ایوان پاولف

ایوان پاولوف ForMemRS
زادهٔ	۲۶ سپتامبر ۱۸۴۹ ریازان، امپراتوری روسیه
درگذشت	۲۷ فوریهٔ ۱۹۳۶ (۸۶ سال) لنینگراد، روسیهٔ بلشویک، اتحاد شوروی
ملیت	روس
محل تحصیل	دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ
شناخته‌شده برای	به خاطر کارهای او در زمینهٔ رفتاردرمانی شرطی‌شدن کلاسیک
جوایز	جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی (۱۹۰۴) همکار انجمن سلطنتی (۱۹۰۷) مدال کاپلی (۱۹۱۵)
پیشینه علمی
شاخه(ها)	عصب‌شناس، فیزیولوژیست، روان‌شناس و پزشک
محل کار	آکادمی پزشکی نظامی
دانشجویان دکتری	لوون اوربلی
تأثیر گرفته از	جان بی. واتسون ژوزف ولپی

ایوان پیتروویچ پاولوف (به روسی: Иван Петрович Павлов) (زادهٔ ۱۴ سپتامبر ۱۸۴۹ در ریازان، روسیه – درگذشتهٔ ۲۷ فوریه ۱۹۳۶) عصب‌شناس، فیزیولوژیست، روان‌شناس و پزشک روس بود. پاولف در سال ۱۹۰۴ برای «تحقیقات در مورد چگونگی دستگاه گوارش انسان» برنده جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی شد اما شهرت وی بیشتر از کارهای او در زمینه شرطی‌شدن کلاسیک ناشی می‌شود.

زندگی

ایوان پاولف در شهر ریازانِ روسیه به دنیا آمد. پدرش کشیش جوان و فقیری بود که با باغبانی، روزگار می‌گذراند و علاقه زیادی، به کتاب و مطالعه داشت. ایوان، نوشتن را در ۵ سالگی آموخت. در ۱۱ سالگی، به مدرسه کلیسای ریازان رفت؛ اما آنجا را رها کرد و در دانشگاه سنت پترزبورگ به تحصیل علوم طبیعی پرداخت و در سال ۱۸۹۸ درجه دکتری، دریافت کرد.

گرایش او به علوم طبیعی ناشی از اندیشه‌های روشنفکران انقلابی روس به ویژه پیسارف بود و کتاب «انعکاس‌های مغز» اثر آی. ام. سچنوف بنیان‌گذار فیزیولوژی روسیه که در آموزشگاه مذهبی خوانده بود به آشنایی او با پیشرفت‌های علمی آن زمان کمک زیادی کرد.

پاولف در دانشگاه استادان برجسته‌ای داشت: مندلیف در شیمی معدنی، باتلروف در شیمی آلی و به ویژه آی.اف. تیسون در فیزیولوژی که کمک زیادی در تبدیل پاولف به بزرگ‌ترین دانشمند آزمایشگر زمان خود کرد. او در دانشگاه سنت پترزبورگ فیزیولوژی حیوانی را به عنوان رشته اصلی و شیمی را رشته فرعی خود انتخاب کرد و نخستین تحقیق خود را دربارهٔ فیزیولوژی اعصاب لوزالمعده به انجام رساند.

پاولف در هنگام بردن جایزه نوبل فیزیولوژی در ۱۹۰۴

پاولف در ۱۸۷۵ مدرک لیسانس خود را دریافت کرد. اما پیدا کردن کار در رژیم تملق‌سالار تزاری برای او بسیار دشوار بود. تا اینکه در ۱۸۷۹ اس.پی. بوتکین از او برای کار در آزمایشگاه کلینیکش دعوت کرد. پاولف توانست ۱۱ سال در آن آزمایشگاه به‌طور مستقل به تحقیقات علمی خود بپردازد.

پاولف پس از انقلاب اکتبر در روسیه بسیار مورد احترام قرار گرفت و به کارهای علمی خود می‌پرداخت.

در بستر مرگ، در حالی‌که کاملاً هوش و حواسش بجا بود از یکی از شاگردانش خواست که در کنار او بنشیند و شرح احساسات و حالات خود را که تا لحظه مرگ به او می‌گوید، یادداشت کند.

اتاق کار و آزمایشگاه او همچنان به صورت موزه نگاه‌داری می‌شود.

تحصیلات

پاولف در سال ۱۸۷۰ وارد دانشگاه سنت پترزبورگ شد و در رشتهٔ علوم طبیعی تحصیل کرد. او سپس در آکادمی پزشکی نظامی امپراتوری ادامه تحصیل داد و در زمینهٔ فیزیولوژی تخصص یافت. در طول تحصیلاتش تحت تأثیر استادانی چون کارل لودویگ و رودولف هایدنهاین قرار گرفت و به پژوهش در زمینهٔ دستگاه گردش خون و گوارش پرداخت.

پژوهش‌های علمی

یکی از سگ‌های متعددی که پاولوف در آزمایش‌هایش استفاده می‌کرد، در موزهٔ پاولوف در ریازان، روسیه. به ظرف جمع‌آوری بزاق و لوله‌ای که به‌صورت جراحی در پوزهٔ سگ کار گذاشته شده است، توجه کنید.

ایوان پاولف در آغاز کار علمی خود بر روی فیزیولوژی دستگاه گردش خون پژوهش می‌کرد، اما شهرت اصلی او به دلیل تحقیقات گسترده‌اش در زمینهٔ دستگاه گوارش و سپس کشف شرطی‌سازی کلاسیک است. او با طراحی روش‌های جراحی نوآورانه توانست بخش‌های مختلف دستگاه گوارش سگ‌ها را به‌طور مستقل بررسی کند. این روش‌ها به او امکان داد تا ترشحات بزاق، معده و روده را در شرایط طبیعی و در طولانی‌مدت مطالعه کند، بدون آنکه سلامت حیوانات به خطر بیفتد.

پاولف نشان داد که دستگاه گوارش تنها یک سیستم مکانیکی ساده نیست، بلکه به‌شدت تحت تأثیر دستگاه عصبی مرکزی قرار دارد. او ثابت کرد که فرآیندهای روان‌شناختی مانند انتظار غذا می‌توانند بر نوع و میزان ترشحات گوارشی اثر بگذارند. این کشف، دیدگاه تازه‌ای دربارهٔ ارتباط ذهن و بدن در فیزیولوژی ایجاد کرد و پایه‌ای برای پژوهش‌های بعدی در روان‌فیزیولوژی شد.

در دههٔ ۱۸۹۰، او هنگام مطالعهٔ ترشحات بزاقی سگ‌ها متوجه شد که حیوانات نه تنها هنگام دیدن یا بوییدن غذا، بلکه حتی هنگام شنیدن صدای قدم‌های دستیار آزمایشگاه نیز بزاق ترشح می‌کنند. این مشاهدهٔ تصادفی منجر به کشف «بازتاب شرطی» شد. پاولف با آزمایش‌های دقیق نشان داد که یک محرک خنثی (مانند صدای زنگ یا مترونوم) اگر به‌طور مکرر با محرک طبیعی (غذا) همراه شود، می‌تواند به‌تنهایی همان پاسخ (ترشح بزاق) را برانگیزد. او این پدیده را «شرطی‌سازی کلاسیک» نامید.

پاولف برای توصیف این فرایند اصطلاحات علمی دقیقی معرفی کرد: «محرک خنثی»، «محرک غیرشرطی»، «پاسخ غیرشرطی، «محرک شرطی» و «پاسخ شرطی». این چارچوب بعدها به یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در روان‌شناسی یادگیری تبدیل شد.

پژوهش‌های پاولف نه تنها در روان‌شناسی، بلکه در پزشکی نیز اهمیت داشتند. او نشان داد که زخم‌های معده و اختلالات گوارشی می‌توانند تحت تأثیر عوامل روانی ایجاد یا تشدید شوند. این یافته‌ها بعدها الهام‌بخش حوزهٔ روان‌تنی شدند. همچنین، روش‌های دقیق آزمایشگاهی او الگویی برای پژوهش‌های تجربی در علوم رفتاری و زیستی به‌شمار می‌روند.

شرطی‌سازی کلاسیک

در دههٔ ۱۸۹۰، پاولف متوجه شد که سگ‌ها نه تنها هنگام دیدن غذا، بلکه هنگام دیدن فردی که غذا را می‌آورد یا شنیدن صدای خاصی نیز بزاق ترشح می‌کنند. او این پدیده را «بازتاب شرطی» نامید. آزمایش‌های او نشان داد که می‌توان یک محرک خنثی (مانند صدای زنگ) را با یک محرک طبیعی (مانند غذا) جفت کرد تا پاسخ شرطی (ترشح بزاق) ایجاد شود. این کشف تأثیر عمیقی بر روان‌شناسی و پیدایش رفتارگرایی داشت.

تأثیر بر روان‌شناسی

کشف پاولف الهام‌بخش روان‌شناسانی چون جان بی. واتسون و بی. اف. اسکینر شد و به شکل‌گیری مکتب رفتارگرایی کمک کرد. نظریهٔ شرطی‌سازی کلاسیک بعدها در روان‌درمانی، آموزش و حتی بازاریابی به‌کار گرفته شد. پژوهش‌های او پایه‌ای برای درک یادگیری و رفتار انسان و حیوان فراهم کرد.

افتخارات

ایوان پاولف در سال ۱۹۰۴ جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را دریافت کرد. او همچنین در سال ۱۹۱۵ مدال کاپلی انجمن سلطنتی لندن را به دست آورد. پاولف تا پایان عمرش به پژوهش ادامه داد و شاگردان بسیاری تربیت کرد که بعدها خود به دانشمندان برجسته‌ای تبدیل شدند.

مرگ

پاولف در ۲۷ فوریه ۱۹۳۶ در لنینگراد (امروزه سن پترزبورگ) درگذشت. او تا آخرین روزهای زندگی‌اش به پژوهش علمی ادامه داد و میراثی ماندگار در روان‌شناسی و فیزیولوژی بر جای گذاشت.

آثار

در ایران طی سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۰ کتاب‌های بسیاری دربارهٔ پاولوف ترجمه شد. نام برخی از این کتب در زیر آمده است:

• به سوی روان‌شناسی و روان‌پزشکی علمی (دو جلد)؛ اثر هاری کی ولز؛ ترجمهٔ نصرالله کسرائیان ۱۳۶۳
• پاولوف؛ انتشارات خوارزمی
• کارهای اساسی پاولوف؛ ترجمهٔ مصطفی مفیدی
• روان‌شناسی از دیدگاه واقع گرایی (مجموعه مقالات) در ارتباط با روان‌شناسی پاولوفی؛ اثر امیرحسین آریان پور