نمایش در ایران (کتاب)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
نمایش در ایران
Namayesh dar Iran.jpg
روی جلدِ چاپِ نخست، چاپِ کاویان (۱۳۴۴)
نویسنده(ها)بهرام بیضائی
کشورایران
زبانفارسی
موضوع(ها)تاریخ نمایش
گونه(های) ادبیتألیف و پژوهش
ناشرنویسنده، روشنگران و مطالعاتِ زنان
تاریخ نشر
۱۳۴۴
شمار صفحات۲۴۲
شابکشابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۶۷۵۱-۰۹-۵

نمایش در ایران کتابِ بهرام بیضایی در تاریخِ نمایشِ ایران است که معتبرترین پژوهش دربارهٔ نمایشِ سنّتیِ ایرانی شناخته شده است.[۱][۲] این را صادق کیا همچون موضوعِ «رسالهٔ ختمِ تحصیلی» ِ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ بیضایی در دانشگاهِ تهران نپذیرفت، بیضایی در ۱۳۳۸ دانشگاه را ترک کرد، از ۱۳۴۱ انتشارِ سلسلهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» را آغاز کرد، و در ۱۳۴۴ مجموعش را به صورتِ این کتاب منتشر کرد − که، به قولی، شد «پایهٔ استوار تاریخ‌نویسی نمایش در ایران».[۳]

یک لغت‌نامهٔ مصطلحاتِ نمایشی هم ضمیمهٔ کتاب است که ارزشِ لُغوی دارد.[۴]

متن[ویرایش]

عبّاس جوانمرد به یاد آورده که «با اصرار و تأکید و سفارش» ِ[۵] فرّخ غفّاری بود که سلسلهٔ چهارده‌گانهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» در دورهٔ سوّمِ مجلّه موسیقی (از شمارهٔ ۶۲ تا ۷۷ به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲) منتشر شد؛[۶] و سپس‌تر، در مهرِ ۱۳۴۴، مجموعِ این مقاله‌ها در کتابی به نامِ نمایش در ایران: با شصت تصویر و طرح و یک واژه‌نامه در چاپخانهٔ کاویان به سفارشِ نویسنده طبع شد.[۷] نکته‌هایی دربارهٔ مارافسایی و معرکه‌گیری در مقالات بود که در کتاب نیامد.[۸] این کتاب سال‌ها نایاب بود و به طورِ غیرقانونی تکثیر می‌شد، تا سرانجام در سالِ ۱۳۷۹ انتشاراتِ روشنگران و مطالعاتِ زنان با اجازهٔ اکراه‌آمیزِ بیضایی، که می‌خواست کتابش را بازبنویسد و به صورتِ جدیدی منتشر کند،[۹] چاپِ نویی ازش منتشر کرد.[۱۰]

مندرجات[ویرایش]

«مقدمات»[ویرایش]

در این بخش بیضایی شش[۱۱] یا هفت[۱۲] علّتِ «کم‌رشدی» ِ نمایش در ایران را برمی‌شمارد.

«نمایش‌های پیش از اسلام»[ویرایش]

«نمایش‌های پس از اسلام»[ویرایش]

«نقالی»[ویرایش]

«نمایشهای عروسکی»[ویرایش]

«تعزیه»[ویرایش]

«نمایشهای شادی‌آور»[ویرایش]

«سرانجام»[ویرایش]

«ضمیمه: واژه‌نامه‌ی نمایشی»[ویرایش]

یک واژه‌نامهٔ مختصرِ نمایش‌های ایرانی است در هفده صفحه.

در نظرِ دیگران[ویرایش]

فهرست ادب‌پژوهان ایرانی و آثارشان را دربارهٔ تعزیه باید با کتاب ممتاز بهرام بیضایی، نمایش در ایران (تهران، ۱۳۴۴ / ۱۹۶۵–۱۹۶۶)، آغاز کرد. بیضایی، نمایشنامه‌نویس، کارگردان فیلم و منتقد هنر است و بنا بر این واضح است که توجّه اصلی وی به جنبهٔ نمایشی تعزیه است. قرار است که کتاب مزبور، با تجدید نظر، دوباره منتشر شود.

پیتر چلکووسکی، ترجمهٔ داود حاتمی[۱۳]

. . . او در ۲۱سالگی زیر و زبر نمایشنامه‌نویسی ما را تدوین کرد و هیچ نمی‌دانم آیا این کتاب تجدید چاپ می‌شود یا نه. . . .

محمود دولت‌آبادی، اردیبهشتِ ۱۳۸۲[۱۴]

صاحب‌نظرانی نمایش در ایران را پیش از انتشارش به صورتِ کتاب هم بررسیده بودند: مثلاً یحیی ذکاء در تنقیحش مقاله منتشر کرده بود.[۱۵] پس از انتشارِ کتاب ایرج افشار آن را «محتوی بر اطّلاعات مستند و مفیدی» وصف کرد.[۱۶] سپس‌تر درباره‌اش بسیار گفته شد. فرّخ غفّاری این کتاب را «بهترین تحقیق در بر گیرندهٔ تحول انواع نمایش‌های ایرانی از آغاز تا سال‌های ۱۳۳۰ شمسی» گفت و امیدوار بود ویراست «کاملتری» ازش فراهم و منتشر شود.[۱۷] مصطفی اسکویی آن را «گام دوم» (پس از بنیاد نمایش در ایرانِ ابوالقاسم جنّتی عطایی) در تاریخ‌نگاریِ نمایشِ ایران می‌دانست.[۱۸][پانویس ۱]

نمایش در ایران بسیارانی را تحتِ تأثیر قرار داد. بیضایی به جعلِ تاریخ[۱۹] و دزدیِ ادبی[۲۰] متّهم شد. این اثر سپس‌تر کتابِ درسیِ دانشگاهی شد و سالیانِ درازی به طورِ غیررسمی منتشر شد و دزدی‌های ادبی فراوانی ازش شد.[۲۱]

ادامهٔ کار[ویرایش]

پژوهشِ بیضایی در نمایشِ ایرانی و تاریخش پس از این کتاب هم ادامه یافت، ولی کمتر منتشر شد.[پانویس ۲] تا پایانِ قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی هم از دریغ‌های بیضایی فرصت نیافتن برای تکمیلِ نمایش در ایران بوده است.

به ایتالیایی[ویرایش]

  • Beyzaì, Bahram. Storia del teatro in Iran. tr. Mani Naimi. Seattle. 2020. ISBN 9781659115697

پانویس[ویرایش]

توضیحات[ویرایش]

  1. البتّه نمایش در ایران دوّمین کتاب در تاریخِ نمایشِ ایرانی نیست و پیش‌تر دیگرانی چون آدولف تالاسو و مهدی فروغ و ایشان که ابراهیم مکلّا در مقالهٔ «نمایش در ایران» (انتقاد کتاب (۴): ۱۷−۲۲. آذر و دی ۱۳۴۴.) نام برده نوشته‌هایی در این باره داشتند. به نظرِ یدالله آقاعبّاسی «در واقع مقاله‌های برخی نویسندگان و پژوهشگران که از اواخر دوره قاجار و حول مفهوم «بازگشت به خویشتن» در تعدادی از نشریات آن دوره از جمله «هنر و مردم» به انتشار رسید، بعد از دهه‌ها در تلاش‌های بهرام بیضایی متبلور می‌شود.» (https://theater.ir/fa/124102)
  2. مثلاً در دههٔ ۱۳۴۰ در جستجوی اسناد یا اطّلاعاتی خانوادگی، به کمکِ خلیل ملکی، با علی امینی دیدار و گفتگو کرد؛ که حسّاسیتِ ساواک را هم برانگیخت. (− (۱۳۷۹). علی امینی به روایت اسناد ساواک. تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات. ص. ۴۳۲. شابک ۹۶۴-۵۶۴۵-۲۳-۹.)

ارجاعات[ویرایش]

  1. Beeman، Abdel-Malek و Greenwood، «Middle East»، 742.
  2. Ghanoonparvar، «DRAMA».
  3. غفاری، «درآمدی بر نمایش‌های ایرانی»، ۱۸۱.
  4. صادقی، «فرهنگ جامع زبان فارسی»، ۷۸.
  5. جوانمرد، «دیدار با خویش»، ۲۲۰–۲۱۹.
  6. http://ensani.ir/fa/mags/art-moosigh/magazines.aspx
  7. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/860385
  8. مکلا، «نمایش در ایران»، ۲۲.
  9. لاهیجی و منصوری، «آثار بهرام بیضایی در چهار جلد منتشر می‌شود»، ۱۲.
  10. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1653281
  11. مکلا، «نمایش در ایران»، ۱۹.
  12. نجم، «هنر نقالی در ایران»، ۳۹−۴۰.
  13. چلکووسکی، «کتابشناسی»، ۳۵۰.
  14. −، «امید روحانی، محمود دولت‌آبادی و محمدضا اصلانی از بهرام بیضایی گفتند/1»، ایسنا.
  15. ذکاء، «انتقادی بر نمایش در ایران».
  16. افشار، ۸۸.
  17. غفاری، «کتابشناسی مختصر نمایش‌های ایرانی»، ۳۲۸.
  18. اسکویی، «سیری در تاریخ تئاتر ایران»، ۳۲.
  19. فتحعلی‌بیگی و گله‌دارزاده، «با سیاه‌بازی همه چیز می‌توان گفت؛ حتی فلسفه»، ۱۰.
  20. شمس لنگرودی و مظفری ساوجی، «آن جا که وطن بود»، ۱۷۱.
  21. مخبری، «کارگردانی مهمترین بازی است!»، ۳۷.

منابع[ویرایش]

  • Beeman, Wiliam O.; Abdel-Malek, Kamal; Greenwood, Judith (1995). "Middle East". In Banham, Martin (ed.). The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 729 − 745. ISBN 0 521 434378.
  • Ghanoonparvar, M. R. (1995). "DRAMA". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VII. Routledge & Kegan Paul. pp. 529 − 535.

پیوند به بیرون[ویرایش]