تکاملی

فصل چهارم: ریشه های تکاملی رفتارهای جنسی در دو جنس

فصل پنجم: بکارگیری و بحث در یافته ها و نظریات روانشناسی جنسی تکاملی

بخش دوم

فصل ششم: تفاوتهای دو جنس در رفتارهای جنسی ، نسبت جنسی و ارتباطات پیش از ازدواج

فصل هفتم: عشق ، ازدواج ، تعارضات زناشویی و خیانت

فصل هشتم: روانشناسی تکاملی ، قانون ، اخلاق ، مذهب و فمنیسم

فصل نهم: روانشناسی تکاملی و تعامل با سایر رویکردها و حوزه های روانشناسی

فصل دهم: روانشناسی تکاملی ، زیبایی و تبعیضات ناشی از جذابیت

فصل یازدهم: چالش های روانشناسی تکاملی و آینده پیشِ روی آن به عنوان یک رشته علمی

کتاب‌ها[ویرایش]

  • «روان‌شناسی تکاملی» -اثر دیوید باس -ویراست چهارم ۲۰۱۲- ترجمه آرش حسینیان- 1394 نسخهٔ دیجیتال
  • «روان‌شناسی تکاملی» - نشر شیرازه
  • «روان‌شناسی تکاملی» - اثر توبی و کازمیدس- ۲۰۰۵، ترجمه هاشم .. - نشر جیحون- ۱۳۹۲
  • «تکامل و رفتار انسان» - جان کارترایت- ترجمه بهزاد سروری خراشاد- نشر جهاد دانشگاهی مشهد-
  • «هوسهای سرخ: روانشناسی زیبایی، هوس و خیانت»، تألیف دکتر کوروش رستگار، ۱۳۹۲، نشر اینترنتی

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ویکی‌پدیای انگلیسی
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ مبانی روانشناسی زیستی، مایکل آیزنک 2004، ترجمهٔ آرش حسینیان نسخهٔ دیجیتال
  3. نقل از روانشناسی هیلگارد – جلد اول صفحهٔ ۳۲