کتاب‌شناسی بهرام بیضایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کتاب‌شناسی بهرام بیضایی
Divan2.jpg
روی جلد دیوان نمایش با پرترهٔ بیضایی
کتاب‌ها ۶۴
مقاله‌ها بیش از ۶۰
داستان‌ها ۱
مجموعه‌ها ۵
نمایشنامه‌ها ۵۰~
فیلمنامه‌ها ۶۰~
گفتگوها ۱۰۰~
نامه‌ها ۷
ترجمه‌ها ۶
پژوهش ۵
تک‌پرده‌ای‌های کوتاه ۱۰
برنوشت ۷
سوگنامه ۱۵
پروانه ۳
چاپ‌نشده‌ها . . .
گم‌شده‌ها ۵

این مقاله سیاهه‌ای است از نوشته‌های بهرام بیضایی (۱۳۱۷)، نمایشنامه‌نویس و فیلم‌ساز و پژوهشگر و سخنگوی ایرانیِ قرن چهاردهم هجری خورشیدی، به ترتیبِ تاریخِ نگارش و نیز به تفکیکِ گونه.

بیضایی از نویسندگان برجسته و پُرکارِ روزگارش به شمار می‌رود.[پانویس ۱] پنج تا از نام‌های مستعار شناخته‌اش عبارت است از «مهرداد رهسپار»،[پانویس ۲] «ع. سالک»، «اعظم علیان»، «بهروز برومند» و «کاوه اسماعیلی». نوشته‌های بیضایی از اواخر دههٔ ۱۳۳۰ به بعد بعضی از مهم‌ترین نمایشنامه‌ها و فیلمنامه‌ها و پژوهش‌های زبان فارسی را در بر می‌گیرد. نخستین کتابِ بیضایی به سال ۱۳۴۱ در تهران چاپ شد که مجموعه‌ای کوچک از دو نمایشنامه به نام‌های «مترسکها در شب» و «عروسکها» بود. او در همان اوایل دههٔ ۱۳۴۰ مقاله‌نویس پرکاری نیز بود. سال ۱۳۳۳ مجلّهٔ پُست تهران نپذیرفت که نوشته‌ای از بیضاییِ نوجوان را چاپ کند. امّا او از سالیان پایانی دههٔ ۱۳۳۰ در مجلّاتی مانند علم و زندگی و هنر و سینما و آرش و ستاره سینما مقاله می‌نوشت. بعضی از مقالات آن دوره به صورت کتاب هم چاپ شد، از جمله در کتاب مهمّ نمایش در ایران (۱۳۴۴). بیضایی از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران نیز بود، که سپس‌تر از آن کناره گرفت.

نویسندگی[ویرایش]

غیر از داستان‌های مادربزرگِ مادریش، هزارویک شب به فارسیِ عبداللطیف طسوجی و تصحیح علی‌اصغر حکمت نیز در پرورشِ خیالِ بیضاییِ نوجوان سهم داشت.
بیضایی شاهنامهٔ فردوسی را در نیمهٔ دوّم دههٔ ۱۳۳۰ خواند و تأثیر فراوان گرفت.

بیضایی در نویسندگی راهِ نیاکانش، ذکایی بیضاییِ شاعر و سخن‌سرایانِ دیگرِ خانوادهٔ بیضایی، را پی‌نگرفت. بلکه خطّی دیگر از پیشینهٔ خانوادگی را که تعزیه باشد پژوهید؛ و از شیوه‌های حماسی آن، چه در تعزیهٔ عامیانه و چه در نوشته‌های دیرین‌تری مانند یادگار زریران، و نیز از گونه‌های نمایش‌های خنده‌آور ایرانی، و همچنین از داستان‌های عامیانه، برای آفرینش نوعی از نمایش بهره جست[۱] که – با همکاریِ نمایشنامه‌نویسان پیشروی دیگری مانند علی نصیریان و غلامحسین ساعدی و اسماعیل خلج و شاید از همه مهم‌تر اکبر رادی که همراهِ بیضایی از گروه طرفه بود – به دگرگونی نمایش صحنه‌ای در ایران انجامید. نمایشنامه‌های آغازینِ بیضایی در دههٔ ۱۳۴۰ اغلب نخستین بار در تالار ۲۵ شهریور تهران (و گاه در شهرهای دیگر از جمله پاریس نیز) به وسیلهٔ گروه هنر ملّی به نمایش درآمد. با این که نوشته‌های بیضایی پیشینهٔ مستقیمی در ادبیات فارسی نداشت و نمایشنامه گونه‌ای نبود که در اقالیم فارسی‌زبانِ سرزمین‌های ایرانی همچون ادبیات رسمی چندان سابقه‌ای داشته باشد که مثلاً با چهار قرن نمایشنامه‌نویسی حرفه‌ای در انگلیس بسنجد،[پانویس ۳] با این همه میان فارسی‌زبانان اقبال یافت و ماندگار شد و بعضی از کتاب‌هایش به زبان‌های گوناگون ترجمه و منتشر شد و در جاهای مختلف دنیا به نمایش درآمد. نمایشنامه‌های بیضایی بیشتر بر هنر نمایش مشرق‌زمین بنیاد شده، یا دستِ‌کم همان قدر از نمایش هندی و چینی و ژاپنی و ایرانی و قرون وسطایی بار گرفته که از تئاتر مدرنِ غربی، و همچون کارهای نصیریان و بر خلاف کارهای گویندگانی چون رادی با مفهومِ مدرنِ نمایشنامهٔ اروپایی چندان به تمامی نمی‌خواند و واقع‌گرا نیز نیست، و بیشترِ اوقات تمثیلی نیز. بلکه اغلبْ این کارها را با نمایشنامه‌های سرآغاز و فرجامِ مدرنیتهٔ غربی و نیز روزگار پس از مدرن، از راهِ نمونه ویلیام شکسپیر و ژان ژنه، همانندتر و سازگارتر می‌شمارند.[۲]

بیضائی تاریخ تمدّن ما را تداوم می‌دهد. ما دچار انقطاع هستیم؛ امّا همواره مردانی چون سیاووش، سهروردی، نیما و بیضائی تک‌شاخه‌های بریدهٔ فرهنگ ما را جوانه می‌زنند و این خاکستر را دوباره شعله‌ور می‌سازند.

محمدرضا اصلانی، اردیبهشت ۱۳۸۲[۳]

شاخهٔ دیگر نوشتجات بیضایی فیلمنامه‌هاست. وی به خاطر محدودیت و دشواری امکان فیلم‌سازی، بیشترِ فیلمنامه‌هایش را چاپ کرده‌است. با چاپ این فیلمنامه‌ها و به خاطر قابلیّت ادبیش[۴] گونه‌ای نو در ادبیات پیدا شده،[پانویس ۴] و گرایش کتابخوانان به فیلمنامه‌های فیلم‌نشده سبب شده تا فیلمنامه از گونه‌های ادبی فارسی شود و کم یا بیش مقبول خاطر افتد.[۵] از جمله، فیلمنامه‌هایی مانند طومار شیخ شرزین (۱۳۶۵) و دیباچه‌ی نوین شاهنامه (۱۳۶۵) پرفروش بوده و به زبان‌های دیگر نیز درآمده، و کارهایی مانند مرگ یزدگرد (۱۳۵۸، که نمایشنامه است و فیلم هم شده) و آینه‌های روبرو (۱۳۵۹) گاه بیش از یک بار ترجمه شده، و گاه اجراهای گوناگون تئاتری یا فیلم-تئاتری نیز داشته، ولی اغلب نه به کارگردانی بیضایی – که در اصل فیلمنامه‌ها را به خاطر نگرفتنِ پروانهٔ فیلم‌سازی از دولت یا میسّر نشدنِ ساخت به اسبابِ گوناگون به صورتِ کتاب چاپ کرده‌است، بی آن که فیلمش ساخته شده باشد. فیلم‌سازانِ دیگر نیز فیلم‌های برجسته‌ای مانند سلندر (۱۳۵۹) و خط قرمز (۱۳۶۰) و روز واقعه (۱۳۷۳) از نوشته‌های بیضایی ساخته‌اند.

کتاب‌های پژوهشی بیضایی در لغت‌شناسی و افسانه‌شناسی و تاریخ یا بازنگری و بازاندیشیِ تاریخیِ نمایشِ مشرق‌زمین است. گفتارها و گفتگوهایی دربارهٔ کارنامهٔ خودش و سینمای آلفرد هیچکاک نیز از وی چاپ شده‌است. بیضایی از پیشگامان تاریخ‌نگاری اجتماعی نمایش در فرهنگ ایرانی و از پژوهندگان قدر اوّل زبان فارسی به شمار می‌آید. بعضی از اهل ادب مانند ابوالفضل خطیبی[پانویس ۵] و ایرج پارسی‌نژاد[۶] هنرِ دوگانهٔ او در تحقیقاتِ غیرمستظرفهٔ ممتاز و آفرینندگیِ ذوقیِ طبع‌ساز را با کار و بار و پایگاهِ کسانی چون محمّدتقی بهار و محمّدرضا شفیعی کدکنی سنجیده و همانند شمرده‌اند. همان طور که بسیاری از آثارِ خلّاقهٔ بیضایی از پژوهش تاریخی مایه گرفته، پژوهش‌هایش نیز از ساختمان رواییِ تاریخ‌نگارانه و داستانی و طبع‌آزمایی ذوقی بی‌بهره نیست.

متأسفانه در ایران مراکز دولتی دست‌اندرکار امور هنری توجه زیادی به نمایشنامه‌نویسی ندارند؛ و تا زمانی که حمایت دولتی نباشد، فقط یک سری کارهای فردی است که در این زمینه انجام می‌شود. فردوسی زندگیش را می‌گذارد و شاهنامه را می‌نویسد. به این ترتیب تاریخ ما روی شانه‌های افراد می‌چرخد. مجموع تحقیقات و نمایشنامه‌های بهرام بیضایی شبیه کار یک فرهنگستان است.

علیرضا کوشک جلالی، شهريور ۱۳۹۸[۷]

زبانِ بیضایی از نوجوانی تحتِ تأثیرِ سبک خراسانی و نمونه‌های سرشناسِ کهن و هم‌روزگارش، یعنی فردوسی و مهدی اخوان ثالث،[۸] و نیز نثرِ روزگارِ بازگشت ادبی از جمله در کارِ عبداللطیف طسوجی و سپس‌تر نثرهای کهن‌تری مانند تاریخ بیهقی نیز، پرورش یافت؛ و بدین ترتیب نه تنها در زبان، که از لحاظ موضوع نیز برخی از آثارش را با کارهای نمایشنامه‌نویسانِ فرارودی چون ساتم الغ‌زاده نسبتی هست.[۹] بَعدها بیضایی خود از پارسی‌گویان صاحب‌سبک و زبان‌آور شد که در شمارِ نویسندگانی مانند محمّدعلی جمال‌زاده و محمّد قاضی و ابراهیم گلستان و فروغ فرّخزاد و داریوش آشوری و همتایانِ دیگرشان در نثرِ غیر«معیار»ِ نوینِ فارسی آوازه‌ای یافت، چنان که پژوهندگان در زبانش کتاب‌ها و مقالات نوشته‌اند؛ و از این جمله است کتابِ دستور بیضایی (۱۳۷۹) نوشتهٔ پروین پویا. آیدین آغداشلو نثرِ بیضایی را «از فاخرترین نمونه‌های نثر فارسی» دانسته که گواه و نمودارِ پایندگی زبان فارسی به واسطهٔ «زایش‌های متعدّد» است.[۱۰] ماتئوش کواگیش «دورنما»ی آثارش را جهانی و سزوارِ جایزه نوبل ادبیات دیده[۱۱] و اسماعیل خویی پهلوان اکبر می‌میرد و دیوان بلخ و قصّه‌ی ماه پنهان و غروب در دیاری غریب و چهار صندوق را «از بهترین نمایشنامه‌های ایرانی» دانسته است.[۱۲] سخنوران دیگر نیز تحت تأثیر کار بیضایی واقع شده و درباره‌اش سخن گفته‌اند. اوژن یونسکو هشتمین سفر سندباد (۱۳۴۳) را ستوده و عبّاس جوانمرد این را «بالنده‌ترین نمایشنامه‌ی اصیل ایرانی» و ادامهٔ عالیِ کارِ میرزا آقا تبریزی شمرده[۱۳] و بر آن بوده است که به لحاظِ شگردِ تغییرِ صحنه‌ها با کارهای شکسپیر و لوپه د وگا و پدرو کالدرون و گئورگ بوشنر و برتولت برشت همسری می‌کند.[۱۴] احسان یارشاطر نمایشنامه‌های عروسکیش را شعرِ نمایشی‌شده گفته.[۱۵] نجف دریابندری تشخّصِ سبکِ بیضایی را از اسبابِ نیکوییِ کارش دانسته است.[۱۶] هوشنگ گلشیری از علاقه‌مندان زبانِ پهلوان اکبر می‌میرد (۱۳۴۲) بوده است[۱۷] و سیمین بهبهانی، از پسِ تماشای افرا در ۱۳۸۶، کارِ بیضایی را «در ملتقای نور و کلام»[۱۸] وصف کرد و آفرین کرد. جلال آل احمد، علی‌رغم دوستی، واکنش تندی به بعضی از نمایشنامه‌های دوران جوانی بیضایی نشان داد.[۱۹] محمود دولت‌آبادی بیضایی را «سعدی معاصر ما» گفته[۲۰] و اکبر رادی او را همتای «برجستگانِ درامِ جهان» شمرده است.[۲۱] عبدالله کوثری و حسین کیانی نیز از جمله نویسندگان هم‌روزگارِ بیضایی هستند که از نوشته‌هایش اثر پذیرفتند یا کوشیدند شیوه‌هایش را در نویسندگی پی‌گیرند. پنداشت‌ها از چند و چونِ تأثیرِ بیضایی در ادبیات گوناگون و ناهمساز بوده است: کسانی تأثیرِ کارش را بزرگ دانسته‌اند – مانندِ اصحابِ جشن دنیای تصویر در سال ۱۳۸۶ که به خاطرِ بیشترین تأثیر در ادبیات نمایشی در ایران به او جایزه دادند – و کسانی پیشبینی کرده‌اند که بزرگی تأثیرش در آینده شناخته خواهد شد – مانند حمید دباشی[۲۲] – و دیگرانی تأثیرش را خُرد شمرده‌اند – مثلاً محمّد رحمانیان از کوچکیِ دامنهٔ تأثیرِ شایستهٔ بیضایی افسوس خورده که: «ما هیچ وقت شاگردِ بیضایی بزرگ نبوده‌ایم.»[۲۳] از نوشته‌های بیضایی چیزی در کتاب‌های درسی وزارت آموزش و پرورش ایران نیامده است؛ هرچند در دوره‌هایی از آوردن نامش در شمار نویسندگان ادبیات نمایشی فارسی در این کتاب‌ها پرهیز نشده است. سرگذشتِ بیضایی در تذکره‌های گوناگون آمده و دیوانِ آثارش نیز چاپ شده‌است، هرچند ناتمام، همچون دیوان‌های شاعران خانوادهٔ بیضایی.

کتاب‌ها[ویرایش]

این جدول فهرستی است از کتاب‌های چاپ‌شدهٔ نویسنده به ترتیبِ نگارش. بیشترِ این نمایشنامه‌ها بارها به نمایش درآمده و بعضی از فیلمنامه‌ها فیلم شده. آنجا که نویسنده خود در ساخت و نمایش نقش داشته در توضیحات اشاره شده. آنجا که ترجمهٔ نوشته‌ای از نوشته‌های نویسنده به صورت کتاب چاپ شده در جدول آمده است.

گونه

کتاب‌های منتشرشده
سال نگارش[۲۴] نام گونه سال انتشار ناشر ترجمه توضیحات
۱۳۳۷ و ۱۳۴۲ آرش برخوانی ۱۳۵۶ نیلوفر انگلیسی (سهیل پارسا، برایان کویرت و پیتر فاربریج) در بعضی گزیده‌های ادبی فارسی نیز منتشر شده. سال ۱۳۹۲ به کارگردانی نویسنده آواخوانی شده است.
نگاشته و بازنگریسته از ۱۳۳۷ تا ۱۳۷۴ سه برخوانی مجموعه برخوانی ۱۳۷۶ روشنگران «آرش» به انگلیسی درآمده. سه برخوانیِ «آرش»، «اژدهاک» و «کارنامه‌ی بندار بیدخش» که اوّلی و سوّمی به کارگردانی نویسنده به ترتیب آواخوانی شده و به نمایش درآمده. «اژدهاک» پیش‌تر به سال ۱۳۴۶ در ماهنامهٔ پیام نوین و به سال ۱۳۷۰ در کتاب روشن و «کارنامه‌ی بندار بیدخش» به سال ۱۳۷۵ در مجلّهٔ کلک منتشر شده بود.
۱۳۴۱ مترسکها در شب و عروسکها مجموعه نمایشنامه ۱۳۴۱ نویسنده «عروسکها»: انگلیسی (ژیزل کاپوشینسکی)
انگلیسی (سوجاتا بهات، ژاکلین هوتس، عمران نیازی و کامیار خانی اسکویی زیر نظر جان گرین)
انگلیسی (پروین لؤلویی و گلین پرسگلاو)
دو نمایشنامهٔ «مترسکها در شب» و «عروسکها» چاپ شده به وسیلهٔ نویسنده. این کتاب هرگز تجدید چاپ نشده. و نمایشنامهٔ یکم چاپ دیگری نداشته‌است؛ ولی به کارگردانی جعفر والی به سال ۱۳۴۲ تله‌تئاتر شده.
۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ سه نمایشنامه‌ی عروسکی مجموعه نمایشنامه ۱۳۴۲ نویسنده
نگاه
روشنگران
انگلیسی (ژیزل کاپوشینسکی) سه نمایشنامهٔ «عروسکها»، «غروب در دیاری غریب» و «قصه ماه پنهان» که یکُمی را نویسنده به نمایش درآورده و در نمایش دو تای دیگر نیز همکاری کرده.
۱۳۴۳ نمایش در ژاپن پژوهش ۱۳۴۳ مجله موسیقی با همکاری داریوش آشوری و سهراب سپهری در بخش‌های ترجمه. نسخه آغازین این کتاب به صورت مقاله‌ای در زمستان ۱۳۳۸ نوشته شد. سال ۱۳۴۳ به صورت چند مقاله بازنویسی و در چند شماره از مجلّه موسیقی چاپ شد. زمستان همان سال مجموعهٔ این مقالات به صورت کتاب چاپ شد.
۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ نمایش در ایران پژوهش ۱۳۴۴ چاپ کاوه
روشنگران
پیش‌تر به صورت سلسله‌ای از چهارده مقاله در دورهٔ سوّم مجلّه موسیقی از شماره ۶۲ تا ۷۷ به سال ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ چاپ شده بود. سپس‌تر چاپ‌های غیرمجاز بسیاری داشته. صورتِ بازنوشتهٔ کتاب منتظر چاپ است.
۱۳۴۲ پهلوان اکبر می‌میرد نمایشنامه ۱۳۴۴ صائب
نگاه
روشنگران
پاییز و زمستان ۱۳۴۴ با همکاری نویسنده در تالار ۲۵ شهریور به وسیلهٔ گروه هنر ملّی به نمایش درآمده.
۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد نمایشنامه ۱۳۵۰ جوانه
روزبهان
فرانسوی (احمد کامیابی مسک)
آلمانی (ایزابل اشتومپل-حاتمی)
در پاییز ۱۳۴۳ شصت نسخه پلی‌کپی از این نمایشنامه به طور محدود منتشر شد و در دسترس اهل نمایش بود.
۱۳۴۴ دنیای مطبوعاتی آقای اسراری نمایشنامه ۱۳۴۵ مروارید
۱۳۴۴ سلطان مار نمایشنامه ۱۳۴۵ نویسنده
تیراژه
روشنگران
نویسنده سال ۱۳۴۸ بر صحنه برده.
۱۳۴۶ میراث و ضیافت مجموعه نمایشنامه ۱۳۵۵ نگاه
روشنگران
دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ایِ «میراث» و «ضیافت» که نویسنده سال ۱۳۴۶ به نمایش درآورده. هر دو کار همان سال به ترتیب در کتاب نمایش انتشارات جوانه و ماهنامهٔ پیام نوین چاپ شده.
۱۳۴۶ چهار صندوق مضحکه ۱۳۵۸ روزبهان
روشنگران
انگلیسی (محمدرضا قانون‌پرور)
کُردی (مریوان حلبچه‌ای)
نخستین بار بهمن‌ماه ۱۳۴۶ در نخستین شمارهٔ جُنگِ دفترهای زمانه چاپ شد.
۱۳۴۷ دیوان بلخ نمایشنامه ۱۳۴۷ امیرکبیر
نگاه
عربی (محمد تونجی)
۱۳۴۸ گمشدگان نمایشنامه ۱۳۵۷ پیام
۱۳۴۸ نمایش در چین پژوهش ۱۳۴۹ امیرکبیر
روشنگران
با نمایشنامه‌های لی‌کویی، گردباد سیاه و مهر تقلبی و دایره‌ی گچی به ترجمهٔ داریوش آشوری
۱۳۴۹ راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی نمایشنامه ۱۳۵۷ نیلوفر نخست در کیهان سال ۱۳۵۱ چاپ شده بود.
۱۳۴۹ حقیقت و مرد دانا داستانِ کودکان ۱۳۵۱ کانون پرورش فکری با نقّاشی‌های مرتضی ممیز
۱۳۴۹ عیّار تنها فیلمنامه ۱۳۶۴ روشنگران چاپ نخست: «عیار تنها». چراغ (۲): ۱۳۲-۱۸۵. ۱۳۶۰.
۱۳۵۴ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس فیلمنامه ۱۳۶۱ تیراژه
روشنگران
۱۳۵۵ آهو، سلندر، طلحک و دیگران فیلمنامه ۱۳۵۶ نگاه
روشنگران
«سلندر» یک بار فیلم شده (سازنده: واروژ کریم‌مسیحی) و دیگر بار بر اساسش فیلمی ساخته‌اند (سازنده: رفیع پیتز). نام این هر دو فیلم کوتاه «سلندر» است.
۱۳۵۶ ندبه نمایشنامه ۱۳۷۱ رامین
تصویر و زمانه
روشنگران
بخشی از آغاز نمایشنامه تابستان ۱۳۵۹ در شمارهٔ سوّم نامهٔ کانون نویسندگان ایران آمده. نسخهٔ کاملش اوّل بار تابستان ۱۳۶۲ در شمارهٔ سوّمِ جُنگِ الفبای پاریس به نامِ «بهروز برومند» منتشر شد.
۱۳۵۸ مرگ یزدگرد نمایشنامه ۱۳۵۹ روزبهان
روشنگران
انگلیسی (منوچهر انور)
انگلیسی (سهیل پارسا، برایان کویرت و پیتر فاربریج)
فرانسوی
نخستین بار در شمارهٔ پانزدهمِِ کتاب جمعه در آبان ۱۳۵۸ چاپ شد. نمایشِ نویسنده به سال ۱۳۵۸ و فیلم‌شده به سال ۱۳۶۰. بخش‌هایی از فیلمنامه‌اش با مختصری توضیحات به سال ۱۳۷۱ در مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی نیز آمده.
۱۳۵۳ و ۱۳۵۸ قصّه‌های میر کفن‌پوش فیلمنامه ۱۳۶۳ ابتکار
روشنگران
۱۳۵۹ شب سمور فیلمنامه ۱۳۶۶ عکس معاصر چاپ نخست: «شب سمور». چراغ (۱): ۷۰-۱۲۲. ۱۳۶۰. فیلمِ خط قرمز را بر اساس این کار ساخته‌اند.
۱۳۵۹ اشغال فیلمنامه ۱۳۶۸ روشنگران چاپ نخست: «اِشغال». چراغ (۳): ۱۷۲-۲۴۷. ۱۳۶۱. ترجمهٔ انگلیسیِ نجف دریابندری از نیمی از نسخه‌ای از این متن نزدِ منوچهر انور بوده است.[۲۵]
۱۳۵۹ آینه‌های روبرو فیلمنامه ۱۳۶۱ دماوند
روشنگران
۱۳۶۰ خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم نمایشنامه ۱۳۶۲ دماوند
روشنگران
انگلیسی (محمدرضا قانون‌پرور)
۱۳۶۱ روز واقعه فیلمنامه ۱۳۶۳ ابتکار
روشنگران
سال ۱۳۷۳ با همین نام فیلم کرده‌اند.
۱۳۶۱ زمین فیلمنامه ۱۳۶۴ ابتکار
روشنگران
فیلمِ تا غروب (۱۳۶۷) همانندی چشم‌ناپوشیدنی با این فیلمنامه دارد.
۱۳۶۱ فتحنامه‌ی کلات نمایشنامه ۱۳۶۲ دماوند
روشنگران
انگلیسی (منوچهر انور)
۱۳۶۳ پرونده‌ی قدیمی پیرآباد فیلمنامه ۱۳۶۳ ابتکار
روشنگران
سال ۱۳۷۵ فیلمی به نام فصل پنجم بر این اساس ساخته‌اند. نیز داستانِ فیلمِ اتوبوس (۱۳۶۴) با این فیلمنامه می‌خواند.
۱۳۶۳ عیّارنامه فیلمنامه ۱۳۶۴ فاریاب
سیمرغ
روشنگران
با نقّاشی آیدین آغداشلو
۱۳۶۳ تاریخ سرّی سلطان در آبسکون فیلمنامه ۱۳۶۵ عکس معاصر
روشنگران
۱۳۶۳ وقت دیگر، شاید . . . فیلمنامه ۱۳۶۸ ابتکار سال ۱۳۶۶ با نام شاید وقتی دیگر فیلم شده. دو فصلَش به سال ۱۳۷۱ در مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی نیز چاپ شده.
۱۳۶۳ پرده‌خانه نمایشنامه ۱۳۷۲ روشنگران
۱۳۵۸ و ۱۳۶۵ طومار شیخ شرزین فیلمنامه ۱۹۸۹ (استکهلم) رامین
روشنگران
عربی (محمد تونجی) با نقّاشی آیدین آغداشلو
۱۳۶۵ دیباچه‌ی نوین شاهنامه فیلمنامه ۱۳۶۹ روشنگران انگلیسی (محمدمهدی خرّمی و پری شیرازی) با نقّاشی آیدین آغداشلو. بریده‌ای از این فیلمنامه به سال ۱۳۸۵ در شمارهٔ ۹ مجلّهٔ رودکی نیز چاپ شده‌است.
۱۳۶۵ پرده‌ی نئی فیلمنامه ۱۳۷۱ روشنگران
۱۳۶۵ و ۱۳۶۷ گفت‌و‌گو با بهرام بیضایی گفتگو ۱۳۷۱ آگاه گفتگو با زاون قوکاسیان. بخش‌هایی از این گفتگو با عنوانِ «پالایش آیین‌ها» در شمارهٔ ۳۲ و با عنوانِ «نگهبانِ عشق و باروری» در شمارهٔ ۷۹ و با عنوانِ «ترس از گذر زمان» در شمارهٔ ۸۰ و با عنوانِ «آتش و خاک» در شمارهٔ ۹۲ ماهنامهٔ صنعت سینما دوباره منتشر شده است.
۱۳۶۷ جنگنامه‌ی غلامان نمایشنامه ۱۳۶۹ عصر جدید
روشنگران
۱۳۶۸ سفر به شب فیلمنامه ۱۳۹۶ روشنگران
۱۳۶۸ مسافران فیلمنامه ۱۳۷۱ روشنگران به سال ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ فیلم شده.
۱۳۶۹ فیلم در فیلم فیلمنامه ۱۳۷۳ روشنگران
۱۳۷۰ هیچکاک در قاب گفتگو ۱۳۷۴ روشنگران
۱۳۷۱ سگ‌کُشی فیلمنامه ۱۳۸۰ روشنگران به سال ۱۳۷۸ و ۱۳۷۹ فیلم شده.
۱۳۷۲ سیاوش‌خوانی نمایشنامه و فیلمنامه ۱۳۷۵ روشنگران
۱۳۷۳ آوازهای ننه آرسو فیلمنامه ۱۳۷۵ روشنگران فیلمِ سایه به سایه را بر اساس این فیلمنامه نوشته و ساخته‌اند.
۱۳۷۵ مقصد فیلمنامه ۱۳۷۷ روشنگران
۱۳۵۳ و ۱۳۷۵ چشم‌انداز فیلمنامه ۱۳۸۸ روشنگران
۱۳۷۶ افرا، یا روز می‌گذرد نمایشنامه ۱۳۸۱ روشنگران نویسنده سال ۱۳۸۶ نمایش داده.
۱۳۷۶ بهرام بیضایی: جدال با جهل گفتگو ۱۳۸۸ ثالث گفتگو (نه با نوشابه امیری) – چاپ ناقصِ پیشین: «از جهالت متنفرم». گزارش فیلم (۱۲۵). اردیبهشت ۱۳۷۸.
۱۳۷۷ مجلس قربانی سِنِمّار نمایشنامه ۱۳۸۰ روشنگران
۱۳۷۷ گفتگو با باد فیلمنامهٔ کوتاه ۱۳۷۹ دیدار فیلم شده به سال ۱۳۷۷ به کارگردانیِ نویسنده. کتاب با نامِ کاملِ گفتگو، نقد و نظر و فیلمنامهٔ گفتگو با باد با گفتگوهایی با بیضایی و عوامل فیلم و مقالاتی دربارهٔ فیلم به کوشش زاون قوکاسیان
۱۳۷۳ و ۱۳۷۸ سهراب‌کُشی نمایشنامه ۱۳۸۶ روشنگران پاره‌هایی چند از واپسین بخش نمایشنامه که مویه‌ٔ تهمینه بر مرگ سهراب است به سال ۱۳۸۵ در شمارهٔ ۵۷ مجلّهٔ بخارا چاپ شده بود، و مژده شمسایی نیز همین بخش را در شب بخارای بهرام بیضایی در زادروزش در همان سال برای حاضران خوانده بود.
۱۳۷۹ ایستگاه سلجوق فیلمنامه ۱۳۸۱ روشنگران
۱۳۷۹ مجلس ضربت زدن نمایشنامه ۱۳۸۱ روشنگران گرجی (گیورگی لوبژانیدزه)
۱۳۸۱ اتفاق خودش نمی‌افتد! فیلمنامه ۱۳۸۴ روشنگران
متنِ نوینِ بازنگریسته‌ای از اکثر نمایشنامه‌های سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۹ دیوان نمایش مجموعه نمایشنامه ۱۳۸۲ روشنگران بعض نمایشنامه‌های دیوان یک یا چند بار به زبان‌های دیگر درآمده است. دفتر یکُم و دوّم چاپ شده که متن بازنگری‌شدهٔ هجده نمایشنامه از دههٔ ۱۳۴۰ است. این صورت از این هجده نمایشنامه است که از ۱۳۸۲ به بعد به صورت تکی نیز چاپ شده.
۱۳۸۲ شب هزارویکُم نمایشنامه ۱۳۸۲ روشنگران سه تک‌پرده‌ایِ هم‌نامِ پی‌درپی که نویسنده سال ۱۳۸۲ به نمایش درآورده است. سال ۱۳۸۱ نسخهٔ بیست‌دقیقه‌ای سوّمین از این سه پرده نوشته شده و در کپنهاگ به کارگردانی آلن لایدیارد به نمایش درآمده بود.
۱۳۸۲ ریشه‌یابی درخت کهن پژوهش ۱۳۸۳ روشنگران پارهٔ یکُمِ هزارافسان کجاست؟
۱۳۸۴ هزارافسان کجاست؟ پژوهش ۱۳۹۱ روشنگران پارهٔ دوّمِ ریشه‌یابی درخت کهن
۱۳۸۵ لبه‌ی پرتگاه فیلمنامه ۱۳۸۶ روشنگران
۱۳۸۶ وقتی همه خوابیم فیلمنامه ۱۳۸۸ روشنگران به سال ۱۳۸۷ فیلم شده.
۱۳۸۸ تاراج‌نامه نمایشنامه ۱۳۹۰ روشنگران

نمایشنامه‌های کوتاه[ویرایش]

نمایشنامه‌هایی که به صورت کتاب جداگانه چاپ نشده
سال نگارش نام منبع
۱۳۴۰ - ۱۳۳۸ اژدهاک در ماهنامهٔ پیام نوین (۱۳۴۶) و کتاب روشن (۱۳۷۰) و کتاب سه برخوانی (۱۳۷۶) و جلد یکُمِ دیوان نمایش (۱۳۸۲)
۱۳۴۱ مترسکها در شب در کتاب مترسکها در شب و عروسکها
۱۳۴۱ عروسکها در کتاب مترسکها در شب و عروسکها و سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکُمِ دیوان نمایش
۱۳۴۱ غروب در دیاری غریب در کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکُمِ دیوان نمایش
۱۳۴۲ قصه‌ی ماه پنهان در کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی و جلد یکُمِ دیوان نمایش
۱۳۴۰ و ۱۳۷۴ کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش در مجله کلک (۱۳۷۵) و در کتاب سه برخوانی و جلد یکُمِ دیوان نمایش
۱۳۴۶ ضیافت در کتاب نمایش و در کتاب میراث و ضیافت و نیز در جلد دوّم دیوان نمایش
۱۳۴۶ میراث در مجلّهٔ پیام نوین و در کتاب میراث و ضیافت و نیز در جلد دوّم دیوان نمایش
۱۳۴۷ ساحل نجات در جلد دوّم دیوان نمایش
۱۳۴۷ در حضورِ باد در دفتر دوّم دفترهای روزن و در جلد دوّم دیوان نمایش و در گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان (۱۳۹۵)

کوتاهِ فیلمنامه‌ها[ویرایش]

بیضایی هشت تا از فیلمنامه‌هاییش را که فیلم کرده به صورت کتاب منتشر نکرده‌است. فصل‌هایی از پنج تا از این فیلمنامه‌های فیلم‌شدهٔ چاپ‌نشده را (به اضافهٔ بخش‌هایی از مرگ یزدگرد و شاید وقتی دیگر . . . که کتاب شده) زاون قوکاسیان در کتابِ مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (۱۳۷۱) آورده است. این‌ها عبارت است از:

  1. «چند فصل از فیلمنامهٔ «رگبار»»
  2. «دو فصل از فیلمنامهٔ «غریبه و مه»»
  3. «دو فصل از فیلمنامهٔ «کلاغ»»
  4. «فصلی از فیلمنامهٔ «چریکه‌ی تارا»»
  5. «چند فصل از فیلمنامهٔ «باشو غریبه‌ی کوچک»»

طرح‌ها و پاره‌هایی نیز از بعضِ فیلمنامه‌ها جداگانه منتشر شده است:

  • «هدایت». کارنامه (۱۳): ۴-۱۳. ۱۳۷۹. (نوشتهٔ ۱۳۷۶)
  • «شش طرح برای صدسالگی سینمای ایران». فیلم (۲۵۸): ۴۸-۵۰. ۱۳۷۹. (چاپِ دیگر در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم، ۱۳۹۸)
  • «دکوپاژ یک فصل: فصل ۴۱ «سگ‌کشی»». صنعت سینما (۱): ۲۰-۲۱. ۱۳۸۱. (تصویرِ دستخط)
  • «گفت‌وگو با آب، باد، خاک، آتش». صنعت سینما (۳۲): ۸. ۱۳۸۳.
  • «دو صفحه از فیلم‌نامهٔ بیضایی برای موسیقی فیلم». فیلم (۳۹۳): ۷۵. ۱۳۸۸. (تصویرِ دستخط)

نسخه‌ای از فیلمنامهٔ آقای لیر (۱۳۶۷) نیز به سال ۱۳۶۸ در مجلهٔ بررسی کتاب (چاپ امریکا) آمده است.

مقالات و منشآت[ویرایش]

مقالات و پاره‌نوشته‌های منتشرشده و نشدهٔ بیضایی فراوان است. او از سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۳۰ مقالاتی در مجلّات گوناگون می‌نوشت. بعضی از این مجلّه‌ها سپس‌تر دوباره منتشر شده است، مانند هفت شمارهٔ دورهٔ نخستِ آرش که نشر ویراستار در دو جلدِ رقعی منتشر کرده. تصویرِ مقداری دستخط از بیضایی نیز – از امضا و تقدیم‌نامه و نامه و شعر و پاره‌ای از فیلمنامه و غیره – در مجلّات و اینترنت منتشر شده‌است. فهرستی از چاپ‌کرده‌های وی – منهای نوشته‌هایی که کتاب شده – از این قرار است:

مقاله و شعر و پیام و رسالهٔ مفرده و دیباجه[ویرایش]

تاریخ انتشار مکتوب نام توضیحات
اسفند ۱۳۳۷ در کتابِ طلیعه: آثار انجمن ادبی طهران
اردیبهشت ۱۳۴۰ صف طویل خاکستری (چاپِ دیگر در کتابِ اسطورهٔ سینما: جان فورد و سینمایش)
۱۳۴۰ سینمای هند علم و زندگی (۲): ۶۵-۷۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۰ درباره متن بازار شام [یادداشت‌هایی درباره تعزیه] هنر و سینما (۹ و ۱۰). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۰ گوشه‌ای از تاریخ نمایش در ایران آرش (۱): ۸۴-۹۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۱ یک معرکه و یک نمایشنامهٔ ته شهری کیهان ماه (۱): ۱۵۲-۱۵۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۱ خیمه‌شب‌بازی در ایران آرش (۳): ۲۵-۴۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۱ طرح ابتدایی تهیه یک فیلم ... آرش (۳): ۶۳-۷۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۱ تعزیه شمر و عباس آرش (۵): ۲۶-۲۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۱ کارنامه فیلم گلستان آرش (۵): ۵۱-۵۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۲ تئاتر ۴۱ آرش (۶): ۲۹-۳۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۲ پانتومیم «فقیر»، زمینه و اجرایش آرش (۶): ۱۱۱-۱۱۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۲ درباره‌ی روزنه آبی: نمایشنامه در سه پرده. نوشته‌ی اکبر رادی ۱۳۴۱ آرش (۶): ۱۱۴-۱۱۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: نمایش (۲۳۶): ۸۶-۸۷. ۱۳۹۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۴۲ (دربارهٔ آلونک) فردوسی (۶۴۹): ۱۱ و ۱۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۳ ترس و نکبت رایش سوّم، برتولت برشت، ترجمه‌ی شریف لنکرانی بررسی کتاب: ۲۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
اسفند ۱۳۴۳ ابر زلف و ابر زمانه انتقاد کتاب (۸): ۳۳-۳۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در جلدِ پنجمِ کتابِ دیدگاه‌ها درباره آثار دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن، ۱۳۹۴)
آذر و دی ۱۳۴۴ انتقاد کتاب (۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۵ «از پشت شیشه‌ها»ی غم‌انگیز، نامه‌ٔ بهرام بیضایی به اکبر رادی مجلّهٔ فردوسی (چاپ‌های دیگر: شناختنامهٔ اکبر رادی (۱۳۸۳، ص ۳۷۳-۳۷۱) و نمایش (۲۳۴ و ۲۳۵): ۱۰۴. ۱۳۹۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) و ««از پشت شیشه‌ها»ی مغموم». گیله‌وا (۵۷): ۱۷. ۱۳۷۹.)
۱۳۴۵ زمینه‌های سینمای ایران جهان نو (۶ و ۷): ۱۱۴-۱۱۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (با نام مستعار «مهرداد رهسپار»)
۱۳۴۷ مقدمه‌ای بر نمایش شرقی نشریات جشن هنر شیراز ( نوشتهٔ ۱۳۴۷. چاپ‌های دیگر: ارک (۲): ۲۰-۴۵. ۱۳۶۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) و دفترهای تآتر (۹): ۳-۲۱. ۱۳۸۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۴۹/۶/۱۵ نمایش بی‌بارقه‌ی عشق آیندگان. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (دربارهٔ نمایشی در چهارمین جشن هنر شیراز)
۱۳۴۹ در جستجوی قربانی [معرفی نمایشنامه کلفت‌ها] آیندگان (۸۲۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۹ فاجعه مسلم [درباره تعزیه] آیندگان (۸۲۶). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۴۹ این تئاتر متزلزل ما کیهان (۸۲۲۰). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
زمستان ۱۳۸۷ نمایش در هند دفترهای تآتر (۸): ۲۴-۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (نوشتهٔ ۱۳۵۰)
۱۳۵۱ (دفترچه‌ای دربارهٔ فیلم رگبار) چاپ‌های دیگر: «رگبار ساخته شد». ستاره سینما (۱ دورهٔ جدید). و در کتابِ مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی و دیگر گزارش فیلم (۷۵). ۱۳۷۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۵۱ من قصه‌هایم را خواب می‌بینم [معرفی فیلم سفر] کیهان (۸۸۰۲). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۵۱ مدخلی بر یک قیاس ویژه سینما و تآتر (۲ و ۳): ۲۹۹-۲۷۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: «نوی «بنکی روی پل» و تعزیه‌ی «مجلس فتاح‌شاه»: سنجش دو نمایشنامه». دفترهای تآتر (۷): ۳-۲۸. ۱۳۸۶.)
۱۳۵۷ در موقعیت تئاتر و سینما سخنرانی شبِ سوّمِ شب‌های شعر گوته (۱۳۵۶) - چاپِ ۱۳۵۷ در کتابِ ده شب (چاپ‌های دیگر: ۱۳۹۲ در کتابِ بازخوانی ده شب و ۱۳۹۶ در کتابِ شب‌های نویسندگان و شاعران ایران: انستیتو گوته – تهران ۲۷-۱۸ مهر ۱۳۵۶ و نمایش (۲۳۸): ۹۷-۹۹. ۱۳۹۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۶۳ درباره‌ی «عباس هندو» چراغ (۵): ۴۴-۷۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: دفترهای تآتر (۵): ۷-۴۶. ۱۳۸۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۶۳ پایان کار «سربداران» چراغ. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (با نام مستعار «اعظم علیان»)
خرداد ۱۳۷۲ دو یادداشت از بهرام بیضایی فیلم (۱۴۲): ۹۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
پاییز ۱۳۷۲ (رأی‌گیری فیلم‌های پسنده) سوره سینما (۴): ۸۲ و ۹۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: دنیای تصویر (۷۴): ۲۷. ۱۳۷۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
کاش یادم نمی‌آوردید
۱۳۷۵ پس از صد سال ایران‌نامه (۵۵): ۳۶۳-۳۸۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۷ افسونگان بخارا (۱): ۱۸۵-۱۸۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (نوشتهٔ ۱۳۷۶. «افسونگران» نیز ضبط شده که غلط چاپی است.)
۱۳۷۸ درباره‌ی نامه‌ی رئیس بزرگ ژیل ژاکوب سینمای آزاد (۱۶): ۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۸ بهرام بیضائی: من وابسته به زبان و فرهنگ ایران هستم سینما (۳۷۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۸ نگاه ایرانیان به تصویر و کلمه هنر هفتم (۱). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
نوروز ۱۳۷۹ اینجا گفت‌وگو وجود ندارد هنر هفتم (۲). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (با تماشاکنان کارنامه‌ی بندار بیدخش)
۱۳۸۱ به انگیزه نمایش نسخه کامل «مسافران» پس از ده سال صنعت سینما (۳): ۷۰-۷۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۳ اگر حرفی مانده باشد! نوشتهٔ ۱۳۷۹ – چاپ در کتابِ سر زدن به خانه‌ی پدری
۱۳۸۳ سر زدن به خانه‌ی پدری نوشتهٔ ۱۳۷۹ – چاپ در کتابِ سر زدن به خانه‌ی پدری و در مجلّهٔ بخارا، شمارهٔ ۵۷
۱۳۸۵ اگر در من توانی هست بخارا (۵۷): ۱۰۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۷ درباره‌ی آیدینِ آغداشلو و هُنَرِ او بخارا (۶۷): ۳۲۲-۳۳۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۷ نوروزنامه آفتاب یزد (۲۵۹۱): ۱۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۸ به امید باروی صنعت سینما (۸۰): ۱۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (تصویرِ دستخط)
۱۳۸۸ در ستایش تردید و گذر از آن پیمان (۴۹). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۹ در زادْروزِ آن که دولتَش آباد بخارا (۷۶): ۲۶۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۹ آن مرد بخارا (۷۷ و ۷۸): ۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (تصویرِ دستخط؛ نیز منتشر شده در آلبومِ صدای طهرون قدیمِ مرتضی احمدی، ۱۳۹۸-۱۳۸۹)
(نوشته‌ای به علیرضا داوودنژاد) دربارهٔ فیلمِ مرهم
۱۳۹۰ (با مطلع «از شما می‌پرسم») نوشته‌ای برای دوستداران در زادروز
دیِ ۱۳۹۰ برگ سبزی برای درویشی شرق (۱۴۳۸): ۱۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
دیِ ۱۳۹۱ چگونه ساعتی عزیز شد! در بروشورِ نمایشگاهِ عکس‌های عزیز ساعتی در نگارخانهٔ آریا، تهران (چاپِ دیگر: اعتماد (۲۵۷۶): ۱۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱۳۹۱ پیام بهرام بیضایی برای همه آنها که یادش بودند بهار (۲۵): ۱۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۹۲ (با مطلع «واژه‌های چندانی برای سپاسگزاری نیست») نوشته‌ای برای دوستداران در زادروز
۱۳۹۲ لعبت چشم و لعبت دیده بخارا (۹۵ و ۹۶): ۴۳-۴۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
اسفند ۱۳۹۲ در خود بودن و یک جا نماندن شرق (۱۹۷۹): ۱۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (تصویرِ دستخط نیز در اینترنت منتشر شده.)
۱۳۹۳ نوشته‌ای به ماهنامهٔ آزما
۱۳۹۳ دو بند از پی‌گفتار جانا و بلادور. . .: سایه‌بازی نمرده است! آزما (۱۰۲): ۲۴-۲۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ کامل‌تر: «سایه‌بازی نمُرده است!». دفترهای تآتر (۱۵): ۱۴۲-۱۳۳. ۱۳۹۷.)
۱۳۹۳ برای واروژ کریم‌مسیحی (تصویرِ دستخط)
بهمنِ ۱۳۹۳ بَر اَرداویراف چه گُذَشت؟ شرق (۲۲۱۸): ۱۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۹۵ (به مناسبت انتشار ترجمهٔ انگلیسی فتحنامه‌ی کلات) نوشته‌ای به منوچهر انور
۱۳۹۵ تبریک متفاوت بیضایی برای تولد شجریان شهروند (۹۵۲): ۱۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
خرداد ۱۳۹۶ اعتراضی نیست؛ خیالتان راحت! فیلم (۵۲۶): ۳۰-۳۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (نوشتهٔ اردیبهشتِ ۱۳۹۶؛ چاپِ دیگر در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم، ۱۳۹۸)
۱۳۹۶ پیام به آکادمی حمید سمندریان
۱۳۹۷ طرب‌نامه [فشرده‌ی متن] دفترهای تآتر (۱۵): ۲۰۰-۲۰۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)

برنوشت[ویرایش]

  • مقدّمه‌ای بر نخستین نمایشِ محسن یلفانی در تلویزیون (دههٔ ۱۳۴۰)
  • برنوشتِ حکومت زمان‌خان به کارگردانی رکن‌الدّین خسروی (۱۳۴۷)
  • برنوشتِ سلطان مار (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
  • برنوشتِ شب هزارویکم (۱۳۸۲)
  • برنوشتِ جانا و بلادور (چاپِ دیگر: «جانا و بلادور [فشرده‌ی متن؛ از برنوشتِ اجرا]». دفترهای تآتر (۱۵): ۱۴۵-۱۴۳. ۱۳۹۷.)
  • برنوشتِ طرب‌نامه (۱۳۹۵؛ چاپِ دیگر: «یادداشتِ نویسنده و کارگردانِ «طرب‌نامه» [از برنوشتِ اجرا]». دفترهای تآتر (۱۵): ۲۱۲-۲۰۹. ۱۳۹۷.)
  • برنوشتِ چهارراه (۱۳۹۷؛ چاپ‌های دیگر: «شگفت از سفری که هنوز . .». تجربه (۵۶): ۸۲-۸۱. ۱۳۹۷. و «یادداشتِ نویسنده و کارگردانِ «چهارراه» [از برنوشتِ اجرا]». دفترهای تآتر (۱۵): ۲۸۷-۲۸۴. ۱۳۹۷.)

نامه[ویرایش]

اندک‌شماری از مکاتبات خصوصی و اداری و سرگشادهٔ بیضایی منتشر شده است:

  • نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به اوضاع سینما (۱۳۵۶)
  • نامه‌ای (چاپ‌شده با حذف چند کلمه) در اعتراض به بی‌اجازه آوردنِ نامش در نامهٔ انجمن تهیه‌کنندگان در تأیید سرکوب آشوب‌ها
  • (۱۳۸۴). «نامهٔ آقای بیضائی به مسؤول سینمایی وقت (۱۳۶۴)». در ملکوتی، بی‌تا. اسطورهٔ مهر: زندگی و سینمای سوسن تسلیمی. تهران: نشر ثالث. ص. ۲۳۸-۲۳۶. شابک ۹۶۴-۳۸۰-۰۸۰-۶.
  • نامه‌ای به مجلّهٔ سروش و اطّلاعات هفتگی و روزنامهٔ کیهان، با رونوشت فرستاده به مطبوعات دیگری. نیمی از این نامه در شمارهٔ ۱۱۰ مجلّهٔ فیلم (۱۳۷۰) با عنوانِ «سینما بود که عدنان را بینا کرد» منتشر شد و نسخهٔ کامل‌تری با عنوانِ «اگر عدنان «باشو» نمی‌شد . . .» در شمارهٔ ۱۶ مجلّهٔ گزارش فیلم (۱۳۷۰).
  • «اداره کل امور سینمائی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، امور نظارت و ارزشیابی، شورای صدور پروانه‌ی نمایش فیلم». ققنوس (۴): ۱۲۸-۱۲۶. ۱۳۷۱. (نامهٔ سرگشاده، بی عنوان، به مسئولان سینمایی)
  • «نامه اعتراضی بهرام بیضایی به تهیه‌کننده فیلم "کیش"». سینمای آزاد (۱۶): ۵. ۱۳۷۸. (چاپ دیگر: «بخشی از نامه بهرام بیضائی خطاب به محسن قریب». سینما (۳۷۳). ۱۳۷۸.)
  • نامه‌ای به محمد بهرامی (تصویرِ دستخط)
  • نامه‌ای به خانه تئاتر ایران[۲۶]

یاد و یادبود[ویرایش]

  • «با یاد مهدی اخوانِ ثالث» در کتابِ باغ بی‌برگی: یادنامهٔ مهدی اخوان ثالث (م. امید) (۱۳۷۰؛ چاپِ دیگر: «تجربهٔ مرگ» در کتابِ ناگه غروب کدامین ستاره: یادنامهٔ مهدی اخوان ثالث (م. امید)، ۱۳۷۰)
  • «این معلم بی استاد». فیلم (۱۹۷): ۳۵-۳۴. ۱۳۷۵.
  • «به احترام هوشنگ گلشیری». کارنامه (۱۳): ۳۸. ۱۳۷۹.
  • «کرنشی سه‌گانه به بامداد». کارنامه (۱۳): ۳۸. ۱۳۷۹. (چاپِ دیگر در کتابِ بامداد همیشه: یادنامه‌ی احمد شاملو، ۱۳۸۱)
  • «از نگفتنْ گفتن» (در کتاب سر زدن به خانه‌ی پدری ۱۳۸۳)
  • پیام تسلیتِ درگذشتِ حمید لطفی
  • «این از روزگار است». اعتماد (۱۵۷۶): ۱. ۱۳۸۶. (تصویرِ دستخط در «یادداشتِ بهرام بیضایی در سوگِ اکبر رادی». سیمیا (۲): ۱۳-۱۲. ۱۳۸۶.)
  • «لحنِ سی‌ویکُم: پرویز مشکاتیان را یاد!». بخارا (۷۵): ۹. ۱۳۸۹.
  • نوشته‌ای با مطلعِ «روز مرگش پرسید مادرم» (تصویرِ دستخط)
  • «یادمانِ سمندریان» (۱۳۹۱؛ تصویرِ دستخط)
  • «زاون/۱» (۱۳۹۳؛ تصویرِ دستخط)
  • «زاون/۲» (۱۳۹۴؛ تصویرِ دستخط)
  • «روشنفکر تمام‌وقت». اندیشه پویا (۳۳): ۱۱۵-۱۱۴. ۱۳۹۴.
  • قصیده‌ای در سوگِ سیمین بهبهانی با مطلع «ز گهواره تا گور زور است و زور . . .»
  • «دریغ آن گنج دانش». اعتماد (۴۰۰۴): ۸. ۱۳۹۶.

پروانه[ویرایش]

  • متن واگذاری حقّ نمایش نمایشنامهٔ پهلوان اکبر می‌میرد به عبّاس جوانمرد (۱۳۴۲؛ تصویرِ دستخط در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
  • «متن واگذاری فیلمنامهٔ «شب سمور»» (در کتاب شناختنامهٔ مسعود کیمیایی، ج ۲، ص ۱۴۱۱)
  • پروانهٔ نمایشنامه‌خوانیِ گمشدگان به نفع سیل‌زدگان معمولان (۱۳۹۸؛ تصویرِ دستخط بر پوسترهای رپرتوار گروه تئاتر گیتی، تابستانِ ۱۳۹۸)

گزیده و برگرفته و نقل‌شده[ویرایش]

در دورانِ زندگی بیضایی، با یا بی آگاهی خودش، پاره‌هایی از گفته‌ها و نوشته‌هایش را دیگرانی برگرفته و منتشر کرده‌اند. از این جمله است کتابِ بهرام‌نوشت (۱۳۹۶) که گزیدهٔ فرشید قلی‌پور از نوشته‌های بیضایی است و فصلِ «زندگی‌نامه» از کتابِ غریبه‌ی بزرگ (۱۳۸۳) که بازنوشتهٔ محمّد عبدی از حسب حال بیضایی است و سخن بیضایی در پذیرشِ جایزهٔ ویژهٔ جشن دنیای تصویر در سال ۱۳۸۶ که در صفحهٔ ۸۹ شمارهٔ ۱۷۴ مجلّهٔ دنیای تصویر آمده است و سخنان کوتاهش در شب منتقدان در ۳۰ فروردین ۱۳۷۲ که در صفحهٔ ۷ و ۱۳ شمارهٔ ۱۴۱ مجلّهٔ فیلم آمده است.

نوشته‌های گروهی[ویرایش]

در بعضی نوشته‌های گروهی نیز امضای بیضایی آمده است، گاهی بی اطّلاعِ خودش. وی در این موارد اغلب نامهٔ اعتراض نوشته است تا روشن شود که بر چه چیز صحّه نهاده و بر چه نه.

اعلامیه‌ها و نامه‌های کانون نویسندگان[ویرایش]

  • «دربارهٔ یک ضرورت»
  • نامهٔ معروف به «نامهٔ ۴۰نفره»

و پس از کناره‌گیری از کانون به سال ۱۳۵۷:

دیگر[ویرایش]

و چند آگهی تسلیت:

اسفار مشکوک[ویرایش]

  • رهسپار، مهرداد (۱۳۴۵). «شاهین سرکیسیان و روزنهٔ آبی». جهان نو: ۱۳۳-۱۳۵.
  • «یادی از جلال»، با نام مستعار «مهرداد رهسپار»، در یادنامه جلال آل احمد (علی دهباشی)
  • شعری منثور منسوب به بیضایی با مطلعِ «وطن، وطن، وطنِ من! / وطن! / تو دوست، دوست، دوست نمی‌داریم!»
  • رهسپار، مهران (۱۳۶۶). «اجاره‌نشین‌ها، تصویری کوچک از دنیای بزرگ». مفید (۳). (چاپ‌های دیگر در کتاب‌های مجموعهٔ مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی و داریوش مهرجویی: نقد آثار از الماس ۳۳ تا هامون) (جمال میرصادقی پیش‌تر به این نام مطلب منتشر کرده است.)

جعلیات[ویرایش]

گاهی مطلبی به اشتباه از بیضایی نقل شده، و بعض این موارد را بیضایی تکذیب کرده است. از جمله، گاهی در نامه‌ای دسته‌جمعی امضای او بی‌اجازه استفاده شده. یک بار در تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی پیامی جعلی به نامش برای درگذشت عزت‌الله انتظامی از یک شبکهٔ اجتماعی اینترنتی نقل شده. رسانه‌های ایرانی هم بارها اقوال شفاهی و کتبی بدون سند از او آورده‌اند که تأیید یا تکذیب درستیشان دشوار است - از جمله عبارتِ «من بهایی هستم» که بعض رسانه‌های اصول‌گرای جمهوری اسلامی ایران چندین بار نقل کرده‌اند.

گفتگوها[ویرایش]

مطبوعاتی[ویرایش]

گفتگوهای مفصّلِ بیضایی کتاب شده‌است. گفتگوهای کوتاه‌تری که چاپ هم شده اینجا فهرست می‌شود. بیضایی بیشترِ اوقات نوشتهٔ گفتگوهایش را پیش از چاپ ویرایش کرده یا از اوّل پرسش‌ها را به صورت کتبی پاسخ گفته است.

تاریخ گفتگو عنوان / موضوع تاریخ انتشار طرف گفتگو توضیحات
گفت‌وگو و توضیح بر نمایشنامه‌های غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان: سه ساعت صحبت با نصرت پرتوی، بهرام بیضایی و عبّاس جوانمرد ۱۳۴۵ روشنفکر (۶۵۸): ۱۱-۱۰ و ۴۷ و ۵۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۶ چند پرسش از بهرام بیضایی درباره‌ی میراث و ضیافت ۱۳۴۶ کیهان (۷۳۱۴): ۱۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۶ میزگرد تئاتر ۱۳۴۶ سعید سلطانپور، آربی اوانسیان، محمود دولت‌آبادی کتاب جگن (۵): ۹۱-۷۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ‌های دیگر: «میزگرد تئاتر: درباره‌ی «میراث» و «ضیافت»». سیمیا (۲): ۱۸۷-۱۶۵. ۱۳۸۶. و در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
قصه یک تخیل در سال یأس از قرن یائسه شهریور ۱۳۴۸ صادق هاتفی فردوسی (۹۲۸): ۲۰-۱۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۸ . . . و همیشه در پی صحنه‌ی گرد: گفت‌وگویی با بهرام بیضایی به مناسبت اجرای سلطان مار در تئاتر بیست‌وپنج شهریور ۱۳۴۸ آیندگان (۵۳۲): ۶ و ۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۸ حرف‌هایی با بهرام بیضایی درباره‌ی سلطان مار ۱۳۴۸ فیلم و هنر (۲۶): ۳۵ و ۴۱-۴۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۴۸ گفت‌وشنودی با بهرام بیضایی و بحثی پیرامون سلطان مار و نمایش‌های بومی ایران ۱۳۴۸ بیژن مهاجر امید ایران (۷۸۷): ۱۲-۱۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
حرف‌های سازندگان دو فیلم ایرانی شرکت‌کننده در نخستین جشنواره‌ی جهانی فیلم تهران – آربی اوانسیان و بهرام بیضایی اردیبهشت ۱۳۵۱ نشریه‌ی روزانه‌ی نخستین جشنواره‌ی جهانی فیلم تهران. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
درخشش فوق‌العاده یک فیلم، یک کارگردان ۱ خرداد ۱۳۵۱ علیرضا نوری‌زاده فردوسی (۱۰۶۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
پای صحبت بهرام بیضایی سازنده‌ی فیلم رگبار: تجربه‌های من در تئاتر و سینما خرداد و تیر ۱۳۵۱ کاوه رستگار رودکی (۸ و ۹): ۱۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: فیلم و سینما (۱۲). فروردین ۱۳۷۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) و «وقتی از تئاتر حرف می‌زنیم . . .: تکه‌هایی از سه گفت‌وگو با بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۴۱-۳۰. ۱۳۸۶. و کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
ترکِ غوغای دکان‌داران ۱۳۵۶ سینما (۶). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: «وقتی از تئاتر حرف می‌زنیم . . .: تکه‌هایی از سه گفت‌وگو با بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۴۱-۳۰. ۱۳۸۶.)
صحنه‌هایی هست که با قلب می‌سازید نه عقل . . . ۱۳۵۶ هژیر داریوش سینما ۶ (۳۱). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۵۶ احمد کامیابی مسک منتشرشده به‌طور محدود در پایان‌نامه‌های دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای دراماتیک (دانشگاه هنر)
متشکرم، دیگر طاقت فیلمسازی ندارم ۵ آذر ۱۳۵۶ ستاره سینما (۲۱۱). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (نقل از سینما ۶)
۲۸ اسفند ۱۳۵۶ آیندگان: ۱۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
(پرسش‌وپاسخ با جوانان و هنرمندان سینمای آزاد) فروردین و اردیبهشت ۱۳۵۷ منتشرشده در چهار شمارهٔ رستاخیز جوان
کناره‌گیری از بازیِ عربده‌کشان ۱۳۵۷ جوان. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: «وقتی از تئاتر حرف می‌زنیم . . .: تکه‌هایی از سه گفت‌وگو با بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۴۱-۳۰. ۱۳۸۶.)
۱۳۵۸ نمادی از مقاومت در کتابِ مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی
تعصب و نابرابری‌های اجتماعی زمینه‌ساز فکری من است ۱۵ تیر ۱۳۶۸ هدف. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
غریبه‌ای در پی تفاهم اسفند ۱۳۶۸ شهرام جعفری‌نژاد، امید روحانی، خسرو دهقان فیلم (۸۷): ۴۴-۵۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: ماهنامهٔ سینمایی فیلم: گفت‌وگوها: ۱ تا ۲۰۰: جلد اوّل: ۳۹۰-۳۹۷. ۱۳۷۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
۱ تیر ۱۳۶۹ هر کس یک فیلم خوب در ایران ساخته باشد، معلم من است مرداد ۱۳۶۹ دانشجویانِ دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر فیلم (۹۳): ۲۰-۲۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (بخش‌هایی از گفتگویی مفصّل، به کوششِ آنتونیا شرکاء)
کارگردانی مهمترین بازی است ۱۳۶۹ پرویز شهبازی و . . . گزارش فیلم (۸). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (در جلسهٔ دفاع پایان‌نامهٔ پرویز شهبازی، دربارهٔ هیچکاک، همچون استاد راهنما)
بهار ۱۳۶۷ سینما و تئاتر بدون تجربه کردن می‌میرند اردیبهشت ۱۳۷۰ حمید امجد، احمد پایداری گزارش فیلم. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: سیمیا: ۱۹۹-۲۱۵. ۱۳۸۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
و همه‌ی جهان بازی است بهار ۱۳۷۰ حمید امجد، احمد پایداری گزارش فیلم (۱۲). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۰ یک کنجکاوی ته ذهن اسفند ۱۳۷۰ امید روحانی فیلم (۱۲۰): ۶۱-۶۴. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: ماهنامهٔ سینمایی فیلم: گفت‌وگوها: ۱ تا ۲۰۰: جلد دوّم: ۵۳۷-۵۴۰. ۱۳۷۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
مسافران فیلم بسیار بسیار ساده‌ای است در ستایش زندگی و امیدهای نو ۱۳۷۱
شبی آینه در خوابم درخشید ۱۵ دی ۱۳۷۱ زاون قوکاسیان گزارش فیلم (۳۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
لحظهٔ پرواز دی ۱۳۷۱ شهرام جعفری‌نژاد فیلم (۱۳۵): ۳۵-۳۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
فیلم جدی دارای اندیشه در هیچ جای جهان تماشاگر بی‌شمار ندارد ۲۳ دی ۱۳۷۱ مسلم منصوری سینما (۳۷). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
جستجو در ریشه‌ها خرداد ۱۳۷۲ خسرو دهقان فیلم (۱۴۲): ۹۷-۹۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۲۴ اکتبر ۱۹۹۳ (۲ آبان ۱۳۷۲) پاسترناک، سولژنیتسین و بیضایی بهمن ۱۳۷۲ تماشاکنان چهارمین جشنوارهٔ فیلم‌های ایرانی در شیکاگو فیلم (۱۵۳): ۶۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
در جست و جوی سینمای ایران تابستان ۱۳۷۳ گفتگو (۴): ۱۸۶-۱۶۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۴ گروهی آن وسط آذر ۱۳۷۴ زاون قوکاسیان فیلم (۱۸۱): ۷۱. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
شما می‌توانید امیدوار باشید ۱۳۷۵ سینمای آزاد (۱): ۲۶-۱۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۷۶ از جهان پاکان در پی اصل گمشده تیر ۱۳۷۶ حمید امجد دنیای تصویر (۴۶): ۳۱-۳۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: سیمیا (۲): ۱۳۷-۱۵۲. ۱۳۸۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)) و به ترجمهٔ انگلیسی غزال بزرگمهر در مجلّهٔ Iranian Studies در ۲۰۱۳
سفر عیلامی ۱۳۷۶ مهرداد بهار در کتابِ از اسطوره تا تاریخ
بهرام بیضائی ۴ بهمن ۱۳۷۶ محمد عبدی سینما (۲۹۸). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
بهرام بیضائی از تئاتر نو می‌گوید ۹ اسفند ۱۳۷۶ داود فاضلی عصر هنر (۱۱). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
گفت‌وگو با بهرام بیضائی ۱۳۷۷ زاون قوکاسیان، مسلم منصوری، حمید امجد، احمد پایداری پاره‌هایی از چند گفتگو، در کتابِ سینما و ادبیات: چهارده گفتگو
از گذشته و تاریخ جز احساس رقّت و نفرت چیزی در من نیست اردیبهشت ۱۳۷۷ جهانبخش نورایی، احمد طالبی‌نژاد فیلم و سینما (۲): ۲۸-۳۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: «من اگر ماندم برای این بود که دست به نوشتن داشتم». سینمای آزاد (۱۴): ۱۹-۱۰. ۱۳۷۷.)
بهارِ ۱۳۷۷ بازاندیشیِ جهانِ کهن: گفت‌وگو با بهرام بیضایی دربارهٔ «بانو آئویی» و «کارنامه بندار بیدخش» اردیبهشت ۱۳۷۷ حمید امجد فیلم و سینما (۲): ۴۴-۴۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر: سیمیا (۲): ۲۶۲-۲۴۷. ۱۳۸۶. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک))
نقد یک گفت‌وگوی فرهنگی است زمستان ۱۳۷۷ محمد عبدی در کتاب نقد فیلم در ایران، انتشارات آگه‌سازان
۱۳۷۷ موسیقی نمایشی: در گفت‌وگوی بابک بیات با بهرام بیضایی ۱۳۷۹ بابک بیات صحنه. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ‌های دیگر: «گفت‌وگوی بابک بیات و بهرام بیضایی». مقام موسیقایی (۶): ۱۵۶-۱۶۹. ۱۳۹۰. و «موسیقی نمایشی: گفت‌وگوی بابک بیات و بهرام بیضایی». هنر موسیقی (۱۷۵): ۴۴-۵۵. ۱۳۹۷.)
درباره گفت‌وگو با باد ۱۳۷۹ زاون قوکاسیان در کتاب گفت‌وگو با باد، نشر دیدار
۱۱ خرداد ۱۳۷۹ روایت تراژدی قدرت به زبان نمایش و سینما مرداد ۱۳۷۹ علی معلّم، حسن ملکی و حاضران جلسه دنیای تصویر (۸۳): ۶۰-۶۲. ۱۳۷۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۲ خرداد ۱۳۷۹ نقد و بررسی «سه برخوانی» مهر ۱۳۷۹ منوچهر آتشی، علی‌محمد حق‌شناس، حمید یاوری، رسول نظرزاده، حسین سناپور، مطلق کارنامه (۱۳): ۳۷-۲۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
نمی‌خواهم با سینما کاسبی کنم بهمن ۱۳۷۹ سیامک پورزند گزارش فیلم (۱۶۶). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
نمی‌خواهم خودم را اندازه شعور منتقد خارجی کنم اسفند ۱۳۷۹ سیامک پورزند سینما جهان (۲). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۲۰۰۱ حمید دباشی منتشرشده به ترجمهٔ انگلیسی در کتابِ Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, and Future
تصویر روابط مادی در جامعه امروز ۲۶ آذر ۱۳۸۰ زاون قوکاسیان سینما جهان (۳۹): ۱۲۰-۱۰۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
فیلمی که عین واقعیت باشد، دروغ محض است ۲۸ آذر ۱۳۸۰ سعید قطبی‌زاده سینما (۵۰۷). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
واقعیت به مراتب تلخ‌تر است ۶ دی ۱۳۸۰ محمد عبدی ایران (۲۰۰۷). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
آدم‌های جاکن‌شده . . . دی ۱۳۸۰ نوشابه امیری گزارش فیلم (۱۸۵): ۷۴-۷۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
سگ‌کشی مهربان‌تر از واقعیت جامعه ماست ۱۶ دی ۱۳۸۰ منیژه بهارلو نوروز. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
سگ‌کشی کابوس من است ۱۶ دی ۱۳۸۰ مختار شکری‌پور همبستگی (۳۵۰). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
تجربهٔ شخصی، مسألهٔ اجتماعی دی ۱۳۸۰ حمید امجد فیلم (۲۷۹): ۱۱۶-۱۱۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
اینجا تک‌گویی حاکم است نه گفت‌وگو ۲۷ اسفند ۱۳۸۰ محمد عبدی بنیان (۲۹). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
سایه رعب‌آور روشنفکر بر ساحت هنرمند ۱۳۸۰ خسرو دهقان نقد سینما (۳۰): ۱۴-۱۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
در کتابِ سینمای ایران؛ روزگار نو (۱۳۸۱)
بازیگر فقط باید خوب بازی کند! آبان ۱۳۸۱ رضا کیانیان فیلم (۲۹۲): ۱۲-۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر در کتابِ بازیگری در قاب (۱۳۸۷))
۲۶ مرداد ۱۳۸۱ معنویت گمشده: گزارشی از جلسه نمایشنامه‌خوانی خانه تئاتر با حضور بهرام بیضائی ۱۳۸۱ نمایش (۵۴): ۳۰-۲۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۰ تنها امید، خلّاقیّت است ۱۳۸۳ در کتابِ سر زدن به خانه‌ی پدری
عشق و استعداد بازیگری ۱۳۸۱ ناصر صفاریان در کتابِ آیه‌های آه: ناگفته‌هایی از زندگی فروغ فرخ‌زاد (چاپ دیگر: آیه‌های آه: ناگفته‌هایی از زندگی و کار فروغ فرخ‌زاد)
۱۳۸۰ گفت‌وگو با بهرام بیضایی ۱۳۸۱ در کتابِ بهرام بیضایی و پدیده‌ی سگ‌کشی (پاره‌ای از این گفتگو در ۲۶ تیر ۱۳۹۸ در روزنامهٔ همشهری با عنوانِ «در ستایش حرفه‌ای بودن» منتشر شده است.)
غریبه‌ی بزرگ ۲۲ آبان ۱۳۸۱ محمد عبدی همشهری (۲۸۹۷). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
مسافران؛ عرصهٔ گفت‌وگوی عواطف است آذر ۱۳۸۱ جابر قاسمعلی فیلم‌نگار (۵): ۴۷-۵۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
صحنه نمایش می‌تواند دوره‌های تاریخی را متحول کند ۱۳۸۲
من دوست‌دار دانشم ۱۳۸۲ رضا کوچک‌زاده هنرهای نمایشی (۲). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
هزارویک شب ایرانی ۸ مهر ۱۳۸۲ رضا آشفته شرق (۲۹). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
حرفی که باید سال‌ها پیش می‌زدم ۲۳ مهر ۱۳۸۲ کیومرث مرادی سینما (۶۰۰). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
اسطوره، تراژدی و داستان امروز ۲۷ مهر ۱۳۸۲ بابک مستوفی یاس نو (۱۸۳). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
شهرزاد، آناهیتا بر روی زمین ۱ آبان ۱۳۸۲ محمد عبدی ایران (۲۶۱۷). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
زیستن در کنار قدرت آبان ۱۳۸۲ احمد طالبی‌نژاد، بیتا ملکوتی هفت (۶): ۶۳-۵۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
زندگی‌نامه ۱۳۸۳ محمد عبدی در کتابِ غریبه‌ی بزرگ: زندگی و سینمای بهرام بیضائی (بازنوشته در صیغهٔ سوّم شخص)
هزارویک شب، و ضحاک در گفت‌وگو با بهرام بیضایی ۱۳۸۴ امیرکاووس بالازاده کتاب ماه هنر (۷۹ و ۸۰): ۳۶-۳۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
بهرام بیضائی ۱۳۸۴ . ملکوتی، بی‌تا، ویراستار. اسطورهٔ مهر: زندگی و سینمای سوسن تسلیمی. تهران: نشر ثالث. ص. ۲۳۵-۲۱۱. شابک ۹۶۴-۳۸۰-۰۸۰-۶.
منتشرشده به ترجمهٔ انگلیسی در کتابِ Cinemas of the Other: A Personal Journey with Film-Makers from the Middle East and Central Asia
«کجاست کسی که داوری کند؟!» ۱۳۸۵ صحنه (۵۰): ۴۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
نگران زمانی که از چنگ می‌گریزد: گفت‌وگو با بهرام بیضایی درباره‌ی «افرا؛ یا روز می‌گذرد» ۱۳۸۶ سیمیا (۲): ۳۶۳-۳۳۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
بهرام بیضایی: اکثر زنده‌گی ما یک تک‌گویی بزرگ است ۱۳۸۶ فردوسی (۶۰ و ۶۱): ۶۱-۶۰. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
۱۳۸۶ خودمان با خودمان نقشه می‌کشیم – این نمایش یک تاریکخانه است ۱۳۸۶ علی قلی‌پور اعتماد (۱۵۸۸ و ۱۵۸۹): ۱۰ و ۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
به گفتگوی واقعی نیازمندیم بهمن ۱۳۸۷ علیرضا کاوه سینما (۸۲۸): ۱۷-۲۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم، ۱۳۹۸)
اسطوره هویت‌های دوگانه در درامی معاصر اسفند ۱۳۸۷ حمید امجد صنعت سینما (۸۰): ۲۷-۳۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم، ۱۳۹۸)
۱۳۸۸ دیگر وقت تعارف نیست ۱۳۸۸ شاهین امین سینمای پویا (۱۵). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
گفت‌وگو با بهرام بیضایی: خواب بزرگ ۱۳۸۸ احمد طالبی‌نژاد فیلم (۳۹۳): ۸۵-۷۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
سگ‌کشی آیینه‌ای بود که خودشان را در آن دیدند: گفت‌وگو با بهرام بیضایی درباره‌ی تاریخ معاصر، اسطوره‌ها و هنر ۱۳۹۰ تجربه (۷): ۱۰۴-۱۰۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
غروبِ عروسک‌ها در دیاری غریب بهار ۱۳۹۱ نگار نعمتی دفترهای تآتر (۱۱): ۳۵-۵۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپِ دیگر در کتابِ گروه هنر ملّی از آغاز تا پایان، ۱۳۹۵)
۱۳۹۱ در کتابِ لذّت فیلم دیدن: گفت‌وگوهایی درباره‌ی سینما
چه محکمه‌های روشنفکری که گذراندم: گفت‌وگو با بهرام بیضایی به مناسبت تولد ۷۵سالگی‌اش ۱۳۹۲ اندیشه پویا (۱۲): ۱۲۲-۱۱۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
«آرش» حرف مردمی است که شنیده نمی‌شوند: گفت‌وگو با بهرام بیضایی دربارهٔ حضور چهارسال‌ونیمهٔ او در آمریکا ۱۳۹۴ اندیشه پویا (۲۴). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
آزادی می‌خواستند برای سانسور دیگران: گفت‌وگو با بهرام بیضایی که در شب‌های شعر گوته به جای حکومت، روشنفکران را به نقد گرفت ۱۳۹۵ اندیشه پویا (۳۹): ۱۳۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
احساس می‌کنم که در ایرانم – ایران آرمانی‌ام ۱۳۹۵ شرق (سالنامه): ۲۰۳-۲۰۲. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
(سانسور در سینمای ایران) ۲۰۱۶ منتشرشده به ترجمهٔ انگلیسی در کتابِ Iranian Cinema Uncensored
می‌خواهم مردم را به تاریخ ببرم: گفت‌وگو با بهرام بیضایی درباره‌ی زبان آرکائیک در نمایشنامه‌هایش ۱۳۹۶ صدا (۱۲۰): ۸۷-۸۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ کامل‌تر در کتابِ زبان آرکائیک در نمایشنامه‌های بهرام بیضایی کارِ ایرج افشاری اصل)
بیضایی: «رگبار» شعار سیاسی نمی‌دهد ۱۳۹۶ شرق (۲۹۲۴): ۱۴ و ۱۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (چاپ دیگر در کتابِ همچون در یک آینه: دیروز و امروز سینمای ایران)
به قلم پناه بردم وقتی همه فریاد می‌زدند: گفت‌وگو با بهرام بیضایی به بهانهٔ اجرای فیلم-تئاتر «آینه‌های روبرو» در تالار وحدت ۱۳۹۶ اندیشه پویا (۴۵): ۱۳۹-۱۳۸. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
از زندگی و تئاتر ۱۳۹۶ احمد نیک‌آذر آوای تبعید بر گستره ادبیات و فرهنگ (۳): ۴۱-۳۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک) (متن گفته‌های بیضایی در فیلم مستند ریشه‌ها)
جار می‌زنیم صدایی شنیده نشود ۱۳۹۷ شرق (۳۱۷۳): ۱۰-۹ و ۱۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
گادفری چشایر در کتابِ In the Time of Kiarostami
ریشه دواندن در باد ۱۳۹۷ حمید امجد دفترهای تآتر (۱۵): ۱۲۰-۱۰۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
(رضا براهنی)
و قصه‌ی خودِ شهرزادِ قصه‌گو ۱۳۹۸ امید روحانی در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم (۱۳۹۸)
وقتی خود را به خواب می‌زنیم! ۱۳۹۸ علیرضا کاوه در کتابِ بهرام بیضایی و وقتی همه خوابیم (۱۳۹۸)

در تک‌شمارهٔ ۲ و ۳ مجلّهٔ کاج (۱۳۹۸) نیز گفته‌هایی از بیضایی منتشر شده است.

نقل قول[ویرایش]

گاهی گفته‌ای از بیضایی به صورتِ نوشته نقل شده، از جمله در کتاب‌های فانوس خیال: سرگذشت سینمای ایران از آغاز تا انقلاب اسلامی (۱۳۷۴) و تیاتر قرن سیزدهم (۱۳۷۸) حمید امجد و مقالهٔ ««رئالیزمِ معمول را بگذارید کنار»: یادداشت‌هایی از تمرینِ «چهارراه»» (۱۳۹۷) حمید احیاء که بیشترِ نامش هم نقلِ قولِ بیضایی است و مقالهٔ «ما و بهرام بیضایی» (۱۳۹۶) از هادی سروری و مقالهٔ «بیضایی: «رگبار» شعار سیاسی نمی‌دهد» (۱۳۹۶) که نقل پرویز جاهد است از گفته‌های بیضایی در مجلسی. همچنین از گفتگوهای وی با مأمورانِ وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران یا نیروی انتظامی پاره‌هایی در گفتگوهای کسانی چون مسعود کیمیایی و مسعود بهنود به میان آمده و گاه چاپ شده‌است.

گاهی هم گفتاری از او به زبانی دیگر ترجمه و چاپ یا به طور شفاهی – ضبط‌شده یا غیر – منتشر شده است. از این جمله است یک گفتگوی حمید دباشی با بیضایی که به ترجمهٔ انگلیسی در کتابِ Close Up: Iranian Cinema, Past, Present, and Future آمده و ترجمهٔ انگلیسیِ شفاهیِ عباس میلانی از گفتارِ بیضایی دربارهٔ جانا و بلادور که فیلمبرداری و در اینترنت منتشر شده است.

سین جیم[ویرایش]

برخی از پرسش و پاسخ‌های مکتوب بیضایی با ساواک منتشر شده‌است. (آگاهی‌های چندانی از این اسناد به دست نمی‌آید؛ مگر چند مطلبِ عقیدتی. از راهِ نمونه، مطابق این اسناد، علی‌رغم مذهبِ پدری و قبالهٔ نخستین ازدواج، مذهبِ بهرام بیضایی «اسلام» بوده‌است.)[۲۸] نیز گزارش‌هایی از ساواک که برخی از گفته‌های وی را به‌طور غیرمستقیم بازگفته است.[۲۹]

ترجمه[ویرایش]

نمایشنامه‌های لی‌کویی، گردباد سیاه و مهر تقلبی و دایره‌ی گچی در کتابِ نمایش در چین را داریوش آشوری به فارسی درآورده (گویا از زبان انگلیسی). در همین کتاب نمایشنامهٔ کوتاهِ دیگری به نام «گوی گل» نیز هست که ظاهراً بیضایی ترجمه کرده‌است. در نامه‌ای از سیمین دانشور به جلال آل احمد آمده که دانشور مُهر تقلّبی را برای ویرایش به بیضایی سپرده است.[۳۰]

و این یگانه کارِ ترجمهٔ بهرام بیضایی نیست. ولی روی هم رفته چنین نمی‌نماید که در کارنامهٔ بیضایی بتوان ترجمه‌های چندانی به معنای متعارف یافت. جای دیگری که نام آشوری و بیضایی با هم همچون مترجم آمده پای ترجمهٔ یک نوی ژاپنی کارِ سه‌آمی موتوکیو به نامِ آتسوموری است که آذر ماهِ ۱۳۴۲ در شماره هفتم مجلّه آرش و سپس تابستان ۱۳۴۳ در مجلّه موسیقی با افزوده‌هایی در حاشیه به ترجمهٔ سهراب سپهری چاپ شده‌است. این ترجمه از روی برگردان انگلیسی به قلم آرتور ویلی است[۳۱] و افزوده‌ها را سپهری از روی ترجمهٔ فرانسوی نوئل پری فراهم کرده‌است.[۳۲] آتسوموری سرانجام در کتاب نمایش در ژاپن چاپ شد. تنها جاهایی که نام بیضایی به تنهایی همچون مترجم آمده پای کابوکی کانجینچو کارِ نامیکی گوهی سوّم است، که بیضایی از روی ترجمهٔ انگلیسی جیمز براندن و تاماکو نیوا به فارسی درآورده و سال ۱۳۴۳ در شمارهٔ ۹۴ مجلّه موسیقی و کتاب نمایش در ژاپن چاپ کرده‌است،[۳۳] و نیز پای کیوگن پرنده‌گیر در دنیای مردگان که از روی ترجمهٔ انگلیسی شیو ساکانیشی و نیز ترجمهٔ آرتور ویلی به فارسی درآمده و در همان سلسله مقالات (به نام «نمایش در ژاپن» به سال ۱۳۴۳) در مجلّه موسیقی و سپس در کتاب نمایش در ژاپن چاپ شده. این کتاب ضمیمه‌ای کوتاه نیز دارد که بیضایی از قلم ریوساکو تسونودا و دانلد کین به فارسی ترجمه کرده‌است.[۳۴]

بیضایی نوی بانو آئویی از دورهٔ موروماچی ژاپن را نیز ترجمه و سال ۱۳۶۹ در کتاب صبح منتشر کرده‌است. بنا بوده این نمایشنامه همراهِ ترجمه‌های دیگری از او به وسیلهٔ انتشارات نیلا تجدید چاپ شود.

سال‌ها پس از این ترجمه‌ها، همسرِ بیضایی نیز کتابی دربارهٔ کیوگن نوشت و چندین نمایشنامهٔ کوتاهِ ژاپنی را به فارسی درآورد و در این کتاب چاپ کرد:

از جملهٔ این متن‌ها یکی کیوگنِ شکارچی پرنده در برزخ است که ترجمهٔ دیگری از همان متن پرنده‌گیر در دنیای مردگان است.

چاپ‌نشده‌ها[ویرایش]

نوشته‌های فراوانی از نویسنده به چاپ نرسیده است. از این جمله است بعضی فیلمنامه‌های فیلم‌شده مانند سفر و قالی سخنگو و کتاب‌های دیگری؛ بعضی منتظر چاپ، بعضی بی‌پروانهٔ نشر. نام و نشان و داستانِ بعضی از کارهای منتشرنشدهٔ بیضایی در کتابی به نامِ بهرام بیضائی کارِ شهرام جعفری‌نژاد آمده است.[۳۵] همچنین در «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی» که بارها در مجلّات و کتاب‌های گوناگون چاپ شده می‌توان نام بعضی از نوشته‌های چاپ‌نشدهٔ او را دید.[۳۶] از فیلمنامه‌های منتشرنشدهٔ بیضایی می‌شود داستان باورنکردنی (۱۳۵۸ و ۱۳۶۱) و قلعهٔ کولاک (۱۳۶۴) و چه کسی رئیس را کُشت؟ (۱۳۴۹ و ۱۳۷۱) و اعتراض (۱۳۷۵) و سَنَد (۱۳۸۳) و سلسله‌ای از طرح‌های فیلم به نام شغل یک و شغل دو و شغل سه و غیره را برشمرد. فیلمنامه‌ای که از پیش‌نویس‌های نمایشنامهٔ افرا، یا روز می‌گذرد بوده است هم هنوز منتشر نشده است. بعضی از نمایشنامه‌های منتشرنشده عبارت است از گزارش به بالانشینان (۱۳۴۵)، مجلس بساط برچیدن (۱۳۷۶) و همایش (۱۳۷۸). چاقو در پشت (۱۳۷۳) و چهارراه (۱۳۸۸) نیز به ترتیب به سال‌های ۱۳۷۸ و ۱۳۹۷ به نمایش درآمده، ولی چاپ نشده‌اند. نسخهٔ نوینِ نمایش در ایران هنوز به طبع نرسیده. بیضایی به خواستِ خود بعضی از کارهایش را منتشر نکرده‌است. هفتمین طرح فیلمَش برای صدمین سال سینما را چاپ نکرده‌است. گفتگوی بلند بیضایی با حمید امجد و احمد پایداری به سال ۱۳۶۷ هنوز به صورت کامل چاپ نشده‌است. گفتگوی بیضایی با روح‌الله جعفری نیز از کتاب گروه هنر ملَی از آغاز تا پایان (۱۳۹۵) حذف شده‌است. گفتگوی بیضایی با عباس میلانی برای نسخهٔ فارسیِ کتابِ Eminent Persians هنوز منتشر نشده‌است.

از کارهایی که بیضایی در آمریکا نوشته و منتشر نکرده‌است می‌توان پیام دورادور (۱۳۹۰)، زرّین‌تاج (۱۳۹۱)، مبارک و آرزو (۱۳۹۲)، دلپسند و دیو (۱۳۹۲)، پهلوان ارژنگ و ارغوان (۱۳۹۲)، دیودختر و دلپسند (۱۳۹۲)، میرخان و تخت زر (۱۳۹۳)، پهلوان گیسو و مبارک (۱۳۹۳)، داستان‌های دوزخی (۱۳۹۴)، داش آکل به گفته‌ی مرجان (۱۳۹۶) و رسالهٔ پژوهشیِ سایه‌بازی ایرانی (۱۳۹۵) را نام برد.[۳۷]

کتاب‌های منتظر چاپ
نـــامِ کـتـاب گـونه سال نگارش سال انتشار اعلام‌شده ناشر اعلام‌شده ترجمه توضیحات
جانا و بلادور نمایشنامه ۱۳۵۶ و ۱۳۷۸ ۲۰۱۷ برای تماشاکنانِ انگلیسی‌زبانِ نمایش به انگلیسی ترجمه شده، ولی چاپ نشده. سایه‌بازی. سال ۱۳۹۱ نویسنده نمایش داده، ولی برای همگان منتشر نشده.
طرب‌نامه نمایشنامه ۱۳۷۳ ۲۰۱۷ فروردین و آبان ۱۳۹۵ به کارگردانی نویسنده در آمریکا به نمایش درآمده، ولی چاپ نشده‌است.
گزارش ارداویراف نمایشنامه ۱۳۷۸ ۲۰۱۷ سال ۱۳۹۳ به کارگردانی نویسنده بر صحنه خوانده شده، ولی چاپ نشده.
ماهی فیلمنامه ۱۳۸۳ روشنگران سال ۱۳۸۸ به طور غیررسمی و محدود منتشر شده است.
مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین نمایشنامه ۱۳۸۳ روشنگران نویسنده بر صحنه برده، ولی چاپ نشده‌است.
داستان باورنکردنی فیلمنامه ۱۳۵۸ و ۱۳۶۱ روشنگران
«امیدوارم بالاخره به آرزوی بزرگش برسد و بتواند آن کاری را که می‌خواهد برای نمایش در ایران انجام دهد و آن را تکمیل کند و تبدیل به یک کار ماندگار کند. امیدوارم آن قدر زنده باشم که بتوانم این کار را منتشر کنم.»
شهلا لاهیجی، ناشرِ کتاب‌های بیضایی، ۱۳۹۸[۳۸]

دیوان نمایش[ویرایش]

تنها دو دفترِ یکُم و دوّم از این دیوان به چاپ رسیده و دفترهای بعدی هنوز چاپ نشده‌است. نمایشنامه‌ای به نام رگبار (۱۳۴۲) از دفتر نخست جاافتاده و جای دیگری نیز برای همگان منتشر نشده و احتمالاً گم شده‌است. مترسکها در شب (نگاشته و منتشرشدهٔ ۱۳۴۱) دانسته و به رای بیضایی در دیوان نمایش نیامده. از دفتر دوّم نیز چند نمایشنامه جاافتاده که انتشار دیگری نیز نداشته، از جمله سرود نیمه‌راه (۱۳۴۷).

کتابِ مجموعهٔ کارها[ویرایش]

روز چهاردهم اسفند ۱۳۹۴ در جشنِ چاپِ نوی مجموعهٔ هشت‌جلدیِ مقالات و گفتگوهای آیدین آغداشلو در موزه هنرهای معاصر تهران، ناهید طباطبایی نویدِ چاپِ مجموعهٔ کارهای بهرام بیضایی را داد.[۳۹][۴۰]

سانسورشده‌ها[ویرایش]

نوشته‌های بیضایی نه تنها برای فیلم شدن یا نمایش بر صحنه به رد و عدم امکان ساخت از حیث پروانهٔ دولتی یا جذب سرمایه خورده، که برای چاپ هم دچار گرفتاری‌های فراوان بوده‌است. اسنادی از سانسور کتاب‌های بیضایی در بایگانی‌های دولتی، از جمله در کتابخانه ملّی ایران، موجود است. چند پارهٔ حذفی از چند کتاب بیضایی را می‌شود در کتابِ ممیزی کتاب: پژوهشی در ۱۴۰۰ سند ممیزی کتاب در سال ۱۳۷۵ (۱۳۹۶) کارِ احمد رجب‌زاده یافت.

گم‌شده‌ها[ویرایش]

یکی از دریغ‌های بیضایی گم شدنِ مقداری از کاغذهایش در اسباب‌کشی از اصفهان به تهران در سال ۱۳۴۷ بوده است. از نوشته‌های گم‌شدهٔ او می‌شود نمایشنامهٔ رگبار (۱۳۴۲) و طرح‌های فیلم مستند داستانی «میر نوروزی» و «شمر» و فیلمنامهٔ کوتاهِ ساز (۱۳۵۳) و بیشترِ نمایشنامهٔ نوشته‌های دیواری (۱۳۵۷) را برشمرد. هنوز نشانی از این آثار به دست نیامده است.[۴۱]

جهانبخش نورایی نیز از گم شدن نوشته‌ای از بیضایی خبر داده که – به خواست مقامات پلیسی جمهوری اسلامی ایران تا از پدر و مادرش تبرّی جوید – در بازداشت در تهران نوشته شده بود در ستایش پدر و مادرش.

نام‌ها[ویرایش]

دستِ کم یک جا را بیضایی به عبارتی برساختهٔ خودش نامیده، و آن کافه‌ای است به نامِ «شِنُفْدیدارْجای» در تهران.

رساله‌های دانشگاهی[ویرایش]

بیضایی استاد راهنما یا مشاور یا داور پایان‌نامه‌های چندی بوده است که از آن جمله است پایان‌نامه‌های لیسانس و فوق لیسانس حمید امجد و پایان‌نامه‌های لیسانس عزت‌الله انتظامی و مژده شمسایی و پرویز شهبازی.

سپارش‌ها[ویرایش]

بیضایی، همچنان که به سفارش قلم زده و در واقع متن بعضی از بهترین کارهایش مانند هشتمین سفر سندباد و سگ‌کشی و مجلس ضربت زدن را سفارش گرفته، نوشته‌هایی هم سفارش داده یا تشویق کرده است که پدید آیند، از ترجمه و شعر و غیر از این‌ها. یک نمونه از این سفارش‌ها برخی از شعرهای نمایشنامهٔ تُرُبِ بیژن مفید بوده است که بیضایی از پدرش، ذکایی، خواست که ساخت. نمونهٔ دیگر معرّفی بهزاد رحیمیان برای مدخل‌نویسی در موضوعات سینمایی به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی بوده که حاصلش انتشار مقالهٔ رحیمیان در جلدِ نوزدهمِ تاریخ جامع ایران (۱۳۹۴) بوده است.

پانویس[ویرایش]

توضیحات[ویرایش]

  1. جمال میرصادقی (گفت‌وگوها، همراه با پانزده داستان، ص. ۲۷۳)، رضا براهنی («دوست بزرگم، اکبر رادی، به شهادت چند نکته»، ۱۳۸۶)، محمدرضا شفیعی کدکنی (ادبیات فارسی: از عصر جامی تا روزگار ما، ص. ۱۱۵)، داریوش آشوری (پَرسه‌ها و پرسش‌ها، ص. ۳۷۴)، ژان ژاک گوتیه (۱۹۶۵)، علی دهباشی («بهرام بیضایی و تئاتر ملّی»، ۱۳۸۶) و . . . . جلال ستّاری و حمید سمندریان و اولریش مارزلف («پاسخ به بیضایی: نگاهی به کتاب هزار افسان کجاست؟»، ۱۳۹۱) و نصرالله قادرى و پژمان کریمی («اسیران عنکبوت غفلت»، ۱۳۹۵) نیز از جمله کسانیند که وجوهی از نوشته‌های بیضایی را نکوهیده یا کم‌ارزش شمرده‌اند.
  2. «مهرداد رهسپار» نامِ مستعارِ دیگرانی نیز بوده است؛ از جمله ابوالحسن نجفی در گفتگو با هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو در «گفتگو در پیرامون: داستان و داستان‌نویسی، وظیفه داستان‌نویس . . . آینده . .». کتاب چراغ (۴): ۵۸-۹۴. ۱۳۶۱.
  3. نخستین نمایشنامه‌های سبْکِ نوین در فارسی – از ترجمه و تصنیفِ دستِ اوّل – حوالی ۱۸۷۰ میلادی به قلمِ نویسندگانی چون میرزا حبیب اصفهانی و میرزا آقا تبریزی و میرزا جعفر قراچه‌داغی پدید آمد. حرفه‌ای شدنِ نمایشنامه‌نویسی از این هم بسی دیرتر انجامید – و هنوز هم در قرن بیست‌ویکم میلادی نمایشنامه‌نویسی به زبانِ فارسی پیشه‌ای خودبسنده نیست. ولی نمایشنامهٔ انگلیسیِ حرفه‌ای به سبکِ نوین در لندن از حوالی تولّدِ شکسپیر (۱۵۶۴) پدید آمد. یعنی دستِ‌کم سه قرن تفاوت.
  4. از نویسندگان دیگری که فیلمنامهٔ فیلم‌نشده‌شان منتشر شده می‌توان تنسی ویلیامز و هارولد پینتر را نام برد.
  5. در وبلاگ خصوصی، در مطلبی به نامِ «بیضایی پژوهشگر»

ارجاعات[ویرایش]

  1. خلج، «نمایشنامه‌نویسان ایران: از آخوندزاده تا بیضایی»، ۲۱۱.
  2. نصرتی، رفیق. یادداشتی دربارۀ پنج نمایشنامه‌نویس ایرانی.
  3. اصلانی، محمدرضا. در جشن انتشار دیوان نمایش'.
  4. صباحی، «یک تاریخ درام و یک درام تاریخی»، ۴۳.
  5. زمانی‌نیا، «در شبیخون نشابور»، ۷.
  6. پارسی‌نژاد، «چنین کنند بزرگان»، ۶۷۵.
  7. کوشک جلالی، علیرضا. در گفتگو با ایبنا.
  8. آشوری، داریوش. پریشانی یک ذهنِ غُرغُرو.
  9. صباحی، «یک تاریخ درام و یک درام تاریخی»، ۴۲.
  10. آغداشلو، «بیضایی آبروی چند نسل است»، ۱۶.
  11. اشتراکات فرهنگی مهم‌ترین عامل جذابیت آثار فارسی است.
  12. خویی، «کالبدشکافی «رگبار»»، ۱۱۴.
  13. جوانمرد، «تئاتر، هویت و نمایش ملی»، ۶۸.
  14. جوانمرد، «تئاتر، هویت و نمایش ملی»، ۸۶-۸۷.
  15. Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." page 59.
  16. مظفری ساوجی، «یادداشت‌های روزانه»، ۱۰۸.
  17. بیضایی، «روشنفکر تمام‌وقت»، ۱۱۴.
  18. بهبهانی، «مجموعه‌ی داستان‌ها و یادنوشت‌ها»، ۳۸۵.
  19. آل احمد، «کارنامه سه‌ساله»، ۱۴۹.
  20. دولت‌آبادی، «ما نیز مردمی هستیم»، ۲۳۶.
  21. رادی، «تو آن درخت روشنی»، ۱۰.
  22. Dabashi, Masters & Masterpieces of Iranian Cinema, 253.
  23. چرم‌شیر، «بیضایی ناشناخته»، ۶۹.
  24. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۳۰-۱۸.
  25. مظفری ساوجی، «یادداشت‌های روزانه»، ۷۱-۷۳.
  26. ، «نگرانی از پیشینه سیاسی رییس جدید»، ۸.
  27. سپانلو، «بن‌بست‌ها و شاهراه»، ۲۰۴.
  28. ، «کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک»، ۷۶.
  29. ، «کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک»، ۲۶۱.
  30. دانشور، «نامه‌های سیمین دانشور و جلال آل احمد: کتاب سوّم»، ۲۱۷.
  31. موتوکیو، «آتسوموری»، ۴۵-۳۴.
  32. بیضایی، «نمایش در ژاپن»، ۳۴.
  33. بیضایی، «نمایش در ژاپن»، ۷۰-۵۱.
  34. بیضایی، «نمایش در ژاپن»، ۱۳۵.
  35. جعفری‌نژاد، «بهرام بیضایی».
  36. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۲۸–۱۵.
  37. امجد، «چکیده‌ای از زندگی و کارنامه‌ی بهرام بیضایی»، ۱۵-۶.
  38. لاهیجی، «شکوه چهره زنانه در نگاه بیضایی»، ۷۵.
  39. مطلب‌زاده، علی. «دولت‌آبادی، یاوری و ديگران از آغداشلوی نويسنده گفتند». سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
  40. «محمود دولت‌آبادی: آیدین شعله هنر خود را با حکمت آمیخته است / رونمایی مجموعه مقالات آغداشلو». سرویس تجسمی هنرآنلاین
  41. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۲۸–۱۵.

منابع[ویرایش]

  • Dabashi, Hamid (2007). Masters & Masterpieces of Iranian Cinema. Mage Publishers. ISBN 9780934211857.
  • Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." Critical Perspectives on Modern Persian Literature. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

پیوند به بیرون[ویرایش]