بکتاش آبتین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
بکتاش آبتین
Baktash abtin.jpg
نام در زمان تولدمهدی کاظمی
زادهٔ۲۵ آذر ۱۳۵۳
شهر ری
درگذشت۱۸ دی ۱۴۰۰ (۴۸ سال)
تهران، ایران
علت درگذشتابتلا به بیماری کووید-۱۹ در زندان و تأخیر در درمان و انتقال او از زندان به بیمارستان
مدفنامام‌زاده عبدالله شهر ری
ملیتایرانی
پیشهشاعر و فیلم‌ساز
کارهای برجستهپتک
مُری زن می‌خواد
۱۳ اکتبر ۱۹۳۷
موریانه‌ای با دندان‌های شیری
اتهام(های) جزاییتبلیغ علیه نظام
اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت کشور
مجازات(های) جزاییشش سال زندان تعزیری
همسر(ها)سولماز محمدخانی ۱۳۸۳–۱۳۸۵
مریم یاوری از ۱۳۸۸
والدین
  • اسدالله کاظمی (پدر)
جایزه(ها)
  • کتاب سال جایزه خبرنگاران
  • جایزه جهانی آزادی قلم
  • دیپلم افتخار جشن سینمای مستند ایران
  • بهترین فیلم بلند پرتره جشنواره سینما حقیقت

بکتاش آبتین با نام شناسنامه‌ای مهدی کاظمی (۲۵ آذر ۱۳۵۳ – ۱۸ دی ۱۴۰۰) شاعر، کارگردان و زندانی سیاسی ایرانی بود.

او که در ابتدا با نام مهدی کاظمی غزل‌هایی پیشرو می‌گفت، نام خود را به بکتاش آبتین تغییر داد و به شعر آزاد روی آورد. وی در ادامهٔ همین مسیر توانست با مجموعهٔ چهارم خود، «پتک»، جایزهٔ شعر خبرنگاران را کسب کند. بکتاش این مسیر را در دههٔ نود با چاپ مجموعهٔ «در میمون خودم پدربزرگم» ادامه داد اما با بروز مشکلاتی نظیر دستگیری، زندان و بیماری نتوانست در زمان حیاتش مجموعهٔ دیگری به چاپ برساند و تنها پس از درگذشتش مجموعهٔ «تنهایی دسته‌جمعی» از او در پاریس به چاپ رسید.

بکتاش از اواسط دههٔ هشتاد، کار فیلم‌سازی مستند را به‌طور جدی آغاز کرد و تا هنگام مرگ، ۱۹ فیلم مستند ساخت که از مطرح‌ترین آنها می‌توان به «پارک مارک» و «مُری زن می‌خواد» اشاره کرد. او با فیلم ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷ بر اساس زندگی لوریس چکناوریان توانست جایزهٔ بهترین فیلم بلند پرتره از ششمین جشنواره سینما حقیقت را کسب کند. آخرین ساختهٔ او، «موریانه‌ای با دندان‌های شیری»، نیز که یک اثر سلف‌پرتره بود، موفق به کسب دیپلم افتخار از دوازدهمین جشن مستقل سینمای مستند شد. محمد رسول‌اف نیز فیلمی با نام «جنایت عمدی» براساس آخرین روزهای زندگی بکتاش ساخت که پس از مرگ وی به نمایش درآمد.

فعالیت‌های سیاسی آبتین با حضور و مجروح شدن در اعتراضات سال ۱۳۸۸ آغاز شد. او از سال ۱۳۸۹ به عضویت کانون نویسندگان ایران درآمد و در سال‌های مختلف مسئولیت‌هایی همچون منشی کانون، عضویت هیئت دبیران و بازرس کانون را به عهده گرفت. او در سال ۱۳۹۵ به علت حضور بر سر قبر محمد مختاری و محمدجعفر پوینده، در سالگرد قتل‌های زنجیره‌ای، دستگیر شد و توسط شعبه ۲ دادگاه انقلاب کرج، به سه ماه کار اجباری خدماتی در بهزیستی (بدل از یک سال حبس تعزیری) و پنج میلیون تومان جریمه نقدی محکوم شد. همچنین در سال ۱۳۹۸ با سه اتهام «تبلیغ علیه نظام»، «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب محاکمه و به شش سال زندان تعزیری محکوم شد.

بکتاش آبتین که از مهر ماه ۱۳۹۹ در زندان به سر می‌برد، چندین بار با بیماری‌های مختلف روبرو شد. او در آذر ۱۴۰۰ برای دومین بار به کرونا مبتلا شد اما مسئولان زندان از اعزامش به بیمارستان خودداری کردند. درنهایت پس از وخیم‌تر شدن حال جسمی، او به بیمارستان منتقل و در آنجا با پابند و زنجیر به تخت بسته شد. از دست رفتن زمان طلایی برای درمان و همچنین شرایط نامساعد نگهداری او در بیمارستان طالقانی باعث شد که بکتاش با وجود اعطای مرخصی در آخرین روزها و انتقال به بیمارستانی خصوصی، در تاریخ ۱۱ دی به کما رفته و یک هفته بعد از آن در ۱۸ دی ۱۴۰۰ فوت کند. اگرچه اداره کل زندان‌ها و دادستانی تهران هرگونه اهمال در رسیدگی به وضعیت بکتاش را رد کردند، اما این مرگ واکنش‌های بسیاری را در رسانه‌ها به همراه داشت و برخی آن را قتل یا کشته شدن نامیدند و مسئولیت مرگ بکتاش آبتین را بر عهدهٔ حکومت و مسئولان آن دانستند. پس از مرگ بکتاش، تجمع‌های گوناگونی در ایران و کشورهای دیگر برای یادبودش برگزار شد که تجمعات داخل ایران با دخالت پلیس و نهادهای امنیتی همراه شد و تعدادی از عزاداران نیز دستگیر شدند.

زندگی شخصی[ویرایش]

کودکی و نوجوانی[ویرایش]

بکتاش آبتین با نام شناسنامه‌ای «مهدی کاظمی» در ۲۵ آذر سال ۱۳۵۳ در شهر ری در خانواده‌ای مذهبی از طبقه متوسط به دنیا آمد.[۱][۲][۳] پدر او اسدالله کاظمی از جانبازان شیمیایی جنگ ایران و عراق بود که در ۳ فروردین ۱۴۰۱ بر اثر بیماری سرطان درگذشت.[۴] او همچنین برادر کوچک‌تری به نام آرمان داشت.[۵][۶]

او در کودکی و نوجوانی به‌صورت حرفه‌ای ورزش می‌کرد و در رشته‌هایی مانند کشتی، جودو و شنا صاحب مدال شده بود. سپس رشته ورزشی خود را به پینگ پونگ تغییر داد و سال‌ها عضو تیم ملی نوجوانان و جوانان بود، اما آشنایی او در دوران سربازی با دوستی که به شعر شاملو علاقه داشت، مسیر او را به سمت هنر کشاند.[۷]

بکتاش به علت داشتن خانواده‌ای مذهبی و کشته شدن دایی‌اش در جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۲، در کودکی عقایدی مذهبی داشت و حتی عضو بسیج بود. او حتی در ۱۳، ۱۴ سالگی تلاش کرده بود که با دست بردن در شناسنامه راهی جبهه شود. بکتاش که با فشار پدر، مکبّر مسجد بود، پس از رسیدن به نوجوانی کم‌کم شروع به اعتراض کرد و گاهی در میان نماز مکبّری را رها می‌کرد و گاهی گلابدان مسجد را از جوهر پر می‌کرد. این اعتراض‌ها پس از رفتن او به سربازی و آشنایی‌اش با شعر و دنیای هنر، جهت‌دهی‌ای اجتماعی پیدا کرد و حتی در سربازی به درگیری او با فرماندهان و تبعیدش به سردشت منجر شد.[۷]

ازدواج[ویرایش]

همسر او «مریم یاوری» از بازیگران، فیلمسازان و کارگردانان جوان است که در بیشتر آثار سینمایی بکتاش در دهه نود به‌عنوان تهیه‌کننده نقش داشته‌است.[۸][۹] آشنایی آنها به سال ۱۳۸۸ و آغاز ارتباطشان به یک احوال‌پرسی تلفنی پس از شکسته شدن جمجمه بکتاش در تظاهرات آن سال برمی‌گشت. آنها چهار سال با یکدیگر دوست بودند، سپس مدتی را در یک خانه زندگی کردند و درنهایت به گفته مریم یاوری، به دلیل فشارهای جامعه مجبور شدند در تیر ماه ۱۳۹۲ ازدواج رسمی کنند.[۷]

فعالیت‌های هنری[ویرایش]

فعالیت‌های ادبی[ویرایش]

کتاب‌ها[ویرایش]

جلد کتاب «پتک»

او از نوجوانی و به‌صورت حرفه‌ای از اوایل دهه ۱۳۷۰ در زمینه ادبیات به فعالیت مشغول بود.[۱۰][۱۱] در ابتدا غزل می‌گفت و با نام «مهدی کاظمی» در فضای غزل پیشرو در آن زمان مطرح شد.[۱۲] اولین مجموعه او در این قالب که در سال ۱۳۷۸ به چاپ رسید «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم» نام داشت.[۱۳][۱۴]

او در اوایل دهه هشتاد نام خود را از مهدی کاظمی به بکتاش آبتین تغییر داد[۱۵] و در سال ۱۳۸۱ دومین کتاب و اولین مجموعه اشعار آزاد خود با نام «مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند» را به چاپ رساند که تجربه‌هایی نزدیک به جریان شعر گفتار بود.[۱۶][۱۷] سومین مجموعه او که در سال ۱۳۸۴ به چاپ رسید، «شناسنامه خلوت» نام داشت[۱۸] که از لحاظ فرم بیشتر به قالب‌هایی نظیر هایکو و تانکا شبیه بود و از نظر محتوا به مسائل انسانی با تکیه بر مقوله زن و دغدغه‌های اجتماعی می‌پرداخت.[۱۹] آبتین در سال ۱۳۹۰ مجموعه «پتک» را با نشر چشمه به چاپ رساند و این مجموعه توانست برنده جایزه شعر خبرنگاران شود.[۲۰][۲۱] او در سال ۱۳۹۲ مجموعه «در میمون خودم پدربزرگم» را راهی بازار کرد[۲۲] که آخرین اثر قبل از مرگ او[۲۳] و دارای مضمون‌هایی عاطفی و اجتماعی بود.[۲۴] همسر بکتاش، مریم یاوری، آثار منتشرنشدهٔ او را پس از مرگش جمع‌آوری و با نام «تنهایی دسته‌جمعی» توسط نشر ناکجا در پاریس منتشر کرد.[۲۳] در این کتاب بارکدی وجود دارد که می‌توان با اسکن آنها شعر را با صدای خود شاعر شنید.[۲۵] برخ از اشعار متأخرتر این مجموعه در زندان سروده شده‌است.[۷]

نقدها و نظرات[ویرایش]

شیدا محمدی، شاعر، غزل‌های ابتدایی بکتاش را نشان‌گر تسلط او بر اوزان عروضی و شعر کلاسیک می‌داند.[۲۶] مظاهر شهامت، شاعر، نیز زبان امروزین[۲۷] و بسامد بالای به‌کارگیری صفت و موصوف‌های نامأنوس را از ویژگی‌های آثار آزاد او در مجموعهٔ مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند ذکر کرده‌است.[۷] اشعار مجموعهٔ سوم او، شناسنامهٔ خلوت، از لحاظ فرم بیشتر به قالب‌هایی نظیر هایکو و تانکا شبیه بوده و از نظر محتوا به مسائل انسانی با تکیه بر مقوله زن و دغدغه‌های اجتماعی می‌پردازد.[۱۹] شهرنوش پارسی‌پور، نویسنده و منتقد، این دو مجموعه را تحت‌تاثیر اشعار بیژن نجدی می‌داند و مواردی مانند جان دادن به اشیا و توجه به عرفان ذن را شاهدی بر این استقبال ذکر می‌کند، هرچند آن را تقلید نمی‌داند.[۲۸]

منتقدینی نظیر هرمز شریفی مجموعهٔ پتک را نقطهٔ حرکت بکتاش به سمت شعر تصویرگرا می‌دانند.[۷] علیرضا بهنام، شاعر، این مجموعه را اگرچه متعلق به جریان ساده‌نویسی می‌داند، اما اعتقاد دارد که اجرای قوی، تسلط بر زبان، تن زدن از تشکیل یک تصویر مرکزی و پیشبرد همزمان چند تصویر (با وجود محافظه‌کاری شاعر در حوزهٔ زبان) از افتادن او در ورطهٔ ساده‌انگاری جلوگیری کرده و به موفقیت این مجموعه منجر شده‌است.[۲۹] مجموعهٔ در میمون خودم پدربزرگم نیز در فضای جریان «ساده‌نویسی» است.[۲۳] دوری شاعر از ترفندهای زبانی و نزدیکی او به زبان روزمره در این مجموعه همراه با طنزی شاعرانه بوده‌است؛ هرچند این طنز در آثار اجتماعی سیاسی او موفق‌تر است و گاهی متن شوخ و شنگ بکتاش به عقب‌نشینی شعر و شاعرانگی منجر شده‌است.[۳۰] مطرح‌ترین اثر این مجموعه، شعر بلندی به نام «فرشته خانم» و از زبان یک زن تن‌فروش است و در آن از ریتمی تند و عصبی و قافیه‌های درونی بسیار استفاده شده‌است که به قول حافظ موسوی، شاعر و منتقد، چکش‌وار بر سر خواننده یا شنونده فرود می‌آمد.[۳۱] علیرضا بهنام، شاعر و مترجم، معتقد است که «زبان این شعر از حالت اقتدارگرایی که در شعر مردانه است، فاصله می‌گیرد و با شکستن کلمات و ایجاد تداعی‌های مختلف و گشتن به دور موضوع به جای بیان مستقیم، لحن و حال و هوای زنانه را در شعرش ایجاد کرده‌است.» هرچند شوکا حسینی، شاعر و منتقد، اعتقاد دارد که اگرچه این شعر از آثار مهم فمینیستی معاصر است اما این نقد بر آن وارد است که «در سطر پایانی آن کارکرد ساخته شده نظام‌های عرفی، اجتماعی و دینی از زن را تعریف کرده‌است و می‌گوید زن باید پارسا، پاک‌دامن و فرشته باشد!»[۳۲] رضا عابد، منتقد، این شعر را دارای بینامتنیت با نمایشنامه «زن خوب ایالت سچوان» برشت می‌داند و آن را «خلق اثری تازه بر ویرانه اثر برشت» برمی‌شمرد.[۷]

آثار دیگر[ویرایش]

در سال‌های میانی دههٔ هشتاد، نواری صوتی از «بکتاش آبتین» به نام «افیون» با آهنگسازی «هومن گنجور» و تنظیم «ایرج همدمی» منتشر شد.[۳۳] سپس او سی‌دی بدون مجوزی شامل شعرخوانی‌هایش را به نام «موریانه‌ای با دندان‌های شیری» را راهی بازار کرد.[۷] وی در مصاحبه‌هایش از چاپ مجموعه‌ای با نام «تظاهرات یک‌نفره» شامل ۱۵ شعر بلند اجتماعی سیاسی و همچنین یک سی‌دی شامل دکلمه ۲۵ شعر عاشقانه با صدای خودش و آهنگسازی و تنظیم «مسعود اقبالی» خبر داده بود.[۳۴] او همچنین در زندان در حال تألیف کتابی پیرامون معماری سنتی ایران بود که با مرگ ناگهانی او این آثار هرگز به انجام نرسید.[۷]

فعالیت‌های سینمایی[ویرایش]

پوستر فیلم «پارک مارک»

سرمنشأ علاقه و فعالیت بکتاش آبتین در سینما چندان مشخص نیست. او ورود به سینما را، در اوایل دهه هشتاد، ابتدا به‌عنوان بازیگر تجربه کرد. مریم یاوری، همسر بکتاش که در بسیاری پروژه‌های سینمایی وی حضور داشته‌است، ورود او به دنیای سینما را به‌علت علاقه‌اش به محمدرضا یزدان‌پناه، رئیس سازمان منطقه آزاد کیش، و همچنین دوستی‌اش با فرشید ابراهیمی، طراح و فیلمبردار، می‌داند.[۳۵][۷]

مریم یاوری سبک مستندسازی او را ترکیب بین شعر و تئاتر می‌داند[۷] و محبوبه موسوی، داستان‌نویس، اعتقاد دارد که «نگاه حسی بکتاش به جهان بر نمای واقع‌گرایانه مستندهایش رنگ می‌پاشید.»[۳۶] داریوش معمار، روزنامه‌نگار، نیز اعتقاد دارد که «فیلم‌های بکتاش آبتین وابسته به همان شرایط روحی و حس‌آمیزی در درک تصاویر و زمان و جریان زندگی بودند که در شعرهایش وجود داشت.»[۳۷] اما شاهین کربلایی طاهر، کارگردان و منتقد سینما، با دیدگاهی متفاوت، بیان می‌کند که «اولین موضوع جالب توجه در فیلم‌های بکتاش، ناهمگونیِ چیدمان تصویری/صدایی آثار اوست با آنچه سینمای شاعرانه می‌دانیم. در هیچ‌یک از آثار او با تصاویر آبستره، حرکات یا نماهای عجیب و غریب دوربین، صداهای نامأنوس، و در یک‌کلام «قرتی‌بازی» روبه‌رو نمی‌شویم.»[۳۸] محمد رسول‌اف، کارگردان سینما، آثار آبتین را دارای فراز و نشیب دانسته، اما تجربه‌گرایی و جسارت او را مهم‌ترین عنصر این آثار برمی‌شمرد.[۳۹]

بکتاش با فیلم کوتاهی به نام «کسوف» در سال ۱۳۸۵ سینمای مستند را آغاز کرد،[۴۰] سپس در بهمن همان سال فیلم کوتاه پرهزینه و داستانی‌ای به نام «میکا» را منتشر کرد که بازیگران مطرحی همچون «حامد کمیلی» و «لیلا زارع» (که در آن زمان چندان شناخته‌شده نبودند) در آن حضور داشتند. نویسندگی این فیلم درام را سامان استرکی به عهده داشت.[۴۱][۴۲] آبتین سومین اثر سینمایی خود را در خرداد سال ۱۳۸۶ با نام «تُنگ شنی» ساخت. فیلمبرداری و ساخت تنگ شنی در جزیرهٔ کیش انجام شده و به ساختار این جزیره و چگونگی شکل‌گیری آن می‌پردازد. تدوین این مستند ۲۰ دقیقه‌ای را پناه‌برخدا رضایی به عهده داشت.[۳۵]

او در همان سال، ساخت فیلم مستند خود پیرامون زندگی منصور بنی‌مجیدی، شاعر آستارایی، با نام «رخنه در خواب» را آغاز کرد.[۴۳][۳۵] نام این فیلم برگرفته از نام یکی از مجموعه‌اشعار بنی‌مجیدی است که پس از مرگ او مجوز نگرفت و هرگز چاپ نشد[۴۴] و به زندگی خصوصی، سوابق شعری و اجتماعی، آثار و همچنین زمان بستری بودن او در بیمارستان (به علت ابتلا به سرطان) می‌پردازد. در این فیلم مصاحبه‌هایی با شاعرانی نظیر علیرضا پنجه‌ای، موسی بندری، علیرضا بندری، علیشاه مولوی، اکبر اکسیر و یزدان سلحشور صورت گرفته‌است.[۴۵] رخنه در خواب در مرداد ۱۳۸۷ و پس از مرگ بنی‌مجیدی، در مراسم یادبود او در شهرهای آستارا و رشت به نمایش درآمد.[۴۶]

آبتین در شهریور ۱۳۸۷ فیلم بعدی خود «رؤیای نزدیک» را ساخت. این فیلم که به چگونگی شکل‌گیری جزیره کیش از ابتدا تاکنون می‌پردازد، در ابتدا «سرزمین آرزوها» نام داشت. فیلمبردار این فیلم ۴۹ دقیقه‌ای مانند آثار قبلی او «فرشید آذری» بود که در این فیلم نقش تدوین‌گر را نیز داشت.[۴۷][۳۵]

او فیلم مستند نیمه‌بلند «پارک مارک» را در سال‌های ۱۳۸۷–۱۳۸۸ کارگردانی کرد.[۴۸] بکتاش در این فیلم از عوامل مطرح سینما در حوزهٔ تصویر و صدا نظیر تورج اصلانی و نظام کیایی بهره برد[۴۹] که نتیجه‌اش نامزدی در چهاردهمین جشن سینمای ایران برای بهترین فیلمبرداری، صدا و کارگردانی و تدوین بود.[۵۰][۵۱] درنهایت نظام کیایی و حسین اباصلت توانستند دیپلم افتخار بهترین صدابرداری را نیز برای این فیلم دریافت کنند. تدوین این اثر به عهدهٔ محمد شیروانی بود.[۳۵] این فیلم همچنین به جشنواره‌های خارجی نظیر تسالونیکی یونان[۵۲] راه یافت و در بازار بین‌المللی جشنواره کن حضور داشت[۵۳] که جایگاه او را به عنوان یک مستندساز حرفه‌ای تثبیت کرد.[۳۵]

این فیلم مستند به زندگی مردی به نام «مارکاس سوتیازیان» می‌پردازد که معتاد به ماده مخدر کراک است و شبانه از صندوق‌های صدقات سرقت می‌کند. این فرد در گذشته مقیم آمریکا بوده و پس از زندانی شدن به دلیل قتل و خلاف‌های مختلف، دیپورت شده و پس از بازگشت به ایران، یک کارتن‌خواب است. پارک مارک روایتگر یک شبانه‌روز زندگی او است.[۵۴][۵۵] فیلم اگرچه ازلحاظ ساختاری شبیه یک مونولوگ طولانی است، اما تدوین و ریتم مناسب باعث می‌شود که مخاطب متوجه این موضوع نشود.[۵۶] همچنین احمد زاهدی لنگرودی، مستندساز و روزنامه‌نگار، اعتقاد دارد که تصویر و صدابرداری خیابانی فیلم که بسیاری از لحظاتش در شب می‌گذرد از نمونه‌های فنی موفق تاریخ سینمای مستند ایران است.[۵۷] منتقدان گوناگونی صدابرداری پارک مارک را، که برنده دیپلم افتخار صدابرداری جشن سینما شد، ستوده‌اند.[۵۸][۵۹] یزدان سلحشور، منتقد، در این‌باره می‌گوید: «صدا شخصیت اصلی فیلم است و حضور یک حرفه‌ای تمام‌عیار در حوزه صدابرداری، جان‌مایه اثر را زیر پوشش گارانتی خود دارد. کاربرد صدا در فیلم نیز دارای همان اهمیتی‌ست که در آثار موج نو و نسخه آمریکایی این موج یعنی سینمای جارموش شاهد بوده‌ایم.»[۵۸]

نظام کیایی، صدابردار فیلم، ضمن آنکه صدای این فیلم را دل‌انگیزترین و تنها کار قابل قبول و خوب خود که دوستش دارد می‌داند، بکتاش آبتین را «سمبل مهربانی و ادب و هنر و قدرشناسی و معصومیتی پاک و کم‌نظیر در سینما» برمی‌شمرد و ماجرای همکاری‌شان را چنین بازگو می‌کند:

«سال‌ها پیش که عضو هیئت رئیسه و مسئول انجمن صدابرداران خانه سینما بودم، همکارمان آقای صالحی زنگ زد و گفت: یک جوانی چند بار آمده که شما را ببیند اما می‌گوید نمی‌خواهم مزاحم ایشان شوم، و در حیاط خانه است. خودم رفتم پایین و جوانی را دیدم با موهای فر و بسیار باادب، با کلامی مهربان. گفت: آبتین هستم و می‌خواهم یک فیلم داستانی مستند حدود یک ساعته بسازم و خیلی خیلی دلم می‌خواهد صدای فیلمم را شما بگیرید اما چون می‌دانم دستمزد واقعی شما را ندارم، آمده‌ام یک صدابردار مورد اعتماد در حد بودجهٔ من به من معرفی کنید. آن‌قدر صادق بود که گفتم شما به دستمزد من چه‌کار دارید، هر وقت شروع کردید در خدمتم و فیلم پارک مارک شروع شد.»[۶۰]

آبتین در سال ۱۳۸۹ مستندی ۴۲ دقیقه‌ای به نام «مُری (موری) زن می‌خواد» ساخت که توانست به جشنواره‌های خارجی نظیر گوتنبرگ سوئد، روتردام هلند[۳۵] و بوستون[۶۱] راه پیدا کند. این فیلم به مشکلات جنسی و مسئلهٔ ازدواج یک سرایدار میان‌سال می‌پرداخت[۶۲][۶۳] و کارگردان بخش‌هایی از آن را به علت خاص بودن محتوا و فضای سنتی اصفهان که باعث عدم همکاری مردم می‌شد با کمک ۴۰ بازیگر بازسازی کرد، هرچند بازیگران نقش اصلی و نقش‌های کلیدی افراد حقیقی بودند.[۶۴] «مری زن می‌خواد» به زندگی کارگری به نام «مرتضی محمودزاده» می‌پردازد که خانه‌های مردم را تمیز می‌کند، همهٔ کارفرمایانش هوایش را دارند و یکی از آنها می‌خواهد او را که در دو ازدواج قبلی‌اش هم ناموفق بوده‌است، برای ازدواج کمک کند.[۶۵] آبتین دربارهٔ محتوای حساسیت‌برانگیز این فیلم می‌گوید که «مشکلات جنسی، بخش مهمی از معضلات جوامع را شکل می‌دهند و من در این فیلم می‌خواستم مشکلات بخشی از جامعه در این باره را به نمایش بگذارم.»[۶۶]

لی یونگ چول، منتقد و فیلمنامه‌نویس، این فیلم را نسخه‌ای شهری از «زیر درختان زیتون» عباس کیارستمی قلمداد می‌کند، هرچند آن را فاقد پایان شاد و گرم آن فیلم قلمداد می‌کند.[۶۷]

بکتاش سال ۱۳۹۰ ساخت فیلمی به نام «آنسور» با محوریت زندگی «علیشاه مولوی» را آغاز می‌کند؛ فیلمی با راوی ناشنوا که از دیدگاه آبتین جنبه‌ای نمادین نیز دارد.[۶۸] آنسور به موضوع «سانسور» در ادبیات می‌پردازد و عنوانش با سانسور حرف نخست این واژه شکل گرفته‌است. فیلم در چند جشنواره فیلم مستند و یک دانشگاه در آمریکا به نمایش درآمد، اما آبتین از نتیجه کار ناراضی بود و در سال ۱۳۹۶ آن را با نام «کاملاً خصوصی برای آگاهی عموم» بازسازی کرد.[۳۵]

در فروردین ۱۳۹۱ علی مرادخانی، مدیر موزه موسیقی، در مصاحبه‌ای با خبرگزاری ایسنا اظهار کرد که «در سال جدید قرار است چهار فیلم مستند به شکل پرتره هنرمندان از چهره‌هایی چون لوریس چکناواریان، فخری ملک‌پور، فرهاد فخرالدینی و همایون خرم تهیه کنیم.»[۶۹] بکتاش آبتین در آذر آن سال در مصاحبه با پایگاه خبری فیلم کوتاه بیان کرد که او پس از مقدور نشدن ساخت فیلمی دربارهٔ حسین علیزاده، پیشنهاد ساخت این فیلم‌ها را به موزه موسیقی ارائه داده بوده‌است. همچنین تأکید کرد که فیلم‌ها را کاملاً با لحن شخصی خود ساخته و هیچ دخالتی در روند ساخت فیلم صورت نگرفته‌است.[۷۰]

او در سال ۱۳۹۱ چهار فیلم «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷» (زندگی چکناواریان)، «شرح بی‌نهایت» (زندگی فخرالدینی)، «مشق شب» (زندگی ملک‌پور) و «همایون خرم» را با فیلمبرداری «اشکان اشکانی»، صدابرداری «نظام کیایی» و تدوین «اسماعیل منصف» ساخت، هرچند هرگز هیچ‌یک از فیلم‌ها جز «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷» به نمایش عمومی درنیامدند.[۳۵]

بکتاش نتوانست فیلم «شرح بی‌نهایت» را به علت عدم تأمین منابع مالی آنگونه که می‌خواست کامل کند، اما این فیلم که درون‌مایهٔ اصلی‌اش بر موسیقی کارهای فخرالدینی استوار است، خاطرات او و همسرش، حضورش در میان شاگردانش و بسیاری نکات مهم زندگی این هنرمند بزرگ را دربرمی‌گیرد.[۷۱][۳۵]

«مشق شب» و «همایون خرم» نیز با توجه به محدودیت‌های تحمیلی آنگونه که کارگردان می‌خواست ساخته نشدند، هرچند با چرخیدن بر تم موسیقی و شخصیت، بازگوکننده خاطرات روزگار طلایی موسیقی ایران هستند.[۳۵][۷۱] بکتاش آبتین در این فیلم‌ها از کلیشه‌های رایج، نظیر مصاحبه با دیگر هنرمندان پیرامون شخصیت فیلم، خودداری کرده بود.[۷۲]

به گفتهٔ آبتین تعدادی از دوستان او پس از این سه فیلم پیشنهاد می‌کنند که سراغ چکناواریان برود، زیرا او «شخصیت بسیار جالبی دارد». آبتین با مرادخانی، مدیرعامل موزه موسیقی، صحبت می‌کند و متوجه می‌شود که قرار است از چکناواریان فیلمی ساخته شود و با پیشنهاد او پروژه «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷» آغاز می‌شود.[۷۰] فیلمی که به قول آبتین «تلاش کرده بود چکناواریان را همان‌گونه که هست با همان صفا، صمیمیت و کودکی درونش نشان دهد.»[۷۳]

در این فیلم به زندگی سخت دوران کودکی چکناواریان و حضور او در قهوه‌خانه‌های کارگری، محله‌های شلوغ قدیمی، سالن ورزش باستانی، کافه نادری و باشگاه ورزشی کودکان ارمنی و حتی نقاشی کردن او در خلوت پرداخته می‌شود.[۷۴] آبتین در جلسه نقد و بررسی فیلم در حاشیه جشنواره بین‌المللی سینما حقیقت در مورد دشواری‌های ساخت مستند پرتره و شخصیت چکناواریان می‌گوید: «من در مورد آدم‌های زیادی مستند ساخته‌ام، برخی از آنها حتی حاضر نبودند کتشان را از تنشان بیرون بیاورند، اما خوشبختانه کار در مورد چکناواریان اینگونه نبود.»[۷۵] او همچنین در گفتگویی با پایگاه خبری فیلم کوتاه، کار کردن با چکناواریان را تجربه بسیار جالبی ارزیابی می‌کند، «چرا که توانسته به انسانیت نزدیک‌تر شود و شخصیت این فرد روی او هم تأثیر گذاشته‌است».[۷۰]

این فیلم اگرچه توانست جایزهٔ بهترین فیلم بلند پرتره را در «ششمین جشنواره سینما حقیقت» کسب کند،[۷۶][۷۷] اما هرگز مجوز اکران عمومی پیدا نکرد و درنهایت توسط سایت «هاشور» به‌صورت اینترنتی نمایش داده شد.[۷۸] بکتاش آبتین در هنگام دریافت جایزهٔ جشنوارهٔ سینما حقیقت در سخنانی اعتراض‌آمیز گفت که «کاش این جشنواره مثل اسمش پر از حقیقت بود، ولی متأسفانه عاری از حقیقته!»[۳۵] او همچنین در مراسم اکران اینترنتی فیلم در سال ۱۳۹۷ بیان کرد که باید بخش‌هایی از فیلم در کشور ارمنستان فیلمبرداری می‌شده اما این موضوع به‌علت بودجهٔ محدود ۱۵ میلیون تومانی مقدور نشده‌است.[۷۹]

آبتین در سال ۱۳۹۴ بلندترین مستند خود با نام «نادر» را می‌سازد که مستندی در مورد زندگی «نادر صنعانی»، معروف به پدر سنگ ایران، است. این فیلم که به تحقیقات صنعانی پیرامون سنگ‌های ایرانی می‌پردازد ازلحاظ ساختاری به آثار شخصی آبتین شباهت دارد.[۳۵][۶۰]

او در سال ۱۳۹۷ ساخت فیلمی به نام «رنگ پاشیدن بر هیچ» را آغاز می‌کند که به زندگی شاعر اصفهانی «حسن صفدری» می‌پردازد. این فیلم نیمه‌تمام می‌ماند و به مرحله تدوین نمی‌رسد. درونمایهٔ این مستند، تفاوت ظاهر پرهیاهوی صفدری در تضاد با تنهایی عمیق درون او است. در آن سال‌ها ممنوع‌الفعالیت بودن آبتین او را به سمت ساخت مستندهای صنعتی و تبلیغاتی (نظیر تبلیغ شرکت هواپیمایی قشم) می‌برد.[۳۵][۳۶]

بکتاش آبتین در سال ۱۳۹۸ ساخت مستندی پیرامون «کانون نویسندگان ایران» را آغاز کرد که با زندانی شدن و مرگ او نیمه‌تمام ماند. وی همچنین طی همان دو سال، سه مستند پرتره از اعضای کانون نویسندگان یعنی فریبرز رئیس‌دانا، ناصر زرافشان و علی‌اکبر معصوم‌بیگی ساخت که دو فیلم آخر پس از مرگ او به نمایش درآمدند. از ویژگی‌های مشترک این سه فیلم می‌توان به اهمیت تاریخی آن‌ها و همچنین ساخته شدن با کمترین عوامل و امکانات اشاره کرد. در تمامی این فیلم‌ها محمد رسول‌اف به عنوان مشاور کارگردان و کاوه فرنام به عنوان تهیه‌کننده حضور داشتند.[۸۰][۳۵][۳۶]

منتقدانی همچون محبوبه موسوی و مهرداد خامنه‌ای این سه فیلم را به موفقیت آثار گذشتهٔ کارگردان نمی‌دانند و آن را «یک بیانیهٔ طولانی سیاسی»، «گزارش و مونولوگی گاه طولانی» و «رپرتاژ تلویزیونی» نامیده‌اند.[۳۶][۸۱][۸۲] هرچند محمد رسول‌اف این آثار را تجربه‌های تازه و احمد زاهدی لنگرودی آنها را نویددهندهٔ استعدادی درخشان در عرصهٔ سینمای مستند می‌نامد.[۸۳] علی‌اکبر معصوم‌بیگی نیز با بیان مشکلات کارگردان در زمان ساخت این فیلم‌ها، حکم قطعی زندان او و همچنین تنگناهای مالی، این آثار را قابل دفاع می‌داند و با آثار متأخر ژان لوک گدار مقایسه می‌کند.[۸۴]

مستند رئیس‌دانا پس از مرگ ناگهانی او بر اثر کرونا، به همراه گفتگو با کاوه فرنام، تهیه‌کننده فیلم، مریم رئیس‌دانا، نویسنده و شاعر، و فرید اسماعیل‌پور، پژوهش‌گر فیلم و مستندساز، از برنامهٔ آپارات بی‌بی‌سی فارسی پخش شد.[۸۵] دو هفته پس از مرگ آبتین در زندان، مستند زرافشان نیز در همین برنامه به همراه گفتگو با کاوه فرنام و محمد رسول‌اف پخش شد.[۸۶] درنهایت یک ماه پس از مرگ آبتین آخرین مستند این سه‌گانه، معصوم‌بیگی، از شبکهٔ ایران اینترنشنال پخش شد.[۸۷]

بکتاش آبتین ساخت فیلم مستند «تو مصطفایی» (گل یا پوچ) را نیز آغاز کرده بود که با زندانی شدن و مرگ او ناتمام ماند، فیلمی که به هویت و انکار آن در فردی به نام «مصطفی» می‌پردازد.[۳۵]

آخرین ساختهٔ وی، سلف‌پرتره‌ای با نام «موریانه‌ای با دندان‌های شیری» بود که شاید شخصی‌ترین اثر آبتین باشد. فیلمی که فاصلهٔ کوتاه قرنطینهٔ کرونا در جزیرهٔ کیش (به دور از همسرش) تا زندانی شدن او را دربرمی‌گیرد. این فیلم توانست درحالی‌که حدوداً ۱۰ ماه از زندانی شدن آبتین می‌گذشت، در دوازدهمین جشن مستقل سینمای مستند ایران دیپلم افتخار بهترین کارگردانی فیلم مستند نیمه‌بلند را کسب کند.[۸۸][۸۹][۳۵][۳۶]

پس از مرگ آبتین فیلمی با نام «جنایت عمدی» دربارهٔ او و اتفاقات روزهای واپسین زندگی‌اش توسط «محمد رسول‌اف» ساخته شد. این فیلم با اعضای خانواده، هم‌بندیان او در زندان و متخصصان حوزهٔ پزشکی و حقوق مصاحبه کرده و بیان می‌کند که مرگ بکتاش آبتین، قتل حکومتی و یک جنایت عمدی بوده‌است. این مستند نیز در بهمن ۱۴۰۰ از شبکهٔ ایران اینترنشنال پخش شد.[۹۰][۳۵]

فعالیت‌های دیگر[ویرایش]

آبتین در زمینه طنز و هجو نیز فعال بود و دفتری از هجویات داشت که هرگز به چاپ نرسید.[۹۱]

او مدتی با منطقه آزاد کیش همکاری و در آنجا جلسات ادبی برگزار می‌کرد.[۹۲] وی به عنوان دبیر انجمن شاعران کیش در ابتدای دهه ۸۰ جلسه‌های شعر و داستان این جزیره را با حضور شاعران و نویسندگان مطرح برگزار کرد و بعدها نیز محفلی به نام «پاتوق شعر و داستان کیش» ایجاد کرد.[۹۳][۹۴]

بکتاش همچنین با همراهی علیشاه مولوی و تعدادی از شاعران، «جریان شاعران سراسر ایران» را ایجاد کرد.[۹۵] این جریان ابتدا در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب و در زمانی که علیشاه مولوی سردبیر نشریه نافه بود ایجاد شد و هدف آن حمایت از شاعران شهرستانی در مقابل دیگر نشریاتی بود که تنها به شاعران مرکزنشین توجه می‌کردند. بعدها این جریان به «تشکل شاعران مستقل ایران» تغییر نام داد و با هماهنگی ۱۸ هیئت تحریریه در سرتاسر ایران با مجلاتی نظیر «دال» به فعالیت خود ادامه داد.[۹۶][۹۷][۹۸]

او در سال‌های زندان به تشکیل کمیسیون فرهنگی زندان دست زد؛ بیش از ۷۰۰ کتاب به کتابخانه این زندان اضافه کرد و جلساتی را برای آموزش خطاطی، شعر، داستان و زبان‌های خارجی ایجاد کرد.[۹۹]

فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی[ویرایش]

در جنبش سبز[ویرایش]

بکتاش آبتین در اعتراضات سال ۱۳۸۸

بکتاش آبتین در سال ۱۳۸۸ در اعتراضات خیابانی جنبش سبز، توسط مأموران امنیتی مورد ضرب‌وشتم قرار گرفت و به علت شدت جراحات، در بیمارستان و سپس در خانه چندین ماه بستری شد.[۱۰۰][۱۰۱] بنا به گزارشی که کانون نویسندگان ایران منتشر کرده‌است، ضربه‌ای که به سر او وارد شد، باعث به کما رفتن او شد.[۷]

آبتین دراین‌باره گفته بود: «مأموران امنیتی در یکی از آن تظاهرات به من با چاقو حمله کردند و جمجمه‌ام شکست و بلافاصله به بیمارستان فیروزگر منتقل شدم و پس از آن هم حدود یک‌سال در خانه بستری بودم. آن روز من مثل بقیه شهروندان در خیابان بودم و برای گرفتن عکس یا فیلم نرفته بودم.»[۱۰۲]

عضویت در کانون نویسندگان[ویرایش]

بکتاش از سال ۱۳۸۷ برای عضویت در کانون نویسندگان ایران اقدام کرده بود و در سال ۱۳۸۹ به‌طور رسمی به عضویت آن درآمد.[۱۰۳]

آبتین همواره عضویت در کانون نویسندگان را نقطه‌عطف زندگی خود می‌دانست[۱۰۴][۱۰۵] و زندگی‌اش را به دوره‌های پیش و پس از آشنایی و همکاری با کانون نویسندگان ایران تقسیم کرده بود.[۱۰۶] او در این‌باره گفته بود: «واقعاً کانون نویسندگان ایران به من هویت داد. به من آموخت که آزادی چیه، آزادی‌خواهی چیه… ما برای چی دور هم جمع می‌شویم… از چه چیزی حرف می‌زنیم… چه چیزی می‌خواهیم…»[۱۰۱]

در سال ۱۳۹۱، بعد از به زندان افتادن منیژه نجم عراقی، منشی آن زمان کانون، بکتاش آبتین توسط هیئت دبیران کانون به جای او انتخاب شد.[۱۰۷] او همچنین در شهریور ۱۳۹۳ در انتخابات مجمع عمومی کانون به عضویت هیئت دبیران آن درآمد، در انتخابات شهریور ۱۳۹۴ با بیشترین آرای انتخاباتی به فعالیت خود ادامه داد و در ۱۸ بهمن ۱۳۹۶ به سمت بازرس کانون انتخاب شد.[۱۰۸][۱۰۳] او در سال‌های عضویت خود در کانون، بسیاری از بیانیه‌ها و همچنین کتاب‌های کانون نویسندگان از جمله کتاب «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران» را منتشر کرد که بعدها به خاطر آنها به زندان افتاد.[۱۰۲]

فعالیت بکتاش آبتین در کانون نویسندگان برای او تبعات حقوقی داشت. او در اردیبهشت ۱۳۹۴ به کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران اطلاع داد که «در سه روز متوالی از تاریخ ششم تا هشتم اردیبهشت ماه برای فیلم‌ها، عضویتش در کانون نویسندگان و شرکت در اعتراضات خیابانی سال ۸۸» بازجویی شده‌است.[۱۰۶][۱۰۹] مأموران وزارت اطلاعات منزل او را تفتیش کردند[۱۰۳] و آثارش ممنوع اعلام شد.[۱۲] این پرونده به مدت سه سال در دادسرای فرهنگ و رسانه باز بود تا این که در آبان ۱۳۹۷ او به همراه کیوان باژن و رضا خندان مهابادی به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار[۱۱۰] و اتهام «تبلیغ علیه نظام» به او تفهیم شد. سه ماه بعد پس از احضار مجدد، سه اتهام «تبلیغ علیه نظام»، «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به او تفهیم شد.[۶۲][۱۰۳]

ضرب‌وشتم و بازداشت در مراسم یادبود قتل‌های زنجیره‌ای[ویرایش]

در ۱۲ آذر ۱۳۹۵ در هجدهمین مراسم یادبود جانباختگان قتل‌های زنجیره‌ای، بکتاش آبتین و تعداد زیادی از مردم، هنرمندان و فعالین سیاسی بر سر قبر محمد مختاری و محمدجعفر پوینده در امام‌زاده طاهر کرج حاضر شدند. نیروهای امنیتی برای جلوگیری از این تجمع، از صبح همان روز با چند تن از اعضای کانون نویسندگان، تماس گرفته و به آنها گفته بودند که «نباید و نمی‌توانید این برنامه را برگزار کنید». این مراسم که قرار بود در ساعت ۳ بعدازظهر آغاز شود، با حمله نیروهای امنیتی به خشونت کشیده شد و جمعی از حاضران ازجمله بکتاش آبتین و مزدک زرافشان، فرزند ناصر زرافشان، مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته و پس از بازداشت، به مکانی نامعلوم منتقل شدند.[۱۱۱][۱۱۲][۱۱۰][۱۱۳]

دو روز پس از آن بکتاش با قرار کفالت آزاد شد اما پرونده‌ای جدید با اتهاماتی از قبیل «تجمع غیرقانونی» و «ضرب و شتم نیروی انتظامی» از طرف دادگاه انقلاب کرج علیه او تشکیل شد. در تاریخ ۲۷ دی ماه همان سال، وی دوباره به دادگاه انقلاب کرج احضار و اتهام جدید «تبلیغ علیه نظام» به او تفهیم شد. مصداق این اتهام جدید، انتشار عکس صورت مجروح مزدک زرافشان پس از ضرب و جرح شدید توسط مأموران امنیتی توسط بکتاش در صفحهٔ اینستاگرامش بود. او با سپردن وثیقه موقتاً آزاد شد تا بالاخره در خرداد ماه ۱۳۹۶، حکم این پرونده از سوی دادگاه انقلاب کرج به وی ابلاغ شد.[۱۰۲][۱۱۴][۱۱۵]

او توسط شعبه ۲ دادگاه انقلاب کرج، به سه ماه کار اجباری خدماتی در بهزیستی (بدل از یک سال حبس تعزیری) و پنج میلیون تومان جریمه نقدی محکوم شده بود.[۱۱۶] بکتاش با نپذیرفتن این حکم بیان کرد که «من این حکم را قبول ندارم. اصولاً محاکمه هیچ‌کس را به دلیل ابراز نظر و عقیده‌اش قبول ندارم. برای همین هم عضو کانون نویسندگان شده‌ام. مدافع آزادی بیان بی‌هیچ حصر و استثنا هستم و این فشارها در عزم من برای مبارزه با سانسور خللی وارد نمی‌کند. من به حکم صادر شده اعتراض می‌کنم.»[۱۱۷][۱۱۸] کانون نویسندگان نیز با انتشار بیانیه‌ای در ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ حکم کار اجباری برای یک هنرمند را محکوم کردند، آن را «از نوآوری‌های دستگاه قضایی برای متهمان سیاسی» دانستند که «در آن ذره‌ای عدالت وجود ندارد» و خواستار لغو این حکم شدند.[۱۱۴][۱۰۳] درنهایت در شهریور ماه ۹۷، دادگاه تجدیدنظر حکم وی را به پرداخت پنج میلیون تومان جریمه نقدی تقلیل داد.[۱۱۹][۱۲۰]

احضار به دادسرای اوین برای پرونده سال ۹۴[ویرایش]

در اردیبهشت ۱۳۹۴ مأموران وزارت اطلاعات به خانه بکتاش آبتین یورش بوده و ضمن بازداشت او، بیش از دو هزار قلم فیلم، عکس‌های خانوادگی، موبایل، لپ‌تاپ و اسناد کانون نویسندگان ایران را با خود بردند. رضا خندان مهابادی و کیوان باژن نیز یک هفته بعد از آن احضار شده و مورد بازجویی قرار گرفتند. با آنکه این پرونده در شعبه ۱۲ دادسرای فرهنگ و رسانه باز شده بود، پس از گذشت سه سال، در ۹ مرداد سال ۱۳۹۷ این سه نویسنده به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار و به خاطر جمع‌آوری و انتشار کتاب چهار جلدی «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران» که اثری پژوهشی بود، با عنوان «تبلیغ علیه نظام» تفهیم اتهام شدند و قاضی قرار کفالت را به وثیقه ۵۰ میلیون تومانی تبدیل کرد.[۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳][۱۲۴]

آنها یک بار دیگر در ۱۲ آبان همان سال، با شکایت وزارت اطلاعات دولت روحانی، به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار شدند و دو عنوان اتهامی جدید «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به پرونده آنها اضافه شد. همچنین وثیقه آنها به هر نفر ۱۰۰ میلیون تومان افزایش پیدا کرد. رضا خندان مهابادی در این‌باره در مصاحبه با کیهان لندن گفته‌است: «آنچه ما از گفته‌ها و پاسخ‌های بازپرس پرونده استنباط کردیم این بود که گویا کسانی اتهام تبلیغ علیه نظام را برای ما کافی ندانسته و خواهان برگشتن پرونده به بازپرسی و تفهیم اتهام مجدد شده‌اند». درنهایت این سه نفر با تأمین وثیقه موقتاً آزاد شدند.[۱۲۵][۷۳][۱۲۶]

بکتاش آبتین پس از برگزاری دادگاه، در مصاحبه با رادیو فردا دربارهٔ علت اتهام «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» گفت که برای این اتهام دلیلی ارائه نشد اما احتمالاً «پایهٔ آن باید بیانیه‌های کانون نویسندگان ایران در دفاع از حرکت دختران خیابان انقلاب و روز جهانی زن باشد».[۱۲۷] کانون نویسندگان ایران با انتشار بیانیه‌ای این اتهام‌ها را پرونده‌سازی نامید و خواستار مختومه شدن این پرونده و دیگر پرونده‌های مشابه شد.[۱۲۸] همچنین حدود ۷۰۰ نفر از هنرمندان و فعالان اجتماعی در بیانیه‌ای گروهی انتساب «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به این هنرمندان را از آن دست اتهام‌های جدیدی دانستند که سابقه‌اش را تنها در نظام دادرسی «دیوان بلخ» می‌توان سراغ گرفت.[۱۲۹][۱۳۰]

محاکمه در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب[ویرایش]

چند روز پس از حضور بکتاش آبتین در دادسرا و مطرح شدن اتهام‌های جدید، احضاریه‌هایی برای او و دو عضو دیگر کانون نویسندگان (کیوان باژن و رضا خندان مهابادی) فرستاده شد که آنها را به شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب در تاریخ ۲ بهمن ۱۳۹۷ فراخوانده بود.[۱۰۳]

در این جلسه، رئیس دادگاه، قاضی مقیسه، با رد کردن وکلای متهمان، ناصر زرافشان و راضیه زیدی، گفت که «متهمان خود می‌توانند از خودشان دفاع کنند» و حق آنها برای برخورداری از وکیل را نقض کرد. سپس قرار تأمین را از صد میلیون تومان برای هر یک، به یک میلیارد تومان تبدیل کرد. پس از آن بکتاش و دو متهم دیگر به دلیل عدم امکان تأمین قرار، بازداشت و به زندان اوین منتقل شدند.[۱۳۱][۱۳۲] کانون نویسندگان در بیانیه‌ای در اعتراض به بازداشت این سه نویسنده یادآور شد: «براساس نظر کارشناسی حقوقدانان، اولاً تشدید قرار معمولاً جزو اختیارات دادسرا است و قاضی شعبهٔ ۲۸ دادگاه می‌بایست پرونده را با درخواست تشدید قرار به دادسرا می‌فرستاد نه اینکه خود رأساً قرار را تشدید کند. ثانیاً قاضی دادگاه مجاز نیست با درخواست برخورداری متهم از وکیل برای دفاع از خود مخالفت کند.»[۱۲۴]

بکتاش آبتین پس از شش روز، در تاریخ هشتم بهمن، با تودیع وثیقه، به‌طور موقت تا پایان مراحل دادرسی از زندان آزاد شد. دو متهم دیگر پرونده نیز در تاریخ‌های ۶ و ۱۰ بهمن با تودیع وثیقه موقتاً آزاد شدند.[۱۳۳][۱۰۲]

در ۱۷ اسفند ۱۳۹۷ ابلاغیه‌ای به بکتاش آبتین رسید که دوباره در ۷ اردیبهشت ۱۳۹۸ باید در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب حاضر شود. در روز محاکمهٔ او، جمعی از اعضای کانون به نشانه اعتراض در مقابل دادگاه انقلاب تجمع کردند. قاضی مقیسه در این جلسه خطاب به بکتاش گفت: «شماها نفس کشیدنتان حرام است. الهی دست‌هاتان بشکند. باروت باید ریخت در دهانتان و منفجرتان کرد، قلم‌هایتان را باید شکست…».[۱۰۳][۱۳۴] در این جلسه اتهام‌هایی نظیر «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تبلیغ علیه نظام» عنوان شد که مصادیق آن را کتاب‌های کانون نویسندگان ازجمله کتاب «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران»، بیانیه‌های کانون نویسندگان و یادداشت‌ها و مطالب منتشر شده در صفحات شخصی بکتاش دانسته بودند.[۱۳۵][۱۰۲][۱۳۶]

انجمن جهانی قلم (پِن) در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸ در بیانیه‌ای محاکمه بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر را محکوم و اعلام کرد که «ما در کنار همکاران ایرانی خود می‌ایستیم که بخاطر نوشتن و فعالیت‌های صلح‌طلبانه خود هدف قرار گرفته‌اند. همچنین از مقامات ایرانی می‌خواهیم که اتهامات مطروحه علیه آنها را برداشته و حق آزادی بیان آنها را رعایت کنند».[۱۳۷][۱۳۸]

شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب درنهایت در تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ حکم خود را مبنی بر شش سال زندان تعزیری برای بکتاش آبتین صادر کرد[۱۳۹] که یک سال آن به‌خاطر اتهام «تبلیغ علیه نظام» و شش سال آن به‌خاطر اتهام «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت کشور» بود.[۱۴۰] کانون نویسندگان در بیانیه‌ای «دلایل» و «مستندات» حکم را نامربوط‌تر و سست‌بنیان‌تر از خود اتهام‌ها دانست و در نامه‌ای اعتراضی چنین گفت: «حکم زندان داده‌اند که چرا عضو کانون نویسندگان ایران شده‌اید؛ چرا نشریهٔ داخلی یک تشکل فرهنگی را منتشر کرده‌اید؛ چرا اسناد و مدارک فعالیت‌های پنجاه سالهٔ کانون را در کتابی گرد آورده‌اید؛ چرا بر مزار احمد شاملو و محمد مختاری و جعفر پوینده رفته‌اید؛ چرا پای بیانیه‌های دفاع از آزادی بیان نویسندگان و هنرمندان و مخالفت با اعدام و سانسور امضا گذاشته‌اید.»[۱۴۱]

پس از صدور این حکم، بسیاری از فعالیت‌های ادبی بکتاش، تحت فشار نهادهای امنیتی محدود گردید. به‌طوری‌که حتی جلسه «حبسیه‌سرایی در شعر کهن و مدرن» در خرداد ۱۳۹۸ که قرار بود بکتاش آبتین در آن شعرخوانی کند، با تماس تلفنی مسئول یک نهاد امنیتی، لغو شد.[۱۴۲]

واکنش‌ها به حکم زندان[ویرایش]

این حکم و حکم‌های مشابه رضا خندان و کیوان باژن، واکنش‌های زیادی را در میان اهالی ادب و هنر برانگیخت. ۵۴ نفر از نویسندگان و هنرمندان مطرح ازجمله بابک احمدی، علی باباچاهی، اسفندیار منفردزاده، جعفر پناهی و بهرام بیضایی، ضمن محکوم کردن این احکام، آن را «نشانی دیگر از افزایش تهدید و فشار بر اهل قلم» دانستند.[۱۴۳]

همچنین جمعی از نویسندگان افغانستان نیز در بیانیه‌ای اعتراضی اعلام کردند که «ما نویسندگان افغانستان، سوا از آن‌که هر کدام‌مان در کجای جهان قرار گرفته‌ایم و چه طرز فکری داریم، این حکم را نقض آشکار آزادی بیان و قلم شمرده و آن را صریحاً محکوم می‌کنیم».[۱۴۴]

«انجمن صنفی داستان‌نویسان» نیز در بیانیه‌ای عنوان داشت که «انجمن صنفی داستان‌نویسان تهران ضمن ابراز تأسف شدید از این حکم، خواستار تجدیدنظر در حکم صادره است». همچنین نویسندگان بسیاری در شبکه‌های اجتماعی با هشتگ «جای نویسنده زندان نیست» به این حکم اعتراض کردند.[۱۴۵]

بیش از ۹۰۰ نویسنده، مترجم و شاعر هم نامه‌ای سرگشاده به مقامات اجرایی و قضایی کشور نوشتند و این احکام را «ناروا و آزادی‌کُش» و «لطمه‌ای گران به حقوق اساسی فرد فرد ملّت ایران» خواندند و خواستند که فوراً و بی قید و شرط از این سه نفر رفع اتهام شود.[۱۴۶][۱۴۷]

در ۲۸ مرداد ۱۳۹۸ یسپر بنگتسون، رئیس انجمن قلم سوئد، یک روز قبل از سفر محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، به سوئد، در نامه‌ای سرگشاده به وزیر امور خارجهٔ سوئد، در دستور کار قرار گرفتن «وضعیت وخیم و بحرانی حقوق بشر در ایران» و وضعیت «بکتاش آبتین» و چهار زندانی دیگر (نسرین ستوده، نرگس محمدی، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن) را درخواست کرد.[۱۴۸]

ایزابل آلنده، نویسنده مطرح شیلیایی، طومار حمایت از این سه نویسنده را امضا کرد و نوشت: «واقعاً از سرکوب و سانسور در کشورتان متأسفم.»[۱۴۹][۱۵۰]

در ۱۲ مهر ۱۳۹۸ نیز یک «عصر شعر» تقدیم به بکتاش آبتین برگزار شد که در آن افرادی نظیر حافظ موسوی، عنایت سمیعی و فریبرز رئیس دانا سخنرانی کرده و تعدادی از شاعران جوان به یاد بکتاش شعرخوانی کردند.[۱۵۱]

دادگاه تجدیدنظر[ویرایش]

در تاریخ ۵ مرداد ۱۳۹۸ کانون نویسندگان اعلام کرد که پروندهٔ بکتاش آبتین و دو عضو دیگر کانون به شعبه ۳۶ دادگاه تجدیدنظر فرستاده شده‌است.[۱۵۲] سرانجام در ۷ دی ماه ۱۳۹۸ شعبه ۳۶ دادگاه تجدیدنظر به ریاست قاضی زرگر حکم ۶ سال زندان بکتاش آبتین را عیناً تأیید کرد.[۱۵۳][۱۵۴][۱۵۵] این دادگاه بدون دعوت از بکتاش و وکلای او برگزار شد.[۱۵۶]

کانون نویسندگان ایران با انتشار بیانیه‌ای در ۱۰ دی ماه ۱۳۹۸ به این حکم اعتراض کرده و «از تمام نهادهای فرهنگی و انسان‌های آزادی‌خواه و مدافعان آزادی بیان خواست که نسبت به این احکام ظالمانه اعتراض کنند و خواهان لغو آن گردند.»[۱۵۷]

بکتاش در اعتراض به این حکم گفت که «این‌ها تصور می‌کنند که با محدود و سرکوب کردن تعدادی از اعضای کانون می‌توانند فعالیت کل کانون را از بین ببرند اما به‌هیچ‌عنوان این اتفاق نمی‌افتد. ماهیت کانون طوری است که از بین رفتنی نیست. ما بازداشت می‌شویم اما دیگران به جای ما می‌آیند. کانون کارش مبارزه با سانسور و محدودیت اندیشه و احقاق حق آزادی است که کار سختی است. هرچند که ممکن است فعالیت و حضورش محدود شود اما با این روش‌ها هرگز سرکوب نمی‌شود. ما از همان زندان هم‌بند به بند کار آزادی را جلو می‌بریم.»[۱۵۸][۱۰۲]

فرستاده شدن حکم به اجرای احکام[ویرایش]

در ۲۵ بهمن ۱۳۹۸ اعلام شد که پرونده بکتاش و دو نویسنده دیگر به اجرای احکام رفته‌است.[۱۵۹][۱۶۰] در روز ۲۰ اسفند ماه ۱۳۹۸، شعبه یک اجرای احکام دادسرای شهید مقدسی، همزمان با بحران شیوع کرونا در ایران، بکتاش را جهت تحمل دوران محکومیت خود فراخواند.[۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳]

کانون نویسندگان با انتشار بیانیه‌ای در ۲۳ اسفند ۱۳۹۸ تصریح کرد که «در شرایطی که ویروس کرونا سلامت و جان صدها زندانی را تهدید می‌کند و هر آینه ممکن است به فاجعه‌ای انسانی منجر شود، زندانی کردن نویسندگان، اقدامی جنایتکارانه است.»[۱۶۴]

در ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ بکتاش و دو نویسندهٔ دیگر باز هم به دایره اجرای احکام زندان اوین احضار شدند که به دلیل شیوع ویروس کرونا مجدداً اجرای حکم به تعویق افتاد.[۱۶۵][۱۰۳]

در ۱ تیر ۱۳۹۹ انجمن جهانی قلم با «نقض آزادی بیان» خواندن این احکام، تأکید کرد که این سه نویسنده «هرگز نمی‌بایست محاکمه و محکوم می‌شدند و خاصه در شرایط کنونی که کووید ۱۹ در ایران شایع شده‌است به هیچ وجه نباید زندانی شوند.»[۱۶۶]

سرانجام در ساعت ۳ بعدازظهر شنبه ۵ مهر ماه، بکتاش آبتین به همراه رضا خندان مهابادی و کیوان باژن پس از مراجعه به دادسرای شهید مقدسی به زندان اوین منتقل شدند. تعدادی از شاعران، نویسندگان و دوستداران آنها از صبح همان روز در اعتراض به اجرای حکم این سه نویسنده، در مقابل زندان اوین جمع شده بودند و تا لحظه بدرقه آن‌ها در آن‌جا حضور داشتند.[۱۶۷][۱۶۸][۱۶۹]

دوران زندان[ویرایش]

فعالیت‌های داخل زندان[ویرایش]

او در بند هشت زندان اوین[۱۷۰] که به نام «تبعیدگاه اوین» شناخته می‌شود،[۱۷۱] با افرادی نظیر اسماعیل عبدی، امیرسالار داودی، نصرالله لشنی، کیوان صمیمی، بهنام محجوبی، مصطفی خسروی بابادی، رضا خندان مهابادی، کیوان باژن و در ماه‌های آخر آرش گنجی هم‌بند بود. بکتاش با کمک آنها در پاییز ۱۳۹۹ چهار کمیسیون فرهنگی، پزشکی، پشتیبانی و ورزشی را ایجاد می‌کند که نتایج آن تهیه صدها کتاب برای بند، افزایش زمان استفاده از کتابخانه، آموزش خطاطی، شعر، داستان و زبان و مواردی از این دست است.[۱۷۲]

پیام صوتی از داخل زندان[ویرایش]

بکتاش در اواخر آذر ۱۳۹۹ از داخل زندان، پیام صوتی سه دقیقه‌ای می‌فرستد که در آن به مسائلی نظیر اعمال فشار از سوی مأموران امنیتی، مشکلات دسترسی به تلفن عمومی و عدم نظارت بر فروشگاه زندان اوین اشاره می‌کند. او در این پیام صراحتاً عنوان می‌کند که نهادهای امنیتی «برای مرخصی گرفتن یا اعطای آزادی مشروط، از دوستان ما توبه‌نامه و تعهدنامه اخذ می‌کنند!»[۱۷۳]

اعتصاب غذا[ویرایش]

بکتاش آبتین به همراه ۱۰۰ زندانی سیاسی در زندان‌های اوین، رجایی‌شهر، فشافویه و عادل‌آباد در یک اسفند ۱۳۹۹ در نامه‌ای با اشاره به وضعیت بهنام محجوبی، درویش زندانی گفتند: «جانِ جوانش را بر لبهٔ پرتگاهِ نیستی آونگ کرده‌اند تا سیستمی بر سر کار بماند که از آغاز جز تحمیل خفقان و فقر و فلاکت بر مردم و ستم مضاعف بر زندانیان و تأمین منافع قشری زراندوز کاری نکرده‌است.»[۱۷۴][۱۷۵]

پس از به کما رفتن و مرگ مشکوک بهنام محجوبی، مراسمی به یادبود او با اجرای اسماعیل عبدی برگزار می‌شود. بعد از این مراسم اسماعیل عبدی به زندان کرج و بند جرایم خشن تبعید می‌شود.[۱۷۲] در اعتراض به تبعید او و همچنین تبعید زندانیان دیگری نظیر آتنا دائمی، سپیده قلیان و مریم اکبری منفرد، امیرسالار داودی و بکتاش آبتین از ۲۷ اسفند ۱۳۹۹ اعتصاب غذای خود را آغاز می‌کنند و سپس زندانیان دیگری به آنها می‌پیوندند.

آنها در بیانیه‌ای که به این منظور منتشر می‌کنند با بیان اینکه «گرچه انتقال زندانی از بندی به بند دیگر یا از زندانی به زندان دیگر مرسوم است، هرگاه که انتقال با انگیزه و به منظور تنبیه و آزار زندانی انجام گیرد، معنایی جز نقض آشکار و مستقیم حقوق شهروندی و انسانی فرد زندانی ندارد»، اعلام می‌دارند که «از ساعت ۱۸ روز ۲۷ اسفند ماه ۱۳۹۹دست به اعتصاب غذا زده‌ایم. این آغازی هشداردهنده است و تا زمانی که خواستهٔ ما محقق نشود، در هر روز یک زندانی به این اعتصاب غذا می‌پیوندد».[۱۷۶][۱۷۷]

درنهایت آنها به دنبال درخواست اسماعیل عبدی در ۳ فروردین ۱۴۰۰ به اعتصاب غذای خود پایان دادند.[۱۷۸]

اعتراضات به حکم زندان بکتاش آبتین[ویرایش]

یک روز پس از زندانی شدن آبتین و دو نویسنده دیگر، کانون نویسندگان طی بیانیه‌ای خواستار آزادی بی قید و شرط این سه نفر شد. در بخشی از این بیانیه آمده‌است: «کانون نویسندگان ایران اجرای حکم‌های صادرشده علیه سه تن از اعضای خود را اقدامی جنایتکارانه و خلاف موازین حقوق بشر می‌داند و آن را محکوم می‌کند».[۱۷۹][۱۸۰]

در ۲۱ مهر ۱۳۹۹ انجمن قلم استرالیا با انتشار بیانیه‌ای خواستار آزادی بی‌درنگ بکتاش آبتین و دو نویسنده زندانی دیگر و همچنین «اقدام فوری جهت نگارش نامه‌ای خطاب به سفیر ایران در استرالیا» شد.[۱۸۱][۱۸۲]

در ۵ آبان ۱۳۹۹ تعدادی از استادان دانشگاه و نویسندگان نامه‌ای خطاب به انجمن جهانی قلم و سازمان‌های مدافع حقوق بشر امضا کردند و ضمن ابراز نگرانی از وضعیت سلامتی زندانیان عقیدتی و با اشاره به بازداشت بکتاش آبتین، کیوان باژن، رضا خندان مهابادی و خسرو صادقی بروجنی از این نهادها خواستند «صدای این افراد را به گوش مردم جهان رسانیده و با تمامی امکانات خود آزادی فوری آنها را بخواهند.»[۱۸۳] از امضاکنندگان این نامه می‌توان به یرواند آبراهامیان، داریوش آشوری، بابک احمدی، منیرو روانی‌پور، فرج سرکوهی، مراد فرهادپور و آذر نفیسی اشاره کرد.[۱۸۴]

در ۱۱ آبان ۱۳۹۹ انجمن جهانی قلم با ارائه چند راهکار از ۱۵۰ شعبه خود در ۱۰۰ کشور خواست که برای لغو حکم‌های زندان بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر زندانی اقدام کنند. این انجمن در بیانیهٔ خود تصریح کرد که «بکتاش آبتین، رضا خندان و کیوان باژن هرگز نمی‌بایست محاکمه و محکوم می‌شدند و خاصه در شرایط کنونی که کووید ۱۹ در ایران شایع شده‌است به هیچ وجه نباید زندانی شوند.» و اولویت دولت ایران را حفظ سلامت عمومی دانست نه «مرعوب ساختن و به زندان افکندن نویسندگان». انجمن جهانی قلم با «تخلف آشکار از مادهٔ ۱۰ میثاق بین‌الملل حقوق مدنی و سیاسی» خواندن زندانی کردن این سه هنرمند، درخواست کرد که شعبات این انجمن در کشورهای مختلف نامه‌هایی را خطاب به حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، و ابراهیم رئیسی، رئیس قوه قضائیه در آن زمان، ارسال کنند و خواستار آزادی فوری و بی قید و شرط این سه هنرمند شوند.[۱۸۵][۱۸۶][۱۸۷]

در ۲۲ آذر ۱۳۹۹ بیش از ۱۳۰۰ نفر از هنرمندان، شاعران و نویسندگان ایرانی با انتشار بیانیه‌ای به حکم زندان بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر اعتراض کردند.[۱۸۸] در این نامه که به امضای هنرمندانی نظیر جعفر پناهی، علی باباچاهی، احمد پوری و نیلوفر بیضایی رسیده بود، ممانعت مسئولان زندان از اعطای مرخصی به بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر در شرایط اوج‌گیری کرونا، در ادامه روند «قتل‌های سیاسی زنجیره‌ای» نویسندگان و آزادی‌خواهان توصیف شده و هدف آن را «خفه کردن هرگونه صدای اعتراض به ستم و مخالفت با سرکوب» خوانده‌اند.[۱۸۹][۱۹۰]

در ۲۹ بهمن ۱۳۹۹ کانون نویسندگان در بیانیه اعتراضی به حکم زندان علیرضا نوری، شاعر، بار دیگر خواستار آزادی بکتاش آبتین و دیگر شاعران و نویسندگان زندانی شد.[۱۹۱]

در ۶ مهر ۱۴۰۰ انجمن قلم آمریکا فراخوانی با امضای شصت نویسنده، روزنامه‌نگار و هنرمند منتشر کرد که از حکومت ایران خواسته بودند بکتاش آبتین، کیوان باژن و رضا خندان مهابادی را که به تازگی برنده جایزه «آزادی برای نوشتن» شده بودند، آزاد کند. از مطرح‌ترین هنرمندان امضاکننده می‌توان به مریل استریپ، پل استر، اورهان پاموک، مارگارت اتوود، خالد حسینی، تام استاپارد و آریل دورفمان اشاره کرد. در این نامه که خطاب به ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور وقت ایران، نوشته شده، آمده بود: «از شما می‌خواهیم تا به حبس ناعادلانه بکتاش آبتین، کیوان باژن، و رضا خندان مهابادی خاتمه داده و کلیه افرادی را که به دلیل استفاده از حق آزادی نوشتن زندانی شده‌اند، آزاد کنید.»[۱۹۲][۱۹۳]

مرخصی از زندان[ویرایش]

در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰، ساعت ۵ عصر، بکتاش آبتین برای اولین بار پس از حدود یک سال زندان به مرخصی آمد. این مرخصی تنها برای ۵ روز و به علت تشدید بیماری پدر او داده شد.[۱۹۴] او با وجود تمدید این مرخصی برای پنج روز دیگر، تنها توانست در سفری به مشهد پدر را همراهی کند و با آنکه پزشکان از وجود یک کیست در بیضه‌اش خبر داده بودند، فرصت نشد که درمانش را پی‌گیری کند.[۱۰۲][۱۹۵]

اتهام و گشایش پرونده جدید[ویرایش]

بکتاش روز سه‌شنبه ۸ تیر ۱۴۰۰، به بازپرسی شعبه ۴ دادسرای اوین احضار شد. این احضار و گشایش پرونده در ارتباط با انتشار خبر ابتلای او به کرونا در زندان بود.[۱۹۶] کانون نویسندگان ایران دراین‌باره گفت که وی «را به بازپرسی کشانده‌اند که چرا پس از ابتلایش به کرونا و بازگرداندن زودهنگام و اجباری‌اش به بند عمومی، در تماس تلفنی با یکی از نزدیکانش عنوان کرده که سلامت و جان خود را در خطر می‌بیند».[۱۹۷]

جایزه جهانی آزادی قلم[ویرایش]

در ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ «انجمن قلم آمریکا» اعلام کرد جایزه «آزادی قلم» سال ۲۰۲۱ را به «بکتاش آبتین»، «رضا خندان مهابادی» و «کیوان باژن»، سه نویسنده زندانی در ایران اهدا خواهد کرد[۱۹۸] و آنها را نویسندگانی نامید «که نه تنها برای ارائه آثار و ایده‌های خود بلکه برای زندگی بدون ترس و همراه با فداکاری بی‌حد و حصر در خدمت آزادی‌هایی بوده‌اند که پشتوانه اندیشه آزاد، هنر، فرهنگ و خلاقیت هستند».[۱۹۹][۲۰۰]

بکتاش آبتین در زمان مرخصی در ویدیویی کوتاه از این تصمیم قدردانی کرد و گفت: «در کشور من نویسندگان مستقل و متعهد فراوانی هستند که شایسته دریافت این جایزه‌اند. من به‌عنوان یکی از دریافت کنندگان این جایزه، آن را به همه آزادی‌خواهانی که در سراسر کره زمین برای خواست زیبای آزادی تلاش کردند، تقدیم می‌کنم.»[۲۰۱]

در ۱۴ مهر ۱۴۰۰ انجمن قلم آمریکا در مراسمی در ساختمان موزه تاریخ ملی این کشور در نیویورک که با حضور افراد مطرحی نظیر جودی فاستر، آکوافینا، لین-منوئل میرندا و وله سوینکا برگزار شد، جایزه خود را به بکتاش آبتین، رضا خندان و کیوان باژن تقدیم کرد. در این مراسم، پیام این سه نویسنده از داخل زندان توسط لین ناتیج، نویسنده آمریکایی خوانده شد. این سه نویسنده جایزه را به «تمام افراد سرکوب‌شدهٔ ایران و دیگر مناطق جهان» تقدیم کرده بودند.[۲۰۲][۲۰۳]

بیماری و مرگ در زندان[ویرایش]

بکتاش آبتین در مدتی که دوران حبس خود را در زندان اوین می‌گذارند، دو بار به ویروس کرونا مبتلا شد.[۲۰۴] او درنهایت با وخیم‌تر شدن وضعیت سلامتی‌اش در اواخر آذر ۱۴۰۰ به بیمارستان طالقانی و سپس ساسان تهران منتقل شد[۲۰۵] اما برای درمان دیر شده بود و پس از چند روز کمای مصنوعی در تاریخ ۱۸ دی ۱۴۰۰ در بیمارستان ساسان تهران درگذشت.[۲۰۶]

بسیاری از مردم، هنرمندان و مراکز حقوق بشری علت این مرگ را تعلل در درمان او در زندان و اعزام دیرهنگام وی به بیمارستان می‌دانند؛[۲۰۷][۲۰۸] هرچند قوه قضاییه با رد این اتهامات، مسئولیت مرگ بکتاش آبتین را بر عهده نگرفته‌است.[۲۰۹][۲۱۰]

مرتبه نخست ابتلا به کرونا[ویرایش]

بکتاش آبتین دارای چندین بیماری زمینه‌ای بود و در دوران زندان دو بار به دلایلی نظیر شدت درد، کاهش وزن و ابتلا به چربی و فشار خون بالا، به بیمارستان منتقل شد.[۲۱۱] اولین بار خبرگزاری هرانا در ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ ابتلای او به کرونا را تأیید کرد و گفت که هیچ امکانات و تمهیدات پیشگیرانه وجود نداشته و سالن هواخوری تمام سالن‌های بند ۸ زندان اوین مشترک است. در آذرماه سال ۱۳۹۹ جمعی از زندانیان سیاسی بند ۸ با انتشار بیانیه‌ای ضمن اشاره به شیوع مجدد ویروس کرونا «سونامی مرگ» در زندان‌های کشور هشدار داده و خواهان آزادی یا اعزام به مرخصی زندانیان شده بودند.[۲۱۲]

مصطفی نیلی، وکیل دادگستری، از قول کیوان صمیمی در توییتر نوشت که «سه روز پیش تست کرونای بکتاش آبتین منفی بوده اما در پی وخامت حالش اسکن ریه برای او انجام می‌دهند و متوجه می‌شوند که ریه آلوده شده‌است». ضیا نبوی، فعال سابق دانشجویی، نیز نوشت که «بکتاش آبتین به بهداری اوین منتقل و در آنجا بستری شده‌است».[۲۱۳]

درنهایت به‌جای مرخصی استعلاجی یا انتقال به بیمارستان، او را قبل از پایان دوره بیماری‌اش به بند ۸ برمی‌گردانند. بکتاش ساکن حسینیهٔ بند می‌شود تا از زندانیان دیگر دور باشد و بیماری را به آنها منتقل نکند. وی دراین‌باره به دوستانش می‌گوید: «رسیدگی به بیمار کرونایی در حد سرماخوردگی هم نیست. درنهایت هم گفتند تو کرونا نداری برگرد به بند. اینها فقط به دلیل سیاسی و امنیتی مرا به بیمارستان نفرستادند».[۹۹]

بسته شدن با زنجیر به تخت بیمارستان[ویرایش]

بکتاش آبتین با پابند در بیمارستان

در اواسط تیر ۱۴۰۰ بکتاش در بیضه خود احساس درد شدید کرد و به این خاطر به بیمارستان طالقانی تهران منتقل، اما بدون تکمیل مراحل درمان به زندان بازگردانده شد. با شدت گرفتن بیماری و درد، او روز یکشنبه ۲۷ تیر به بیمارستان شهدای تجریش منتقل شد.[۲۱۴] او چهار ماه قبل از بستری شدن، به بهداری زندان مراجعه کرده بود و با وجود تشخیص پزشک مبنی بر وجود توده در ناحیه بیضه و توصیه به بستری شدن او در بیمارستانی خارج از زندان، مسئولان زندان از اعزامش به بیمارستان خودداری کرده بودند.[۲۱۵][۲۱۶]

محمد رسول‌اف عکسی از بکتاش آبتین را در روز ۲۸ تیر منتشر کرد، درحالی که با پابند و زنجیر به تخت بیمارستان بسته شده بود. او نوشت: «شاعر را با پابند زمخت فلزی به تخت بیمارستان بسته‌اند.»[۲۱۷] انتشار این تصویر و دست به دست شدنش در شبکه‌های اجتماعی موجب واکنش‌های خشم‌آلود، اعتراضی و ناباورانه شد. تعدادی از کاربران توییتر در واکنش به این عکس نوشتند: «این شاعر را در کشوری با پابند فلزی به تخت بستند که سر چهارراه‌های آن شعر می‌فروشند».[۲۱۸][۲۱۹] آیدا عمیدی، شاعر و عضو هیئت دبیران کانون گفت: «موضوع دردناک، بستن بکتاش آبتین با زنجیر به تخت است. چرا باید با یک شاعر و نویسنده چنین برخوردی شود؟ آیا آن‌ها هدفی جز تحقیر و دهن‌کجی به اهالی قلم دارند؟»[۱۰۲] واکنش‌های گسترده به انتشار این عکس، به مخالفان جمهوری اسلامی محدود نشد. حتی علی‌محمد مؤدب، شاعر انقلابی و مدیر شهرستان ادب،[۲۲۰] در مقاله‌ای به این رفتار اعتراض کرد و گفت که از این برخورد عصبانی و آشفته‌است، زیرا مانع می‌شود افرادی مانند او بتوانند «اعتبار را به شعار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی برگردانند».[۲۲۱]

غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، در پیامی اعتراضی، بدون اشاره کردن مستقیم به انتشار عکس بکتاش با پابند، گفت: «وقتی متهمی جرم خشن مرتکب نشده نباید به او پابند زد، مگر داعشی و تروریست است که پابند می‌زنید؟!»[۲۲۲] مصطفی دانشجو، وکیل دادگستری، نیز دراین‌باره نوشت که «این کار در قبال بکتاش آبتین صرفاً با قصد تحقیر او انجام شده‌است».[۲۲۳] این در حالی است که طبق مادهٔ ۱۱۶ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها، استفاده از پابند و حتی دست‌بند ممنوع است؛ «مگر اینکه زندانی دارای حالت خطرناکی باشد یا بیم خودزنی و آزار دیگران وجود داشته باشد». در همین ماده آمده که «حتی در صورت استفاده از پابند و دستبند به علت خطرناک‌بودن زندانی، استفاده از آن‌ها نباید بیش از ۲۴ ساعت باشد».[۲۲۴]

پس از این اعتراضات گسترده، محمدمهدی حاج‌محمدی، رئیس سازمان زندان‌ها، از برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین خبر داد[۲۲۵] و گفت که تحقیقات در این مورد ادامه دارد.[۲۲۶]

آرمان کاظمی، برادر بکتاش، در مصاحبه‌ای پس از مرگ او، یادآور شده‌است که با وجود این اعتراضات و وعده‌ها، در مرتبهٔ دوم اعزام به بیمارستان و روزهای قبل از مرگ بکتاش آبتین نیز مجدداً به او پابند زده بودند که علاوه بر ایجاد کردن محدودیت حرکتی، او را به‌شدت از لحاظ روحی آزرده کرده بود.[۲۲۷] او همچنین گفت که مریم یاوری، همسر بکتاش، در روزهای آخر «با پماد، جای پابندی را که در بیمارستان قبلی ایجاد شده بود می‌مالید تا کبودی، زخم و خون‌مردگی‌های قبلی او التیام یابد». این بستن مجدد با پابند و زنجیر در روزهایی بود که بکتاش به دلیل عدم توانایی در حرکت، حتی نمی‌توانست به دستشویی برود و به او سوند وصل بود.[۲۲۸]

اعزام مجدد به بیمارستان و کما[ویرایش]

از ۶ آذر بکتاش آبتین با علائمی مانند تب و لرز و بدن‌درد روبرو شد. او در طول یک هفته پس از هر مراجعهٔ به بهداری، تنها قرص مسکن دریافت می‌کرد و دوباره به بند منتقل می‌شد. پس از بالا رفتن تب بکتاش، پزشک کشیک با سربازجوی پروندهٔ او تماس گرفت اما بازجو با انتقال به بیمارستان مخالفت کرد. بکتاش تهدید کرد که اگر به بیمارستان منتقل نشود، خودش را دار خواهد زد. پزشک با افسر جانشین زندان (کاشانی) تماس گرفت و افسر با بکتاش حرف زده و با قول انتقال به بیمارستان او را راضی کرد تا از تصمیمش منصرف شود.[۹۹] یکی از هم‌بندی‌های او در زندان در مصاحبه با سایت «خبرنگاری جرم نیست» دراین‌باره گفته‌است که «علی‌رغم این که درجه تب آبتین به بالای ۳۹ درجه رسیده و به نفس‌تنگی افتاده بود اما هم‌چنان می‌خواستند با چند عدد قرص او را درمان کنند. روز یکشنبه که به بیمارستان انتقال یافت نیز به خانواده و همسرش اطلاعی ندادند. روز گذشته وقتی ما پس از دو روز بی‌خبری مطلع شدیم که او در بیمارستان است، در تماسی تلفنی به همسرش اطلاع دادیم و ظاهراً او امروز توانسته‌است برای لحظه‌ای از فاصلهٔ دور بکتاش را ببیند.»[۲۲۹]

بکتاش آبتین در ۱۵ آذر بالاخره به بیمارستان طالقانی منتقل شد. پس از چند روز خانوادهٔ او مطلع شدند اما مسئولان زندان از دادن هرگونه توضیح یا اطلاعی از وضعیت سلامتی او خودداری کردند.[۲۳۰][۲۳۱] در روزهای بعد کانون نویسندگان ایران در گزارش تازه‌ای از وخامت حال او خبر داد و اعلام کرد که درگیری ریه‌های وی افزایش یافته و وضعیت جسمی‌اش وخیم‌تر شده‌است. همچنین در این گزارش گفته شده بود که خانواده بکتاش در تلاشند تا موافقت مقامات را برای اعزام او به مرخصی استعلاجی بگیرند تا بتوانند روند درمان او را بهبود داده و بر وضعیت جسمی و بیماری‌اش نظارت کنند. تلاشی که ناموفق بوده‌است.[۲۳۲]

در ۲۱ آذر انجمن قلم آمریکا (pen) بیانیه‌ای صادر کرده و خواستار آزادی فوری آبتین شد. در بخشی از این بیانیه آمده بود: «ما خواهان آزادی فوری آبتین هستیم تا بتواند از مراقبت‌های درمانی مناسب برخوردار شود. این شرایط، آشکارا نشانگر خطرات جدی است که آبتین و دیگر نویسندگان هم‌بند او را که ناعادلانه زندانی شده‌اند، تهدید می‌کند.»[۲۳۳] یک روز پس از این بیانیه، دوشنبه ۲۲ آذر، خانواده و وکیل بکتاش موفق شدند با گرفتن مرخصی استعلاجی، او را از بیمارستان طالقانی به بیمارستان ساسان منتقل کنند و وی در بخش آی‌سی‌یو این بیمارستان بستری شد.[۲۳۴][۲۳۵][۲۳۶]

کانون نویسندگان در ۲۹ آذر بیانیه‌ای منتشر و اعلام کرد که بهبودی در وضعیت سلامتی بکتاش حاصل نشده‌است. آنها وضعیت بکتاش را حاصل عملکرد مسئولان زندان و حکومت دانستند که «با پرونده‌سازی و صدور حکم‌های درازمدت و بی‌پایه مخالفان و معترضان را در خطر مرگ قرار می‌دهد.» همچنین به این موضوع اشاره کردند که «روزهای نخست ابتلا به کرونا روزهای طلایی برای کادر درمان و بیمار است. آبتین این روزها را در زندان یا با پابند بر تخت بیمارستان در بی‌خبری، فشار روانی و تحت حفاظت نیروهای امنیتی گذرانده‌است».[۲۳۷][۲۳۸]

کانون نویسندگان در ۱۱ بهمن طی بیانیه‌ای اعلام کرد که حال بکتاش وخیم‌تر شده و پزشکان او را به کمای مصنوعی برده‌اند. آنها این وضعیت را «نتیجهٔ مستقیم عملکرد حکومت و زندانبانان» عنوان کرده بودند.[۲۳۹][۲۴۰] این خبر با واکنش‌های زیادی در فضای مجازی روبرو شد و فرج سرکوهی آن را استفاده از کرونا به عنوان ابزار قتل توسط جانیان حرفه‌ای حاکم بر ایران دانست.[۲۴۱] مریم یاوری، همسر بکتاش، نیز اعلام کرد که «خواستند او را بکشند. به کما رفته‌است و جانش در خطر است.»[۲۴۲]

واکنش‌ها به وخامت حال و کمای مصنوعی[ویرایش]

۱۹ نفر از زندانیان سیاسی اوین در ۱۳ دی ۱۴۰۰ بیانیه‌ای منتشر کردند و «قوه قضاییه و سازمان زندان‌ها» را مسئول وضعیت سلامت بکتاش دانستند. در این بیانیه رویکردهای معمولی نظیر «وابسته کردن جسم رنجور زندانیان به انواع داروهای آرام‌بخش، عدم اعزام به موقع به بیمارستان و تأخیر در اعطای مرخصی درمانی»، عامل تبدیل «یک بیماری ساده و قابل درمان و پیشگیری به مسئلهٔ مرگ و زندگی» عنوان شده‌است.[۲۴۳][۲۴۴]

کانون نویسندگان ایران در ۱۵ دی با صدور بیانیه‌ای از رویکرد دستگاه‌های قضایی و امنیتی انتقاد کرد و حکومت ایران را در حال تلاش برای قتل نویسندگان آزادیخواه دانست.[۲۴۵] در همین روز تعدادی از کاربران توییتر با هشتگ #بکتاش_آبتین به وضعیت ایجاد شده برای او اعتراض کردند.[۲۴۶]

نامه‌ای سرگشاده به علی خامنه‌ای، رهبر ایران، در ۱۷ دی منتشر شد. در این نامه، انجمن قلم آمریکا به همراه ۱۸ نهاد مدافع آزادی بیان و حقوق بشر، خواستار آزادی فوری و بی‌قید و شرط بکتاش و دیگر زندانیان سیاسی شدند. آنها همچنین از علی خامنه‌ای خواسته بودند تا به بکتاش آبتین اجازه دسترسی به «بهترین مراقبت‌های پزشکی ممکن» داده شود.[۲۴۷][۲۴۸]

درگذشت[ویرایش]

در بعدازظهر ۱۸ دی ۱۴۰۰ کانون نویسندگان ایران با انتشار اطلاعیه‌ای در توئیتر اعلام کرد که بکتاش در بیمارستان ساسان درگذشته است.[۲۴۹][۲۵۰] در این اطلاعیه که با عنوان «حکومت آزادی‌ستیزان، گُردی از دلاوران آزادی‌خواه را از ما گرفت» منتشر شد، ضمن بیان آنکه بکتاش آبتین «جان شیرین خود را فدای آزادی کرد»، وعده داده شده بود که کانون «ظرف ساعات آتی، بیانیه‌ای به این مناسبت منتشر خواهد کرد و افکار عمومی را در جریان جزئیات ستمی که بر بکتاش آبتین رفت قرار خواهد داد».[۲۵۱] وکیل او، ناصر زرافشان، نیز این موضوع را تأیید و بیان کرد که مشغول انجام تشریفات اداری برای صدور گواهی فوت هستند.[۲۵۲]

واکنش‌ها به درگذشت[ویرایش]

انتشار خبر درگذشت بکتاش آبتین، واکنش‌های زیادی را در فضای مجازی برانگیخت و عده‌ای «مرگ» او را «کشته شدن» و «قتل» توسط جمهوری اسلامی نامیدند.[۲۵۳] از همان دقایق نخستین، نهادهای صنفی، سازمان‌های حقوق بشری، هنرمندان، زندانیان سیاسی و دیگر اقشار به شکل‌های مختلف درگذشت او را تسلیت گفته، آن را قتل عمدی و ادامهٔ قتل‌های زنجیره‌ای دانسته و عواملی که این اتفاق را رقم زده بودند، محکوم کردند.[۲۵۴][۲۵۵][۲۵۶][۲۵۷] از آن‌سو برخی از کاربران طرفدار جمهوری اسلامی، مرگ او را طبیعی دانسته بودند[۲۵۸] و اداره‌کل زندان‌های استان تهران نیز هرگونه اهمال در این زمینه را رد کرد.[۲۵۹] همچنین دادستانی تهران با ادعای «اعزام پزشکان حاذق برای نظارت بر روند درمانی بکتاش آبتین»، عکس‌های او با پابند در بیمارستان را قدیمی خوانده بود.[۲۶۰]

اطلاعیه کانون نویسندگان[ویرایش]

کانون نویسندگان پس از آنکه در اطلاعیهٔ نخستین درگذشت بکتاش آبتین، آن را قتل حکومت آزادی‌ستیز دانسته بود،[۲۶۱] در بیانیه‌ای با عنوان «حاکمیت آزادی‌ستیز، بکتاش آبتین را به قتل رساند»، به شرح جزئیاتی از واپسین روزهای زندگی بکتاش پرداخت. در این بیانیه، بکتاش را «شاعری آزادی‌خواه و آزاداندیش که عمر کوتاه و پُربار خود را دست‌مایهٔ شورانگیزترین سروده‌های خود کرد،» خوانده و اعلام کرد که «حاکمیت جمهوری اسلامی و دستگاه قضایی و امنیتی را عامل و مسئول فاجعهٔ مرگ و بلکه قتل تبهکارانهٔ بکتاش آبتین می‌داند و صدای دادخواهی خود را به گوش جهانیان می‌رساند».[۲۶۲][۲۶۳]

واکنش هنرمندان[ویرایش]

فیلمسازانی همچون محمد رسول‌اف،[۲۶۴] بهمن قبادی[۲۶۵] و منیژه حکمت،[۲۶۶] شاعرانی همچون هادی خرسندی،[۲۶۷] فاطمه اختصاری،[۲۶۸] مهدی موسوی،[۲۶۹] فاطمه شمس،[۲۷۰] عبدالجبار کاکایی[۲۷۱] و علیرضا قزوه[۲۷۲] و همچنین هنرمندانی نظیر باربد گلشیری[۲۶۵] و هادی حیدری[۲۷۱] در همان ساعات اولیه به خبر درگذشت بکتاش واکنش نشان دادند و خواستار برخورد با عاملان آن شدند.

در روزهای بعد تعدادی از شاعران داخل کشور که بیشتر به سرودن اشعار آیینی شهرت دارند، با امضای بیانیه‌ای به اهمال‌های منجر به مرگ بکتاش آبتین اعتراض کردند و «ضمن ابراز همدلی و همدردی با خانوادهٔ او، خواستار رسیدگی به اهمال مسئولان زندان در فرایند درمان شدند.» از مطرح‌ترین این شاعران می‌توان به ساعد باقری و بیوک ملکی اشاره کرد.[۲۷۳]

محسن امیریوسفی، رئیس کانون کارگردانان، نیز در شب بزرگداشت جمال شورجه، از بکتاش آبتین به‌عنوان کارگردان مستند سینمای ایران و شاعر پایمرد نام برد و یاد او را گرامی داشت.[۲۷۴]

کانون کارگردانان سینما[۲۷۵] و همچنین خانهٔ سینما[۲۷۶] نیز در دو بیانیهٔ جداگانه درگذشت بکتاش را تسلیت گفتند. در بخشی از بیانیهٔ خانهٔ سینما آمده بود: «علی‌رغم واکسیناسیون گسترده و فروکش کردن امواج کرونا، عضوی دیگر از هنرمندان خانه سینما با ابتلا به این بیماری مرموز جان سپرد».

پس از انتشار بیانیه خانه سینما و تنها اشاره به کرونا و سکوت کردن در برابر زندانی بودن او و عدم رسیدگی پزشکی، انتقادهای زیادی از این نهاد صورت گرفت. مهناز محمدی و فرحناز شریفی از اعضای آن، خواستار استعفای هیئت مدیره شدند؛ همچنین هنرمندانی همچون مجتبی میرطهماسب، عبدالرضا کاهانی، رضا کیانیان، مریم پالیزبان و محمد رسول‌اف نیز به‌شدت نسبت به این بیانیه انتقاد کردند و آن را شرم‌آور دانستند.[۲۷۷][۲۷۸][۲۷۹] هیئت مدیره خانه سینما در پاسخ به اعتراضات، نامه‌ای حاوی عذرخواهی منتشر کردند و گفتند که «می‌دانیم تقصیر چیست و با شرم آشناییم.»[۲۸۰] همچنین محمدرضا مویینی، مشاور هیئت مدیره خانه سینما، با «غیرانسانی، آبروبر، دور از حقیقت و بزدلانه» خواندن این بیانیه، از سمت خود استعفا داد.[۲۸۱] همچنین اعلام شد که بر سر صدور آن بیانیه اختلاف‌نظر بوده و علی قائم‌مقامی سخنگوی هیئت‌مدیره و روانبخش صادقی عضو دیگر هیئت‌مدیره، این بیانیه را امضاء نکرده‌اند.[۲۸۲]

واکنش چهره‌ها، سازمان‌ها و تشکل‌های صنفی و سیاسی[ویرایش]

پس از مرگ بکتاش آبتین، چهره‌های مختلف سیاسی و بسیاری از سازمان‌های حقوق بشری در ایران و جهان واکنش داده و ضمن محکوم کردن تعلل در درمان آبتین، خواستار رسیدگی به وضعیت متخلفان این اتفاق شدند. همچنین تشکل‌های مختلف صنفی و سیاسی نیز بیانیه‌های منتشر کرده و مسئولان قضایی و سیاسی ایران را به قتل عامدانهٔ بکتاش آبتین متهم کردند.[۲۵۸][۱۰۲][۲۸۳]

چهره‌های سیاسی[ویرایش]

رضا پهلوی، ولی‌عهد پیشین ایران، ضمن اشاره به جاودانه شدن بکتاش آبتین در راه آزادی ایران و ادامه داشتن راه او، گفت که «جمهوری اسلامی یک شاعر و هنرمند معترض دیگر را به قتل رساند.»[۲۸۴] همچنین شیرین عبادی، برندهٔ جایزه صلح نوبل، با اعلام اینکه «جمهوری اسلامی، بکتاش آبتین را کشت»، آن را «ضربه‌ای بزرگ به جامعهٔ روشنفکری ایران و وجدان‌های بیدار» نامید.[۲۸۵] زهرا رهنورد، همسر میرحسین موسوی و زندانی سیاسی، طرحی از بکتاش آبتین را کشیده و ضمن تسلیت به مردم ایران، در پایین طرح نوشت: «آزادی، خجسته آزادی، چه رنج‌ها به پایت کشیدند…».[۲۸۶] حشمت‌الله طبرزدی، روزنامه‌نگار و فعال سیاسی، هم در توییتی مرگ بکتاش در زندان را یادآور قتل‌های زنجیره‌ای نامید و گفت: «تا دیروز دگراندیشان را با اعدام و ترور می‌کشتند اما امروز با نگه داشتن در زندان و در شرایط کرونایی همان راه را ادامه می‌دهند».[۲۸۷] محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی، نیز در پیامی با ابراز تسلیت به مردم ایران و کانون نویسندگان، این خبر ناگوار را نشانگر عدم توجه به حقوق شهروندی نامید.[۲۵۸]

رضا معینی، مسئول دفتر ایران و افغانستان سازمان گزارشگران بدون مرز، «از کارشناسان سازمان ملل متحد، خواهان تشکیل کمیسیون بین‌المللی تحقیق و بررسی برای روشن شدن علت مرگ بکتاش آبتین شد.»[۲۸۸] همچنین محمود امیری مقدم، سخنگوی سازمان حقوق بشر ایران، هم دربارهٔ درگذشت آبتین گفت که «زندانی شدن به خاطر ابراز عقیده و محرومیت از درمان در زندان، دلایل اصلی از دست رفتن جان بکتاش آبتین هستند و این مرگ، یک قتل فراقضایی محسوب می‌شود». او «حکومتی که بکتاش را زندانی کرده و علی خامنه‌ای، رهبر آن را» مسئول مستقیم این قتل دانست.[۲۸۹]

جمشید برزگر، روزنامه‌نگار ایرانی، به همراه تعدادی از کنشگران مدنی از ۲۹ دی در مقابل محل برگزاری مذاکرات احیای برجام در وین اتریش دست به اعتصاب زدند. آنها هدف خود را «اعتراض به قتل بکتاش آبتین» خواندند و گفتند که این اعتصاب غذا تا یک هفته ادامه خواهد داشت. فعالان سیاسی مطرحی همچون بری روزن، نزار زکا، مینا احدی و فریبا داودی مهاجر از این اعتصاب غذا حمایت کرده و به آن پیوستند.[۲۹۰][۲۹۱][۲۹۲]

از دیگر فعالان سیاسی مطرحی که به مرگ آبتین اعتراض کردند، می‌توان به مجید توکلی، امیر رییسیان، آرش صادقی، مهدی حاجتی، آذر منصوری، عباس عبدی، محمدرضا جوادی یگانه، علی مجتهدزاده، مصطفی تاجزاده و عمار ملکی اشاره کرد.[۲۵۴][۲۵۸]

حتی فعال سیاسی اصولگرایی نظیر وحید اشتری، مسئول پیشین تشکیلات بسیج دانشگاه تهران، نیز در پیامی با اعتراض به عاملان درگذشت بکتاش آبتین گفت: «‏من اسم بکتاش آبتین را تا قبل از دیدن این عکس نشنیده بودم. کاش یک نفر توضیح دهد ببینیم تندترین اشعارش کدام‌هاست؟ خطرناک‌ترین اقدامی که از یک شاعر می‌تواند سر بزند، چیست که باید اینگونه به تخت بسته می‌شد؟ بابت اینهمه هزینه با مرگ وی، یقه کدام مغز متفکر را بگیریم؟»[۲۵۸]

تشکل‌های صنفی[ویرایش]

پس از بیانیه‌های کانون نویسندگان ایران، انجمن‌های صنفی دیگری نیز به این اتفاق واکنش نشان دادند. سندیکای کارگران شرکت اتوبوسرانی تهران و حومه در یک بیانیه با «دوست و همراه آزادی‌خواهان و کنشگران و جنبش کارگری» خواندنِ بکتاش آبتین نوشت که «او زندگی خود را وقفِ پیشبردِ امرِ آزادی‌های سیاسی و مدنی کرد»[۲۹۳]

کانون صنفی معلمان درگذشت بکتاش را تسلیت گفته و آن را نتیجهٔ «تعلل مسئولان زندان برای انجام به‌موقع اقدامات درمانی» نامید.[۲۹۴]

اتحادیه آزاد کارگران ایران با «غریو رسای آزادی‌خواهی، استبدادستیزی و مبارزه با جهل و جور» نامیدن بکتاش، علت مرگ او را «نه بر اثر بیماری، بلکه انتقال دیرهنگام به بیمارستان» خواند.[۲۹۵]

انجمن‌ها، سازمان‌ها و گروه‌ها[ویرایش]

سازمان گزارشگران بدون مرز از سازمان ملل متحد درخواست کرد که در مورد مرگ آبتین تحقیق مستقل بین‌المللی انجام دهد. این سازمان در بیانیهٔ خود تأکید کرد که «که محروم کردن زندانیان از مراقبت‌های پزشکی، ناقض ممنوعیت شکنجه و سایر برخوردهای ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرکننده در قانون بین‌المللی است».[۲۹۶]

انجمن جهانی قلم (پن) با انتشار بیانیه‌ای، مسئولیت کامل مرگ آبتین را متوجه حکومت ایران دانست و «خواهان تحقیق فوری دربارهٔ سهل‌انگاری در مراقبت‌های درمانی شد که به مرگ او انجامید».[۲۹۷] انجمن قلم آمریکا نیز با بیان «مطلقاً قابل پیشگیری بودن مرگ آبتین»، آن را عملاً نوعی اعدام توسط حکومت ایران نامید.[۲۹۸] مرکز انجمن جهانی قلم در کبک کانادا هم با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که از خبر درگذشت بکتاش آبتین در زندان، اندوهگین و خشمگین است.[۲۹۹]

کلاودیا روت، وزیر فرهنگ و رسانه‌های آلمان، در توییتر رسمی وزارت فرهنگ آلمان از مرگ بکتاش آبتین نوشت و او را «یک قربانی دیگر نقض آشکار حقوق‌بشر رهبران دولتی سرکوبگر و دشمن هنر و فرهنگ در ایران» نامید.[۳۰۰][۳۰۱]

سخنگوی وزارت خارجه آمریکا با ابراز همدردی با بازماندگان بکتاش، از او به‌عنوان «شاعر و نویسنده ای که به ناحق در بازداشت به سر می‌برد،» نام برد و تسلیت گفت.[۲۵۴]

جبهه اصلاحات با ابراز تاسف نسبت به درگذشت بکتاش آبتین، بر پرهیز از صدور و اجرای حکم زندان برای فعالین فکری و سیاسی تأکید کرد.[۳۰۲] همچنین مجامع اسلامی ایرانیان مرگ بکتاش آبتین را جنایت و استبداد حاکم و مسئولان قضایی و زندان‌ها را مسئول آن دانست.[۳۰۳] جمعی از نواندیشان دینی هم با محکوم کردن مرگ بکتاش آبتین به دلیل تعلل معالجه در زندان، آن را «بی‌دادگری آشکار به حقوق شهروندان بی‌گناه» دانسته و «قتل شبه‌عمد» نامیدند. از مطرح‌ترین امضاکنندگان این نامه می‌توان به عبدالکریم سروش، حسن یوسفی اشکوری، علیرضا رجایی و محمدجواد اکبرین اشاره کرد.[۳۰۴]

مرکز دفاع از حقوق بشر «رائول ولنبرگ» و انجمن قلم آمریکا اعلام کردند که شکایت‌نامه‌ای را به سازمان ملل فرستاده و خواستار تحقیق دربارهٔ بازداشت‌های خودسرانهٔ شماری از نویسندگان ایرانی شده‌اند. آن‌ها در این شکایت‌نامه با اشاره به سرنوشت بکتاش آبتین و وضعیت رضا خندان مهابادی، کیوان باژن و آرش گنجی جمهوری اسلامی ایران را مسئول این وضعیت دانسته‌اند، زیرا از دیدگاه آن‌ها «به‌صورت سازمان‌یافته و مداوم، اعضای کانون نویسندگان ایران را در حبس قرار می‌دهد».[۳۰۵]

دیده‌بان حقوق بشر، مرگ بکتاش آبتین در زندان را «نمودی از وضعیت وخیمی دانست که مقامات ایران برای منتقدان زندانی حکومت ایجاد کرده‌اند». تارا سپهری‌فر، پژوهشگر ارشد ایران در دیده‌بان حقوق بشر، گفت که «مقامات قضایی ایران در مرگ بکتاش آبتین که هرگز نباید به خاطر کارش زندانی می‌شد، مسئول هستند».[۳۰۶]

جمعی از فعالان سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حقوق بشری نیز در بیانیه‌ای مشترک «انزجار و بیزاری خویش را از ستم پایان‌ناپذیر به نویسندگان، روشنفکران و همه آنانی که درد مردم محروم را روایت می‌کنند»، اعلام و پیش‌بینی کردند که «به‌زودی مسئولان دیوان قضا توجیهات بی‌پایه و ملالت‌بار همیشگی خود را در از دست رفتن جان یک بی‌گناه بیان خواهند کرد، اما کوچک‌ترین عذر و شرمندگی در کلامشان نخواهد بود».[۳۰۷]

واکنش زندانیان سیاسی[ویرایش]

پس از انتشار خبر درگذشت بکتاش، تعدادی از هم‌بندانش در زندان اوین، به علت «تأخیر در درمان» او، در زمان هواخوری تحصن کردند و خواستار پاسخگویی عوامل دادستانی و قضایی شدند.[۳۰۸] این زندانیان با سر دادن شعارهایی نظیر «مرگ بر اصل ولایت فقیه» و «مرگ بر خامنه‌ای» به عدم رسیدگی به‌موقع پزشکی به او اعتراض کردند. آنها پس از حدود یک ساعت اعتراض، در کریدور مقابل بند ۸ تحصن کردند. در انتها معترضان در سلول بکتاش جمع شدند و یادش را گرامی داشتند.[۳۰۹][۳۱۰]

جمعی از زندانیان سیاسی زندان رجایی‌شهر کرج، با نوشتن نامه‌ای، ضمن همدردی با خانواده بکتاش آبتین، جمهوری اسلامی را مسئول این اتفاق دانستند. در بخشی از این نامه آمده‌است: «باورمندیم که تنها با حضور مسئولانه در کارزارهای دادخواهی و به چالش کشیدن حاکمیت در رابطه با جنایاتی از این دست، می‌توان مانع از تکرار چنین فجایعی شد.»[۳۱۱]

در بند زنان زندان اوین، در ۱۹ دی به یاد بکتاش آبتین مراسمی شبانه برگزار شد. مسئولان زندان، عالیه مطلب‌زاده، از زندانیان سیاسی و نایب‌رئیس انجمن دفاع از آزادی مطبوعات، را به دلیل برگزاری این مراسم به زندان قرچک تبعید کردند. زندانیان در مقابل اجرای این حکم مقاومت کردند و مسئولان زندان اعلام کردند که «اگر خانم مطلب‌زاده خارج نشود، به قوه قهریه متوسل خواهند شد.»[۳۱۲][۳۱۳]

در تاریخ ۲۰ دی، کانون نویسندگان، نامه جمعی از زندانیان سیاسی را منتشر کرد که در آن مرگ بکتاش آبتین را مصداق «قتل سیستماتیک زندانیان سیاسی» در ایران و ادامه قتل‌های زنجیره‌ای تلقی کرده بودند. نویسندگان و فعالین زندانی نظیر کیوان باژن، آرش گنجی، کیوان صمیمی، علی نوری‌زاد و آرش جوهری از امضاکنندگان این نامه بودند.[۳۱۴][۳۱۵]

شش نفر از زندانیان سیاسی محبوس در بند ۸ زندان اوین در اعتراض به «قصور آشکار مقامات در مرگ بکتاش آبتین»، از روز چهارشنبه ۲۲ دی دست به اعتصاب کامل غذا زدند.[۳۱۶] سه روز بعد کانون نویسندگان گزارش داد که «حال دو نفر از آن‌ها رو به وخامت گذاشته‌است و ساعاتی پیش از زندان به بیمارستان منتقل شده‌اند. وضعیت جسمانی دیگر اعتصاب‌کنندگان نیز بسیار وخیم گزارش شده‌است.»[۳۱۷] روز شنبه ۲۵ دی، دو نفر از این زندانیان به نام‌های محمود علی‌نقی و حمید حاج‌جعفرکاشانی به بهانهٔ انتقال به بیمارستان از زندان اوین خارج و به زندان تهران بزرگ منتقل شدند.[۳۱۸][۳۱۹] در روزهای بعد، تعدادی از زندانیان سیاسی در زندان‌های قرچک ورامین و تهران بزرگ به اعتصاب‌کنندگان پیوستند. شکیلا منفرد، سینا بهشتی، سعید تمجیدی، حمید حاج‌جعفرکاشانی و محمد ابوالحسنی ۴۱ روز به این اعتصاب غذا ادامه دادند و در نهایت با نامه ۶۵۰ نفر از فعالین مدنی و سیاسی، اعتصاب خود را شکستند.[۳۲۰]

واکنش نهادهای مختلف حکومتی[ویرایش]

اداره کل زندان‌های تهران با رد هرگونه اهمال در مورد این پرونده، بیانیه‌ای منتشر کرد و پاسخ تست کرونای بکتاش آبتین را منفی و علائم بیماری او را سینوزیت معرفی کرد.[۳۲۱]

دادستانی تهران نیز در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که «در مدت بستری آقای آبتین در هر دو بیمارستان، دادستانی تهران با اعزام پزشکان حاذق اداره کل پزشکی قانونی استان تهران بر بالین وی، نسبت به نظارت بر روند درمان او و تضمین هرچه بیشتر خدمات‌دهی به بیمار در بیمارستان‌های محل بستری، اقدام کرده بوده‌است».[۳۲۲]

همچنین جمهوری اسلامی در جوابیهٔ خود به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در خصوص مرگ بکتاش آبتین، مدعی شد که دربارهٔ وی «تمام پروتکل‌ها و موازین بهداشتی» رعایت شده‌است. در این جوابیه همچنین گفته شده که «بازداشت و محکومیت آقای آبتین مطابق با قوانین مجازات اسلامی و قوانین بین‌المللی صورت گرفته‌است و هیچ‌کس در ایران به‌سادگی به‌خاطر عقیده و باور متعلق به یک کلاس خاص، گروه، مذهب یا قومیت محاکمه نمی‌شود.»[۳۲۳]

تجمع‌ها و یادبودهای پس از درگذشت[ویرایش]

تجمع در مقابل بیمارستان ساسان[ویرایش]

پس از انتشار خبر مرگ آبتین در رسانه‌ها، تعدادی از مردم و اهالی ادبیات به روشن کردن شمع و سوگواری در مقابل بیمارستان ساسان پرداختند که این تجمع با دخالت و حملهٔ مأموران متفرق شد.[۳۲۴] در این تجمع، اکبر معصوم‌بیگی، از اعضای کانون نویسندگان، به ستایش بکتاش پرداخت. او در بخشی از سخنانش گفت که آبتین «تا جان در بدن داشت برای آزادی کوشید و هرگز قدمی به پس نگذاشت. این را نیروهای امنیتی به خوبی می‌دانند».[۳۲۵]

تجمع مردم در مراسم خاکسپاری[ویرایش]

کانون نویسندگان در ساعات اولیه پس از مرگ تلاش کرد تا جنازه بکتاش آبتین را از بیمارستان ساسان تحویل بگیرد، اما مقامات مانع این امر شدند.[۳۲۶] نیروهای وابسته به نهادهای امنیتی، جسد آبتین را از خانواده و دوستانش ربوده و تلاش کردند تا بدون حضور آنها به خاک سپرده شود.[۳۲۷]

با اعلام خانوادهٔ بکتاش، خاکسپاری او قرار بود در روز دوشنبه ۲۰ دی انجام شود، اما به‌طور ناگهانی کانون نویسندگان اعلام کرد که تحت فشار نیروهای امنیتی این مراسم در ساعت ۱۵ روز یکشنبه ۱۹ دی در امامزاده عبدالله شهر ری برگزار خواهد شد.[۳۲۸] بسیاری از هنرمندان و نویسندگان ازجمله جعفر پناهی در این مراسم حضور داشتند و برخی از حاضران شرکت‌کننده در این مراسم، شعارهایی مانند «درود بر آبتین، مرگ بر ظالمین»، «مرگ بر حکومت آدمکش» و «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند.[۳۲۹][۳۳۰]

در این مراسم حافظ موسوی، شاعر، بیانیه کانون نویسندگان را قرائت کرد و حاضران سرودهایی انقلابی همچون «خون ارغوان‌ها» و «آفتابکاران جنگل» را به‌اتفاق خواندند.[۳۳۱]

مراسم یادبود در زندان اوین[ویرایش]

در ۲۰ دیماه ۱۴۰۰، زندانیان بند هشت زندان اوین، در سالن اجتماعات این زندان، مراسمی یک‌ساعته را برای بزرگداشت بکتاش آبتین برگزار کردند.

در این مراسم شعرهایی از بکتاش، خاطراتی از او و بیانیه کانون نویسندگان در خصوص قتل وی قرائت شد. همچنین در این مراسم، حضار با سر دادن شعار «زندانی سیاسی آزاد باید گردد» یاد آبتین را گرامی داشتند و پس از آن یک دقیقه به یاد او سکوت کردند.[۳۳۲]

تجمع‌های اعتراضی در خارج از کشور[ویرایش]

تعدادی از فعالین سیاسی و هنرمندان ساکن اروپا در ۲۵ دی در مقابل سفارت ایران در شهر بروکسل بلژیک تجمع و به نقش جمهوری اسلامی در مرگ بکتاش آبتین اعتراض کردند. از سخنرانان این تجمع اعتراضی می‌توان به مهدی موسوی و ابراهیم باران اشاره کرد.[۳۳۳][۳۳۴][۳۳۵]

در همان روز جمعی از ایرانیان مقیم هامبورگ آلمان، به نشانه اعتراض به مرگ بکتاش آبتین در مقابل کنسولگری ایران در این شهر تجمع کردند.[۳۳۶]

گروهی از ساکنان ونکوور کانادا نیز تجمعی اعتراضی در ۲۶ دی ترتیب دادند. در این مراسم که به‌دعوت «کانون نویسندگان ایران در تبعید» و «انجمن قلم ایران در تبعید» در مقابل آرت گالری برگزار شد، بیانیه انجمن جهانی قلم در همبستگی با خانواده و دوستان بکتاش خوانده و همچنین خبر ایجاد «بنیاد بکتاش آبتین» اعلام شد.[۳۳۷][۳۳۸]

کانون نویسندگان ایران در تبعید همچنین تجمعی را در ۲ بهمن در شهر کلن آلمان برگزار کرد. این کانون اهداف این تجمع را زنده نگه داشتن یاد بکتاش آبتین و حمایت از نویسندگان زندانی در ایران اعلام کرد.[۳۳۹][۳۴۰]

با فراخوان انجمن دفاع از زندانیان سیاسی و عقیدتی و حمایت شورای دموکراتیک پاریس، در ۱۰ بهمن بیش از ۱۰۰ نفر از فعالان حقوق بشر، زندانیان سیاسی و برخی از اعضای کانون نویسندگان ایرانیان در تبعید در میدان باستیل پاریس تجمع کردند. از سخنرانان این مراسم می‌توان به محسن یلفانی و فرهنگ قاسمی اشاره کرد.[۳۴۱][۳۴۲]

مراسم یادبود در آمریکا[ویرایش]

در ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ مراسم یادبودی برای بکتاش آبتین در ولی کالج لوس آنجلس برگزار شد. در این مراسم که توسط شیدا محمدی، شاعر، برگزار می‌شد، مهمانان و سخنرانانی همچون پرتو نوری‌علا، شهریار مندنی‌پور و مسعود نقره‌کار حضور داشتند.[۳۴۳][۳۴۴]

برگزاری مراسم چهلم و دستگیری عزاداران[ویرایش]

یک هفته پیش از مراسم چهلم، تماس‌هایی از طرف نیروهای امنیتی با خانوادهٔ آبتین گرفته شد و به پلیس امنیت احضار شدند. نیروهای امنیتی می‌خواستند مراسم چهلم لغو یا دست‌کم محدود شود. پس از آنکه خانوادهٔ آبتین این خواسته را رد کردند، نیروهای امنیتی از حضور خود در این مراسم و احتمال بازداشت خبر دادند.[۳۴۵] در ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ کانون نویسندگان ایران بیانیه خانواده بکتاش آبتین را منتشر کرد که در آن اعلام شده بود که مراسم چهلم، «روز پنج‌شنبه ۲۸ بهمن ماه، ساعت ۳ بعدازظهر بر مزار بکتاش واقع در امامزاده عبدالله شهرری برگزار می‌گردد.»[۳۴۶] مراسم با حضور خانواده بکتاش، هنرمندان و جمعی از مردم آغاز شد و در ادامه شعارهایی نظیر «درود بر آبتین و مرگ بر ظالمین» سر داده شد.[۳۴۷] نیروهای امنیتی با دستگیری ۷ نفر ازجمله یاشار تبریزی، تینا یوسف‌تبار و کامبیز نوروزراده[۳۴۸] و حمله به عزاداران، مانع ادامه برگزاری مراسم عزاداری شدند و این مراسم نیمه‌تمام ماند.[۳۴۹]

آثار هنری خلق‌شده پیرامون بکتاش آبتین[ویرایش]

آثار تجسمی[ویرایش]

هنرمندان بسیاری ازجمله مانا نیستانی، بهزاد شیشه‌گران، محسن هادی، ستاره ضابطیان، هادی حیدری، امیرمحمد قاسمی‌زاده، لقمان پیرخضرائیان، آلاله امینی و گئورگ زیلی (هنرمند آلمانی) به خلق پرتره‌هایی از چهره آبتین پس از مرگ او دست زدند.[۳۵۰] همچنین رضا اولیا با «شاعر ایستادگی و پایمردی» خواندن بکتاش آبتین، از آغاز ساخت تندیس او خبر داد.[۳۵۱]

آثار ادبی[ویرایش]

شاعران مطرحی ازجمله کریم رجب‌زاده، سیدعلی صالحی، سهراب مختاری[۳۵۰] اسماعیل وفا یغمایی[۳۵۲] و مهدی موسوی[۳۵۳] در رثای او شعر سرودند. همچنین در شماره نوزدهم مجله ادبی «وزن دنیا» که پس از مرگ آبتین به چاپ رسید، پرونده‌ای ویژه به نام «پرتره» به اشعار او اختصاص یافته‌است.[۳۵۴]

فیلم[ویرایش]

محمد رسول‌اف، کارگردان ایرانی، در بهمن ۱۴۰۰، فیلمی مستند با نام جنایت عمدی را منتشر کرد که به مرگ بکتاش آبتین و علل آن می‌پردازد. در این فیلم که از دو شبکه صدای آمریکا و ایران اینترنشنال پخش شد، گفتگوهایی با خانواده بکتاش و هم‌بندیان او در زندان انجام گرفته‌است.[۳۵۵][۳۵۶][۳۵۷]

آثار ادبی و سینمایی آبتین[ویرایش]

مجموعه‌های شعر[ویرایش]

  • و پای من که قلم شد نوشت برگردیم[۳۵۸]
  • مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند[۳۵۹]
  • شناسنامهٔ خلوت[۳۶۰]
  • پتک[۳۶۱]
  • در میمون خودم پدربزرگم[۳۶۲]
  • تنهایی دسته‌جمعی[۳۶۳]

فیلم‌ها[ویرایش]

جوایز و تقدیرها[ویرایش]

جوایز ادبی[ویرایش]

  • کتاب سال هفتمین دوره جایزه خبرنگاران به کتاب پتک[۳۶۹]
  • جایزه انجمن قلم آمریکا[۳۷۰][۳۷۱]

جوایز سینمایی[ویرایش]

  • دیپلم افتخار از دوازدهمین جشن مستقل سینمای مستند ایران به‌خاطر فیلم موریانه‌ای با دندان‌های شیری[۳۷۲]
  • بهترین فیلم بلند پرتره از ششمین جشنواره سینما حقیقت به‌خاطر فیلم ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷[۳۷۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «Baktash Abtin · Lyrikline.org». www.lyrikline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  2. «مروری بر دستاوردهای بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار فقید ایرانی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  3. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  4. «پدر بکتاش آبتین دق کرد». پایگاه خبری تحلیلی نگاتیو. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  5. «اسداله کاظمی، پدر بکتاش آبتین درگذشت». www.iran-emrooz.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  6. «ناگفته‌های فوت بکتاش آبتین از زبان برادرش/ پاهای بکتاش بخاطر پابند کبود بود/ از عاملان فوت برادرم شکایت کرده‌ایم». hadese24. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  7. ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ ۷٫۱۰ ۷٫۱۱ اکبر معصوم‌بیگی و میلاد جنت (فروردین ۱۴۰۱). «تنهایی دسته جمعی» (PDF). کانون نویسندگان.
  8. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  10. «مروری بر دستاوردهای بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار فقید ایرانی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  11. «حافظ موسوی: در شعرهای بکتاش آبتین انعکاس تجربه سال‌های جنگ را می‌بینیم». نشریه ادبی بانگ. ۲۰۲۲-۰۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  13. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم (مهدی کاظمی) - کتابخانه بنیاد دایرة المعارف اسلامی». www.lib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  14. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  15. 1210 (۲۰۲۲-۰۱-۰۸). «بکتاش آبتین نویسنده و فیلمساز درگذشت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  16. بکتاش آبتین. «مژه‌ها چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند». کتابخانه ملی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  17. «شاعری در رؤیای مرمت انسان». vaznedonya.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  18. بکتاش آبتین. «شناسنامه خلوت». کتابخانه ملی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  20. «برگزیدگان هفتمین دوره جایزه شعر خبرنگاران معرفی شدند - ۲۷ اسفند ۹۱». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۶.
  21. «پتک». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۶.
  22. «‏‫در میمون خودم پدر بزرگم: مجموعه شعر‮‬». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ هرمز شریفی. «کتابشناسی بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  24. Behnegarsoft.com (۲۰۱۲-۰۹-۱۴). «پنجمین دفتر شعر آبتین منتشر می‌شود | ایبنا». خبرگزاری کتاب ایران (IBNA). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  25. «تینوش نظم‌جو، ناشر آخرین کتاب بکتاش آبتین: او ناظم حکمت امروز بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  26. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  27. مظاهر شهامت. «بازخوانی دفتری از دفاتر شعر بکتاش آبتین». نشریه ماه مگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  28. «رادیو زمانه | شهرنوش پارسی‌پور | بررسی و معرفی کتاب | «بکتاش آبتین به استقبال نجدی رفته‌است»». zamaaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  29. «شاعری در رؤیای مرمت انسان». vaznedonya.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۶.
  30. ««در میمون خودم پدربزرگم»؛ شعر طنزگونه بکتاش آبتین». راهک. ۲۰۱۵-۰۳-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  31. «بکتاش آبتین، آن گونه که من می‌شناسمش». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  32. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  33. «افیون». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  34. «بکتاش آبتین شعرهای جدیدی منتشر می‌کند». ایسنا. ۲۰۱۱-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  35. ۳۵٫۰۰ ۳۵٫۰۱ ۳۵٫۰۲ ۳۵٫۰۳ ۳۵٫۰۴ ۳۵٫۰۵ ۳۵٫۰۶ ۳۵٫۰۷ ۳۵٫۰۸ ۳۵٫۰۹ ۳۵٫۱۰ ۳۵٫۱۱ ۳۵٫۱۲ ۳۵٫۱۳ ۳۵٫۱۴ ۳۵٫۱۵ ۳۵٫۱۶ ۳۵٫۱۷ ۳۵٫۱۸ ۳۵٫۱۹ ۳۵٫۲۰ ۳۵٫۲۱ ۳۵٫۲۲ احمد زاهدی لنگرودی. «نگاهی به سینمای مستند بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ ۳۶٫۳ ۳۶٫۴ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  37. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  38. شاهین کربلایی طاهر. «بکتاش آبتین کجاست؟» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  39. منیژه گازرانی و محبوبه ابراهیمی. «گفتگو با محمد رسول‌اف دربارهٔ بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  40. «Baktash Abtin | IFFR». iffr.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  41. «Topcount». www.topcount.co. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  42. «Mika | GoldPoster Movie Poster Gallery». GoldPoster (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  43. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  44. ««رخنه در خواب» منصور بنی‌مجیدی از انتشار بازماند». ایسنا. ۲۰۰۹-۰۸-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  45. «توسط بکتاش آبتین، زندگی منصور بنی‌مجیدی به قاب تصویر می‌رود». ایسنا. ۲۰۰۷-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  46. «یادبود بنی‌مجیدی در آستارا و رشت برگزار می‌شود». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۰۸-۰۸-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  47. «توسط بکتاش آبتین، زندگی منصور بنی‌مجیدی به قاب تصویر می‌رود». ایسنا. ۲۰۰۷-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  48. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۱-۰۹). «مستند «پارک مارک» - بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  49. "Park Mark". Cinematografo (به ایتالیایی). Retrieved 2022-08-05.
  50. «نامزدهای فیلم مستند جشن سینمای ایران معرفی شدند». snn.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  51. «معرفی نامزدهای بخش مستند جشن سینما». shortfilmnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  52. «مستند نیمه‌بلند «پارک مارک» در راه جشنوارهٔ «تسالونیکی»». ایسنا. ۲۰۱۰-۰۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  53. «شهابی:بازار کن رونق سالهای گذشته را ندارد - خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency». www.mehrnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  54. «بکتاش آبتین درگذشت-معرفی فیلم‌ها و کتاب‌های بکتاش آبتین». ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  55. «Festival Scope». pro.festivalscope.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  56. «'پارک مارک' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۱۵-۰۱-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  57. احمد زاهدی لنگرودی. «نگاهی به سینمای مستند بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ «گنگستری که از آمریکا برای خالی کردن صندوقِ صدقات آمد!». خبرآنلاین. ۲۰۱۳-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  59. «بکتاش آبتین: کات». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  61. «نمایش فیلم‌های ایرانی در جشنواره بوستون». shortfilmnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  63. تبیان، مجله فرهنگی و اطلاع‌رسانی. ««مُری زن می‌خواد» به خانه سینما می‌رود». تبیان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ «مستند «موری زن می‌خواد» بررسی شد». ایسنا. ۲۰۱۱-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  65. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  66. «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند». kar-online - کار آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  67. «DMZ International Documentary Film Festival». DMZ International Documentary Film Festival. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ پور، بیتا شعبان (۲۰۱۴-۰۶-۰۲). «گزارش جلسه نمایش هفتگی فیلم مستند " آنسور "». انجمن مستندسازان سینمای ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  69. «مرادخانی برنامه‌های موزه موسیقی را برشمرد». ایسنا. ۲۰۱۲-۰۴-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۷.
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ ۷۰٫۲ ۷۰٫۳ «گفت‌وگو با بکتاش آبتین کارگردان «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷»». shortfilmnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۷.
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۷.
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ «بکتاش آبتین: مستند همایون خرم خیلی به زندگی خصوصی‌اش نمی‌پردازد». ایسنا. ۲۰۱۳-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۸.
  74. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۸.
  75. «مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی - گزارش نشست فیلم مستند «سیزده اکتبر1937»؛ لوریس چکناواریان: خنده آفتاب زندگی من است». مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۸. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 56 (کمک)
  76. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  77. «ششمین جشنواره مستند سینما حقیقت ۱۳۹۱». www.filmba.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  78. «-خوشحالم که در کل دنیا می‌توانند فیلم را ببینند | آوای فردا». آوای فردا | رسانه خبری تحلیلی موسیقی ایران. ۲۰۱۸-۰۹-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  79. gitionline.ir (۲۲ شهریور ۱۳۹۷). «بکتاش: گاهی در ایران باید برای تهیه یک مستند خوب، شعبده بازی کرد». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  80. «'فریبرز رئیس‌دانا' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  81. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۲-۰۷). «پاسخ به نقد مهرداد خامنه‌ای بر مستند «علی اکبر معصوم‌بیگی» ساختهٔ بکتاش آبتین – علی اکبر معصوم بیگی - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  82. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۲-۰۶). «نقد مستند «علی‌اکبر معصوم‌بیگی» ساخته بکتاش آبتین – مهرداد خامنه ای - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  83. منیژه گازرانی و محبوبه ابراهیمی (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «گفتوگو با محمد رسول‌اف دربارهٔ بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  84. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۲-۰۷). «پاسخ به نقد مهرداد خامنه‌ای بر مستند «علی اکبر معصوم‌بیگی» ساختهٔ بکتاش آبتین – علی اکبر معصوم بیگی - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  85. «'فریبرز رئیس‌دانا' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  86. «'ناصر زرافشان' و یادی از بکتاش آبتین در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ «مستند - علی‌اکبر معصوم‌بیگی». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  88. معمارحسینی، سعید (۲۰۲۱-۰۸-۰۷). «اهدای دیپلم افتخار به فیلم "موریانه‌ای با دندان‌های شیری" ساختهٔ بکتاش آبتین - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  89. ۸۹٫۰ ۸۹٫۱ editor (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «'موریانه‌ای با دندان‌های شیری'؛ آخرین فیلم‌های بکتاش آبتین». خبرگزاری فارس نیوز 24. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  90. «مستند - جنایت عمدی». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  91. شیدا محمدی (۵ اسفند ۱۴۰۰). «دلم داغ شما دارد، یقین پیش شما باشد» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  92. ««زندانی شدن بکتاش آبتین از اصل امری اشتباه بود» | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». انصاف نیوز. ۲۰۲۲-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  93. «سومین نشست پاتوق شعر و داستان کیش». نایس کیش. ۹ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  94. «دو برنامهٔ ادبی در کیش؛ شب شعر "آن سفر کرده" و سخنرانی علی باباچاهی». ایسنا. ۲۰۰۵-۰۵-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  95. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  96. معمار، داریوش؛ معمار، داریوش (۲۰۱۴-۰۳-۱۶). «اشعاری از علیشاه مولوی». شهرگان | Shahrgon. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  97. «علیشاه مولوی؛ شاعر انسانیت و آزادگی بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  98. «علیشاه مولوی - نمایش محتوای تولیدات ویژه - صدا و سیمای سیستان و بلوچستان». zahedan.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  99. ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ ۹۹٫۲ علی صبوری. «آبتین و رؤیاهای ناتمام» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  100. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۲.
  101. ۱۰۱٫۰ ۱۰۱٫۱ «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  102. ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ ۱۰۲٫۲ ۱۰۲٫۳ ۱۰۲٫۴ ۱۰۲٫۵ ۱۰۲٫۶ ۱۰۲٫۷ ۱۰۲٫۸ «بکتاش آبتین». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  103. ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ ۱۰۳٫۲ ۱۰۳٫۳ ۱۰۳٫۴ ۱۰۳٫۵ ۱۰۳٫۶ ۱۰۳٫۷ سیامک میرزاده (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «سروای سرو» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  104. "«بیان آزاد»؛ نشریهٔ الکترونیکی کانون نویسندگان ایران ویژه بکتاش آبتین منتشر شد". news.gooya.com (به انگلیسی). Retrieved 2022-08-28.
  105. معمارحسینی، سعید (۲۰۲۲-۰۴-۲۰). ««بیان آزاد»؛ ویژه نامهٔ بکتاش آبتین منتشر شد - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  106. ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ «رزیتا ناظر: ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». www.iran-tribune.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  107. «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». آزادی و عدالت اجتماعی. ۲۰۲۲-۰۳-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  108. # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  109. «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  110. ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ «بکتاش آبتین». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  111. «به دلیل انتشار یک عکس؛ بکتاش آبتین، عضو کانون نویسندگان به تبلیغ علیه نظام متهم شد». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  112. «بکتاش آبتین به جریمه نقدی محکوم شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  113. ««نمایش مطلق سبعیت و خشونت»؛ جلوگیری از مراسم یادبود قربانیان قتل‌های زنجیره ای و بازداشت چهار تن». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۲ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  114. ۱۱۴٫۰ ۱۱۴٫۱ «کانون نویسندگان ایران خواستار لغو حکم «کار اجباری» بکتاش آبتین شد». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  115. «به دلیل انتشار یک عکس؛ بکتاش آبتین، عضو کانون نویسندگان به تبلیغ علیه نظام متهم شد». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  116. «محکومیت بکتاش آبتین به کار اجباری و جریمه نقدی برای انتشار یک عکس در اینستاگرام». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۸ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  117. «جریمه نقدی و کار اجباری، مجازات یک شاعر برای انتشار عکسی در اینستاگرام». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  118. «مورد بکتاش آبتین؛ مرگ کسب و کار «نظام» است». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  119. «بکتاش آبتین به جریمه نقدی محکوم شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  120. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  121. فرهنگ، رادیو (۲۰۲۲-۰۳-۰۹). «کیوان باژن از زندان اوین به مرخصی اعزام شد». رادیو فرهنگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  122. «سه عضو فعال کانون نویسندگان ایران به زندان رفتند – DW – ۱۳۹۹/۷/۵». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  123. «کیوان باژن از زندان اوین به مرخصی اعزام شد». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۳-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  124. ۱۲۴٫۰ ۱۲۴٫۱ فرهنگ، رادیو (۲۰۱۹-۰۱-۲۲). «سه عضو کانون نویسندگان ایران با حضور در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب بازداشت شدند/ بیانیه کانون نویسندگان». رادیو فرهنگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  125. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان (۲۰۱۸-۱۱-۰۴). «سه عضو کانون نویسندگان ایران در دادگاه انقلاب اوین تفهیم اتهام شدند». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  126. «تفهیم دو اتهام جدید به سه عضو کانون نویسندگان ایران – DW – ۱۳۹۷/۸/۱۳». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۲.
  127. «تشویق بانوان به فساد و فحشا از اتهام‌های سه عضو کانون نویسندگان». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  128. «بیانیهٔ کانون نویسندگان ایران در محکومیت پرونده‌سازی برای سه تن از اعضای خود». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  129. azegar20. «دادگاه سه عضو کانون نویسندگان ایران دوم بهمن‌ماه برگزار خواهد شد | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۲.
  130. «بیانیه جمعی، در اعتراض به پرونده‌سازی برای سه عضو کانون نویسندگان ایران». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  131. «وثیقه سه عضو کانون نویسندگان به سه میلیارد تومان افزایش یافت – DW – ۱۳۹۷/۱۱/۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  132. «اعتراض کانون نویسندگان ایران به بازداشت سه عضو این کانون». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  133. «تعیین وقت جلسه دادگاه رسیدگی به اتهامات سه عضو کانون نویسندگان ایران». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  134. Konul (۲۰۱۹-۰۶-۱۱). «آزادی بیان در تنگنای محاکمه». Azərbaycan Demokratik Firqəsi (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  135. موسوی، پیمان (۲۰۱۹-۰۴-۲۷). «جلسه دادگاه بکتاش آبتین برگزار شد/ محاکمه دو عضو دیگر کانون نویسندگان به روز آتی موکول شد». صدای بازداشت‌شدگان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  136. «بکتاش آبتین در دادگاه ـ دو عضو دیگر کانون نویسندگان ایران یک‌شنبه محاکمه می‌شوند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  137. «انجمن جهانی قلم نسبت به محاکمه سه عضو کانون نویسندگان ایران ابراز نگرانی کرد». سایت میلیون ایران. ۲۰۱۹-۰۵-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  138. azegar20. «انجمن جهانی قلم، محاکمه اعضای کانون نویسندگان ایران را محکوم کرد | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  139. «سه عضو کانون نویسندگان ایران به هجده سال زندان محکوم شدند». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۰۵-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  140. «اعتراض کانون نویسندگان ایران به حُکم سنگینِ محکومیّتِ سه عضو کانون». تارنمای علی میرفطروس. ۲۰۱۹-۰۵-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  141. «سه عضو کانون نویسندگان ایران هر یک به شش سال زندان محکوم شدند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  142. azegar20. «لغو مراسم شعرخوانی در تهران با دستور نهادهای امنیتی | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  143. «اعتراض ۵۴ نویسنده و هنرمند به حکم زندان سه نویسنده ایرانی – DW – ۱۳۹۸/۵/۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  144. «واکنش نویسندگان افغانستان به حکم زندان برای سه نویسنده ایرانی». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  145. «واکنش نویسندگان ایران به حکم دادگاه علیه سه نویسنده». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  146. «بیانیه ۹۰۰ نویسنده: حکم سه عضو کانون نویسندگان آزادی‌کش است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  147. Behnegarsoft.com (۲۰۲۰-۰۹-۲۶). «سه عضو کانون نویسندگان به زندان منتقل شدند - بهار نیوز». پایگاه خبری بهار نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  148. «akhbare-rooz (iranian political Bulletin)». www.iran-chabar.de. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  149. "حمایت ایزابل آلنده، نویسندهٔ سرشناس شیلیایی از سه نویسنده ایرانی". تریبون زمانه (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-14.
  150. «حمایت ایزابل آلنده نویسندهٔ سرشناس شیلیایی از سه نویسنده ایرانی». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۱۹-۰۸-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  151. «"عصر شعر" تقدیمی به بکتاش آبتین». Andisheh-Nou. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  152. «اطلاعیه: ارسال پروندهٔ سه نویسنده به شعبه 36 دادگاه تجدید نظر». Andisheh-Nou. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  153. «انتقال پرونده سه عضو کانون نویسندگان ایران به اجرای احکام». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  154. «حکم ۱۵ سال و نیم زندان برای سه عضو کانون نویسندگان». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  155. «بکتاش آبتین درگذشت». شرق. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  156. «تایید حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران در دادگاه تجدیدنظر». العین فارسی. ۲۰۱۹-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  157. admin (۲۰۲۰-۰۱-۰۵). «در حمایت از کانون نویسندگان ایران با خواست لغو احکام صادره علیه اعضای آن». سازمان فدائیان (اقلیت) (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  158. «محکومیت سه عضو کانون نویسندگان ایران؛ با این کارها کانون از بین نمی‌رود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  159. «انتقال پرونده سه عضو کانون نویسندگان ایران به اجرای احکام». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  160. «پرونده سه عضو کانون نویسندگان ایران به اجرای احکام فرستاده شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۲۰-۰۲-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  161. "ابلاغ اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران را محکوم می‌کنیم". تریبون زمانه (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-14.
  162. «فراخوانده شدن سه نویسنده برای اجرای حکم زندان». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  163. «در بحبوحهٔ کرونا در زندان‌های ایران سه نویسنده به زندان احضار شدند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۳-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  164. «اعتراض به اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۰۳-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  165. «iran emrooz (ایران امروز)». www.iran-emrooz.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  166. «اعتراض انجمن جهانی قلم به احکام سه عضو کانون نویسندگان ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  167. «سه عضو کانون نویسندگان ایران در بحران کرونا به زندان اوین منتقل شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  168. «بکتاش آبتین، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن روانه زندان شدند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  169. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  170. «تحصن همبندان بکتاش آبتین در بند هشت زندان اوین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  171. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «قطع آب گرم در بند هشت زندان اوین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  172. ۱۷۲٫۰ ۱۷۲٫۱ علی صبوری (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «آبتین و رؤیاهای ناتمام» (PDF). کانون نویسندگان.
  173. «گزارش‌گری از زندان اوین؛ روایت بکتاش آبتین، نویسنده زندانی از مشکلات زندانیان». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  174. «زندانیان سیاسی: بهنام محجوبی آخرین قربانی این شرایط ظالمانه نخواهد بود». زیتون.
  175. «درخواست گروهی از زندانیان سیاسی برای محاکمه مقصران در وضعیت بهنام محجوبی». ایران اینترنشنال.
  176. «'تبعید' زندانیان سیاسی؛ اعتصاب غذای داودی و آبتین». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  177. «? اعتصاب غذای دو زندانی سیاسی در حمایت از اسماعیل عبدی». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۱-۰۳-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  178. KF. "خبرگزاری هرانا | پایان اعتصاب غذای امیرسالار داودی، بکتاش آبتین و سینا بهشتی - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-17.
  179. «سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران باید بی قید و شرط آزاد شوند». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۰۹-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  180. «اعتراض کانون نویسندگان به زندانی کردن سه نویسنده: می‌خواهند معترضان و مخالفان را به قربانگاه بفرستند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  181. «بیانیه انجمن پن استرالیا در اعتراض به اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران». نفس در قفس. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  182. "خبرگزاری هرانا | بیانیه انجمن پن استرالیا در اعتراض به اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-16.
  183. "خبرگزاری هرانا | نامهٔ شماری از نویسندگان به انجمن جهانی قلم؛ آزادی فوری نویسندگان و روزنامه‌نویسان در بند را بخواهید - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-16.
  184. «نامهٔ شماری از نویسندگان به انجمن جهانی قلم؛ آزادی فوری نویسندگان و روزنامه‌نویسان در بند را بخواهید». به سایت سازمان راه کارگر خوش آمدید. ۲۰۲۰-۱۰-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  185. «فراخوان انجمن جهانی قلم در بارهٔ سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  186. «فراخوان انجمن جهانی قلم: نویسندگان بکتاش آبتین، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن در زندان». به سایت سازمان راه کارگر خوش آمدید. ۲۰۲۰-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  187. «نوید نو-فراخوان انجمن جهانی قلم در بارهٔ سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران». www.rahman-hatefi.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  188. «بیانیه با 1300 امضا؛ نویسندگان زندانی را آزاد کنید!». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۱۲-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  189. «بیش از ۱۳۰۰ نفر از کنشگران ایرانی خواهان آزادی فوری سه عضو در بند کانون نویسندگان شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  190. «بیانیه ۱۳۰۰ نویسنده، هنرمند وفعال مدنی برای آزادی سه نویسنده – DW – ۱۳۹۹/۹/۲۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  191. «اعتراض کانون نویسندگان ایران به سرکوب سیستماتیک فعالان حوزه اندیشه». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  192. «حمایت مریل استریپ و هنرمندان مشهور از نامه انجمن قلم برای آزادی نویسندگان ایرانی». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  193. Network، Action. «Tell Iran to Release Keyvan Bajan, Reza Khandan Mahabadi, Arash Ganji, and other detained Iranian writers now». actionnetwork.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  194. «بکتاش آبتین به مرخصی آمد | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». انصاف نیوز. ۲۰۲۱-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  195. «اطلاعیه دادستانی دربارهٔ جزئیات درگذشت بکتاش آبتین | ماجرای عکس جنجالی آبتین با پابند». رادار اقتصاد. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  196. SMND. "خبرگزاری هرانا | پرونده سازی در زندان؛ بکتاش آبتین به دادسرای اوین احضار شد - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-18.
  197. «احضار دوباره عضو زندانیِ کانون نویسندگان به بازپرسی اوین». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  198. Mui, Sandy (2021-09-16). "2021 PEN/Barbey Freedom to Write Award: Baktash Abtin, Keyvan Bajan, and Reza Khandan Mahabadi". PEN America (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-18.
  199. «پن آمریکا جایزه سالانه آزادی قلم را به سه نویسنده زندانی در ایران اهدا می‌کند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۱-۰۹-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  200. hossein (۲۰۲۱-۰۹-۱۷). «جایزه آزادی نگارش انجمن قلم آمریکا به سه نویسنده دربند ایرانی اهدا می‌شود». نشریه ادبی بانگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  201. «بکتاش آبتین، برنده جایزه انجمن قلم آمریکا: دیوارهای اوین مانع استشمام هوای آزادی‌خواهی نشد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  202. «جایزه انجمن قلم آمریکا به سه نویسنده در بند ایران اهدا شد – DW – ۱۴۰۰/۷/۱۴». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  203. «مراسم اهدای جایزه آزادی بیان انجمن قلم آمریکا به سه عضو زندانی کانون نویسندگان ایران برگزار شد». euronews. ۲۰۲۱-۱۰-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  204. «مورد بکتاش آبتین؛ مرگ کسب و کار «نظام» است». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  205. «بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار زندانی، به مرخصی استعلاجی اعزام شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  206. «بکتاش آبتین، نویسنده زندانی، جان باخت؛ کانون نویسندگان: جمهوری اسلامی مسئول است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  207. «رژیم ددمنش اسلامی؛ بکتاش آبتین را در زندان کشت | ایران گلوبال». iranglobal.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  208. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  209. «چند نکته در مورد مرحوم بکتاش آبتین». مشرق نیوز. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  210. «اطلاعیه اداره کل زندان‌های تهران در پی درگذشت بکتاش آبتین». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  211. «ابتلای حداقل ۱۰ زندانی به کرونا و وخامت حال آبتین و خندان». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  212. KF. "خبرگزاری هرانا | تأیید ابتلای بکتاش آبتین به کرونا در زندان اوین - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-19.
  213. «ابتلای بکتاش آبتین به کرونا و بی‌توجهی مقامات زندان – DW – ۱۴۰۰/۱/۱۶». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  214. «بکتاش آبتین، زندانی عضو کانون نویسندگان، با پابند در بیمارستان بستری شد‎». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  215. «بکتاش آبتین شاعر زندانی با پای بسته در بیمارستان بستری شد». العربیه فارسی. ۲۰۲۱-۰۷-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  216. KF. "خبرگزاری هرانا | بکتاش آبتین با پای بسته در بیمارستان بستری شد - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-20.
  217. «بکتاش آبتین شاعر زندانی در اوین به بیمارستان شهدای تجریش انتقال یافت». ir-voanews-com.cdn.ampproject.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  218. «سازمان زندان‌ها: با عوامل اعزام بکتاش آبتین برخورد شد – DW – ۱۴۰۰/۴/۳۱». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  219. «وخامت حال بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان از حکومت ایران خواست به قتل نویسندگان آزادی‌خواه پایان دهد». euronews. ۲۰۲۲-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  220. «علی‌محمد مؤدب، شاعر انقلابی به سوگ مادر نشست». snn.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  221. «از این برخورد آشفته و عصبانی هستیم». www.asrislam.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  222. Behnegarsoft.com (۲۰۲۲-۰۱-۱۰). «واکنش تلویحی اژه‌ای به عکس آبتین بکتاش با پابند: مگر داعشی است؟! - بهار نیوز». پایگاه خبری بهار نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  223. «سازمان زندان‌ها: با عوامل اعزام بکتاش آبتین برخورد شد – DW – ۱۴۰۰/۴/۳۱». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  224. MohammadEditor (۲۰۲۲-۰۵-۲۰). «حق من: دربارهٔ استفاده از پابند برای زندانیان». توانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  225. «برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین به بیمارستان». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. ۱۴۰۰-۰۴-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  226. «برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  227. "خبرگزاری هرانا | ناگفته‌هایی از فوت بکتاش آبتین از زبان برادرش؛ پاهای بکتاش بخاطر پابند کبود بود - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-01-27.
  228. «برادر بکتاش آبتین: او در بیمارستان و در اوج بیماری زنجیر و پابند داشت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  229. «وضعیت بحرانی شیوع کرونا در زندان اوین؛ ابتلای بکتاش آبتین و کیوان باژن». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  230. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  231. «ابتلا به کرونا در زندان؛ عضو کانون نویسندگان ایران از اوین به بیمارستان منتقل شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  232. «وضعیت جسمی بکتاش آبتین وخیم اعلام شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  233. «درخواست آزادی فوری بکتاش آبتین از سوی انجمن قلم آمریکا». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  234. «بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار زندانی، به مرخصی استعلاجی اعزام شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  235. «بکتاش آبتین به مرخصی استعلاجی آمد». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۱-۱۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  236. «اطلاعیه دادستانی تهران دربارهٔ روند درمانی «بکتاش آبتین»». نیوزین. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  237. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «وضعیت بکتاش آبتین برنده جایزه قلم آمریکا در بیمارستان همچنان وخیم است». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  238. «وخامت حال بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان ایران: این حاصل عملکرد مسئولان زندان «و البته حکومت» است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  239. «بکتاش آبتین، نویسنده ایرانی، در وضعیت کمای مصنوعی قرار گرفت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  240. «کانون نویسندگان ایران: درمان بکتاش آبتین را عامدانه به تأخیر انداختند». ایندیپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  241. «بکتاش آبتین به 'کمای مصنوعی' رفت؛ کانون نویسندگان ایران: حکومت مسئول جان اوست». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  242. «بکتاش آبتین، نویسنده ایرانی، به کمای مصنوعی رفت». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  243. «زندانیان سیاسی دربارهٔ بکتاش آبتین: قوه قضاییه بیماری ساده را به مرگ و زندگی تبدیل می‌کند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  244. «بیانیه گروهی از زندانیان سیاسی اوین در حمایت از بکتاش آبتین – DW – ۱۴۰۰/۱۰/۱۳». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  245. «وخامت حال بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان از حکومت ایران خواست به قتل نویسندگان آزادی‌خواه پایان دهد». euronews. ۲۰۲۲-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  246. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  247. «نامه سرگشاده انجمن قلم آمریکا و دیگر نهادهای مدافع آزادی بیان دربارهٔ وضعیت بکتاش آبتین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  248. «نامه مشترک به آیت‌الله خامنه‌ای در مورد وضعیت بکتاش آبتین». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  249. «کانون نویسندگان ایران: بکتاش آبتین درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  250. «حکومت آزادی‌ستیزان، گُردی از دلاوران آزادی‌خواه را از ما گرفت». Twitter. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۴.
  251. «بکتاش آبتین درگذشت؛ کانون نویسندگان ایران: حکومت آزادی‌ستیزان، گُردی از دلاوران آزادی‌خواه را از ما گرفت». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۴.
  252. «بکتاش آبتین درگذشت». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  253. «مورد بکتاش آبتین؛ مرگ کسب و کار «نظام» است». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  254. ۲۵۴٫۰ ۲۵۴٫۱ ۲۵۴٫۲ «واکنش‌ها به درگذشت بکتاش آبتین؛ ادامه «قتل‌های زنجیره‌ای» توسط حکومت ایران است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  255. «خشم و اعتراض گسترده اجتماعی در پی قتل بکتاش آبتین / واکنش وقیحانه دادستان جنایتکار قضاییه دژخیمان». mojahedin.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  256. «واکنش‌ها به «قتل» بکتاش آبتین: پلیس مانع تجمع مردمی شد». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  257. «واکنش زندانیان سیاسی به درگذشت بکتاش آبتین: کشتن زندانیان سیاسی «روندی تکراری» در جمهوری اسلامی است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  258. ۲۵۸٫۰ ۲۵۸٫۱ ۲۵۸٫۲ ۲۵۸٫۳ ۲۵۸٫۴ رویداد۲۴، پایگاه خبری تحلیلی (۱۹ دی ۱۴۰۰). «واکنش‌ها به مرگ بکتاش آبتین: فرصت زاری نداریم | رویداد24». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  259. «اطلاعیه اداره کل زندان‌های تهران در پی درگذشت بکتاش آبتین». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  260. «اعزام پزشکان حاذق پزشکی قانونی برای نظارت بر روند درمانی بکتاش آبتین/ مساعدت حداکثری با خانواده بیمار به منظور انتخاب مرکز درمانی خصوصی». مشرق نیوز. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  261. «بکتاش آبتین، شاعر و فیلمساز زندانی، در پی ابتلا به کرونا درگذشت». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  262. «بکتاش آبتین، عضو کانون نویسندگان ایران در گذشت». www.human-rights-iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  263. "ایران پرس نیوز | بیانیه تازه؛ حاکمیت آزادی ستیز، بکتاش آبتین را به قتل رساند". IranPressNews (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-26.
  264. «محمد رسول‌اف، کارگردان سینما: مرگ بکتاش آبتین سند جنایت تازه جمهوری اسلامی است». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  265. ۲۶۵٫۰ ۲۶۵٫۱ «موج اعتراض به حکومت ایران در پی مرگ بکتاش آبتین – DW – ۱۴۰۰/۱۰/۱۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  266. رویداد۲۴، پایگاه خبری تحلیلی (۱۹ دی ۱۴۰۰). «واکنش‌ها به مرگ بکتاش آبتین: فرصت زاری نداریم | رویداد24». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  267. «بکتاش آبتین – هادی خرسندی». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  268. «واکنش‌ها به درگذشت بکتاش آبتین؛ ادامه «قتل‌های زنجیره‌ای» توسط حکومت ایران است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  269. «بکتاش آبتین را کشتند – وبسایت شخصی سید مهدی موسوی». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  270. «واکنش‌ها به مرگ بکتاش آبتین: یک قتل حکومتی دیگر؛ همسفر مسافران هواپیمای اوکراینی». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  271. ۲۷۱٫۰ ۲۷۱٫۱ «واکنش‌ها به درگذشت بکتاش آبتین». sarpoosh. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  272. «واکنش توییتری علیرضا قزوه به درگذشت بکتاش آبتین | پایگاه خبری تحلیلی سینما سینما». cinemacinema.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  273. «پیام تسلیت جمعی از شاعران کشور در پی درگذشت بکتاش آبتین». صبح ما. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  274. ایران، عصر. «شب بزرگداشت جمال شورجه؛ از یاد حمید لبخنده و بکتاش آبتین تا ضرورت اتحاد در سینما». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۶.
  275. «پیام تسلیت کانون کارگردانان سینمای ایران برای درگذشت بکتاش آبتین». کانون کارگردانان سینما. ۱۹ دی ۱۴۰۰.
  276. «خانه سینما درگذشت بکتاش آبتین و حمید لبخنده را تسلیت گفت». پایگاه خبری تحلیلی هنر مانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  277. لندن، کیهان (۲۰۲۲-۰۱-۱۰). «انتقادهای شدید به بیانیه «شرم‌آور» خانه سینما دربارهٔ بکتاش آبتین؛ «ماله‌کشی» بر «قتل فراقضائی» نویسنده و شاعر زندانی!». KayhanLondon کیهان لندن. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  278. «انتقاد از بیانیه خانه سینما دربارهٔ جان باختن بکتاش آبتین؛ برگزاری مراسم یادبود در بند زنان اوین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  279. «جان‌باختن بکتاش آبتین؛ سوگواری زیر سایه تحریف و تهدید». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  280. «خبرگزاری صبا | آخرین اخبار فرهنگ و هنر | سینما و تلویزیون». خبرگزاری صبا | آخرین اخبار فرهنگ و هنر | سینما و تلویزیون. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  281. «محمدرضا مویینی از سمت خود در خانه سینما استعفا کرد | خبرگزاری صبا». خبرگزاری صبا | آخرین اخبار فرهنگ و هنر | سینما و تلویزیون. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  282. ایران، عصر. «چه کسانی بیانیه خانه سینما برای درگذشت بکتاش آبتین را امضا نکردند؟». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۴.
  283. فارسی، الشرق الاوسط. «فعالان، ایران را مسئول مرگ بکتاش آبتین دانستند». الشرق الاوسط فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  284. «شاهزاده رضا پهلوی: بکتاش آبتین را به زنجیر کشیدند و کشتند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  285. «جمهوری اسلامی، بکتاش آبتین را کشت، شیرین عبادی». Iran Transition Council. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  286. «طرح زهرا رهنورد برای بکتاش آبتین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  287. «موج اعتراض به حکومت ایران در پی مرگ بکتاش آبتین – DW – ۱۴۰۰/۱۰/۱۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  288. «RSF: کمیسیون بین‌المللی برای تحقیق چگونگی مرگ بکتاش آبتین تشکیل شود». Iran Transition Council. ۲۰۲۲-۰۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  289. «بکتاش آبتین شاعر و نویسنده زندانی درگذشت». العربیه فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  290. «جمشید برزگر، روزنامه‌نگار: اعتصاب غذا کردم، چون وظیفه شهروندی من است». IranWire | خانه. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۰.
  291. «اعتصاب غذای شهروندان ایرانی و آمریکایی در وین در اعتراض به وضع زندانیان سیاسی در ایران». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۰.
  292. «اعتصاب فعالین حقوق بشر در وین در حمایت از زندانیان سیاسی و دو تابعیتی». حال وش. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  293. «گزارش صدای آمریکا از خاکسپاری بکتاش آبتین؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» و حضور گسترده نیروهای امنیتی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  294. «کانون صنفی معلمان ایران: تعلل مسئولان زندان، جان بکتاش آبتین را فدای آزادی کرد». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  295. «اتحادیه آزاد کارگران: بکتاش را سیستمی به قتل رساند که زندان‌هایش قتلگاه است». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  296. «گزارشگران بدون مرز خواستار تحقیق سازمان ملل دربارهٔ مرگ بکتاش آبتین شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  297. بشر، گزارشگر حقوق (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «انجمن قلم «پن» خواستار تحقیق دربارهٔ مرگ بکتاش آبتین شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۳.
  298. «انجمن قلم آمریکا: مرگ بکتاش آبتین «مطلقاً» قابل پیشگیری بود». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  299. «واکنش مرکز انجمن جهانی قلم (پن) در کِبک کانادا به قتل بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  300. News، Text (۲۰۲۲-۰۱-۱۰). «وزارت فرهنگ آلمان: بکتاش آبتین یک قربانی دیگر نقض آشکار حقوق‌بشر در ایران است». اخبار و گزارش - سایت بسوی پیروزی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  301. «وزارت فرهنگ آلمان: بکتاش آبتین یک قربانی دیگر نقض آشکار حقوق‌بشر در ایران است». mojahedin.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  302. «جبهه اصلاحات به درگذشت بکتاش آبتین واکنش نشان داد». منیبان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۲.
  303. «بیانیه مجامع اسلامی ایرانیان دربارهٔ درگذشت بکتاش آبتین در زندان». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۲.
  304. «بیانیه ۱۶ نفر از نوانذیشان دینی در محکومیتِ به‌مرگ‌افکنیِ بکتاش آبتین». سایتِ خبری‌تحلیلی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  305. «درخواست انجمن قلم (پن) آمریکا و مرکز دفاع از حقوق بشر «رائول ولِنبرگ» از سازمان ملل». Iran Transition Council. ۲۰۲۲-۰۱-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۷.
  306. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  307. «بیانیه جمعی از فعالان سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حقوق بشری در «سوگ شهید اهل قلم» بکتاش آبتین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  308. «تحصن همبندان بکتاش آبتین در بند هشت زندان اوین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  309. «پیکر بکتاش آبتین تحت فشارهای امنیتی و با شعار «مرگ بر ظالمین» به خاک سپرده شد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  310. «مرگ بر خامنه ای؛ ناآرامی در زندان اوین پس‌از فوت بکتاش آبتین». ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  311. "خبرگزاری هرانا | نامه جمعی از زندانیان سیاسی زندان رجائی شهر کرج در واکنش به درگذشت بکتاش آبتین، عضو زندانی کانون نویسندگان ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-01-10.
  312. «'تشنج' در بند زنان زندان اوین؛ 'انتقال' عالیه مطلب‌زاده پس از مراسم یادبود برای بکتاش آبتین». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  313. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «علیرغم ممانعت زنان زندانی عالیه مطلب‌زاده از اوین به قرچک ورامین منتقل شد | DW | 10.01.2022». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  314. «جمعی از زندانیان سیاسی: مرگ بکتاش آبتین مصداق «قتل سیستماتیک زندانیان سیاسی» در ایران است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  315. «جمعی از زندانیان سیاسی مرگ بکتاش آبتین، شاعر زندانی را ادامه قتل‌های زنجیره‌ای خواندند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۰.
  316. «اعتصاب شش زندانی در اوین در اعتراض به «قصور آشکار» مسئولان در مرگ بکتاش آبتین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۴.
  317. «ادامه واکنش‌ها به مرگ بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان: دو زندانی اعتصاب‌کننده به بیمارستان منتقل شدند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۶.
  318. ppairan. «انتقال زندانیان سیاسی حمید حاج جعفر کاشانی و محمود علی نقی به زندان تهران بزرگ». اتحاد زندانیان سیاسی ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  319. RV, Hrana. "خبرگزاری هرانا | حمید حاج جعفر کاشانی و محمود علی نقی به زندان تهران بزرگ منتقل شدند - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-29.
  320. «چهل‌ویک روز اعتصاب غذا در اعتراض به مرگ بکتاش آبتین؛ دو زندانی سیاسی ب». سایت خبری تحلیلی نگام. ۲۰۲۲-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  321. «اطلاعیه اداره کل زندان‌های تهران در پی درگذشت بکتاش آبتین». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  322. «اطلاعیه دادستانی دربارهٔ جزئیات درگذشت بکتاش آبتین | ماجرای عکس جنجالی آبتین با پابند». همشهری آنلاین. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  323. «ادعای جمهوری اسلامی دربارهٔ مرگ بکتاش آبتین: «همه پروتکل‌ها رعایت شده بود»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  324. «مراسم «روشن کردن شمع» برای بکتاش آبتین با «دخالت نیروی انتظامی» پایان یافت». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  325. «نیروی انتظامی تجمع روشن کردن شمع به یاد بکتاش آبتین را برهم زد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  326. «تلاش نافرجام کانون نویسندگان برای تحویل گرفتن پیکر بکتاش آبتین». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  327. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «ربودن پیکر بکتاش آبتین برای خاکسپاری حکومتی؛ کانون نویسندگان: مردم آزادیخواه! خانواده بکتاش را تنها نگذارید!». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.
  328. «خاکسپاری بکتاش آبتین زیر 'فشار نیروهای امنیتی'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  329. «مراسم خاکسپاری بکتاش آبتین تحت فشار نیروهای امنیتی برگزار شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  330. «گزارش صدای آمریکا از خاکسپاری بکتاش آبتین؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» و حضور گسترده نیروهای امنیتی». voanews.
  331. «گزارش اختصاصی زیتون از خاکسپاری بکتاش آبتین؛ سوز سیاه «قتل» شاعر در امامزاده عبدالله». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.
  332. «برگزاری مراسم یادبود بکتاش آبتین توسط زندانیان سیاسی در زندان اوین – ایران آلترناتیو». iranalt.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.
  333. «گزارش تجمع در بلژیک برای بزرگداشت یاد بکتاش آبتین». www.iran-emrooz.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۶.
  334. «تجمع در مقابل سفارت جمهوری اسلامی ایران در بلژیک». kar-online - کار آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۶.
  335. "تجمع بزرگداشت بکتاش آبتین و اعتراض به قتل عامدانهٔ او". تریبون زمانه (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-29.
  336. «جمعی از ایرانیان مقیم آلمان، به یاد شاعر آزادی‌خواه بکتاش آبتین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  337. «در سوگ بکتاش آبتین: فصلی گشود باید به تاریخ میهنم». zamaaneh.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  338. همیاری، رسانهٔ (۲۰۲۲-۰۱-۲۲). «درگذشت بکتاش آبتین، واکنش‌های جهانی به آن و گزارش مراسم ونکوور». رسانهٔ همیاری. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  339. «تجمع در شهر کلن آلمان در اعتراض به جان باختن بکتاش آبتین». Twitter. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  340. «گردهمایی کلن ۲۲ ژانویه برای یادبود بکتاش آبتین و حمایت از نویسندگان دربند و زندانیان سیاسی ایران – تلویزیون برابری». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  341. Bamdad (۲۰۲۲-۰۱-۳۱). «گزارشی از تجمع پاریس به یاد بکتاش آبتین». Etehade Fadaian. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  342. «با یاد بکتاش آبتین در پاریس میدان باستیل». رنگین کمان. ۲۰۲۲-۰۲-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  343. «مراسم یادبود و بزرگداشت بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  344. «رادیو پویا». radiopooya.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  345. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «کانون نویسندگان ایران: ادامه فشارهای امنیتی بر اعضای این کانون پس از «قتل فراقضایی» بکتاش آبتین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  346. «اطلاعیه خانواده بکتاش آبتین دربارهٔ مراسم 28 بهمن ماه». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  347. «مراسم چهلم بکتاش آبتین با شعار «درود بر آبتین و مرگ بر ظالمین» در شهر ری برگزار شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  348. «بازداشت تعدادی از شرکت‌کنندگان در مراسم چهلم بکتاش آبتین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۲-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  349. «مراسم چهلم بکتاش آبتین با دخالت نیروهای امنیتی برگزار نشد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  350. ۳۵۰٫۰ ۳۵۰٫۱ محبوبه ابراهیمی (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «آثاری از هنرمندان تجسمی برای آبتین» (PDF). کانون نویسندگان.
  351. editor (۲۰۲۲-۰۲-۱۴). «ساخت تندیس بکتاش آبتین توسط هنرمند ایرانی». خبرگزاری فارس نیوز 24 (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  352. یغمایی، اسماعیل وفا. «۱۲ رباعی برای بکتاش آبتین». www.pezhvakeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  353. «برای بکتاش آبتین – وبسایت شخصی سید مهدی موسوی». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  354. «شماره جدید «وزن دنیا» منتشر شد». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  355. «پخش همزمان مستند «جنایت عمدی» دربارهٔ بکتاش آبتین برای اولین بار از دو شبکه فارسی‌زبان». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  356. «پخش مستندی دربارهٔ بکتاش آبتین از دو شبکه فارسی‌زبان+فیلم». ایرانین نیوز. ۲۰۲۲-۰۲-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  357. «ایران اینترنشنال». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  358. بکتاش آبتین. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  359. بکتاش آبتین. «مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  360. «شناسنامه خلوت». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  361. «پتک». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  362. «‏‫در میمون خودم پدر بزرگم: مجموعه شعر‮‬». opac.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  363. «تینوش نظم‌جو، ناشر آخرین کتاب بکتاش آبتین: او ناظم حکمت امروز بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  364. «Baktash Abtin | IFFR». iffr.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  365. «Mika | GoldPoster Movie Poster Gallery». GoldPoster (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  366. «مستند «پارک مارک» – بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  367. «'فریبرز رئیس‌دانا' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  368. «گفتگوی آپارات - 'ناصر زرافشان' ساخته بکتاش آبتین». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۴.
  369. «مراسم هفتمین دوره جایزه "کتاب سال شعر- خبرنگاران" برگزار شد». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. ۱۳۹۱-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  370. «بکتاش آبتین، برنده جایزه انجمن قلم آمریکا: دیوارهای اوین مانع استشمام هوای آزادی‌خواهی نشد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  371. "Dissident Iranian writer Baktash Abtin dies in detention after contracting Covid-19". France 24 (به انگلیسی). 2022-01-08. Retrieved 2022-01-08.
  372. «اهدای دیپلم افتخار به فیلم "موریانه‌ای با دندان‌های شیری" ساختهٔ بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۱-۰۸-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  373. «-خوشحالم که در کل دنیا می‌توانند فیلم را ببینند | آوای فردا». آوای فردا | رسانه خبری تحلیلی موسیقی ایران. ۲۰۱۸-۰۹-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.

پیوند به بیرون[ویرایش]