نمایش‌شناسی بهرام بیضایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

این مقاله فهرستی است از نمایش‌هایی که بهرام بیضایی کارگردانی کرده. این چهارده نمایش را بیضایی کارگردانی کرده و نمایش داده‌است:

نمایش[ویرایش]

جز این نمایش‌ها، بیضایی نمایشنامه‌های فراوانی از خودش و دیگران (از جمله مکبث شکسپیر) را برای نمایش در نظر گرفته بود، که مجال نمایش نیافته‌است. نیز در نمایش‌هایی وظایفی غیر از کارگردانی داشته‌است، از جمله در نمایش دو نمایشنامهٔ خود غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان در سال ۱۳۴۳ در جنوب ایران و ۱۳۴۴ در جشنواره تئاتر ملل در پاریس مدیر صحنه بوده‌است.[۱] نخستین نمایشنامهٔ بیضایی که به نمایش درآمد مترسکها در شب بود که جعفر والی سال ۱۳۴۲ برای تلویزیون کار کرد. سال بعد عباس جوانمرد غروب در دیاری غریب را برای تلویزیون کارگردانی کرد و سپس‌تر همان سال بود که نمایش‌ها را به جنوب ایران بردند. حوالی همین زمان، چنان‌که بیضایی گفته «احتمالاً سال چهل‌وسه»، بود که آتسوموریِ سه‌آمی موتوکیو را از روی ترجمهٔ داریوش آشوری و خودش تمرین کرد، ولی مسئولان اداره هنرهای دراماتیک نگذاشتند تا به نمایش درآید. پاییز و زمستان سال ۱۳۴۴ پهلوان اکبر می‌میرد با بازی و کارگردانی جوانمرد کامیابیِ بزرگی حاصل کرد. گروه هنر ملّی تا اواخر دههٔ ۱۳۴۰ شد پایگاه اصلی بیضایی در دنیای نمایش.

بهرام یک رده و جایگاه دیگری داشت. نخستین کار بهرام بیضایی را من انجام دادم. ۱۷ساله بود؛ البته آدم‌ها خودشان را بروز می‌دهند. آن زمان بهرام می‌آمد سرِ تمرین‌های ما. همه کار می‌کرد، حتی جارو! و این نشان می‌داد که چقدر مشتاق است. بعدها که پیس‌هایش را خواندم دیدم فقط این نبوده که نمایشنامه‌ای بنویسد و اجرا بگیرد و . . . پشتش خیلی چیزهای دیگر خوابیده بود که یواش یواش بروز می‌کرد. باید با این آدم زندگی کنید تا ببینید چقدر شیرین و گرم و صمیمی است که آدم را واقعاً فلج می‌کند. من شبیه همین رابطه را به نوعی دیگر با اکبر رادی داشتم.

جعفر والی، در گفتگو با روزنامهٔ ایران، پاییزِ ۱۳۹۵[۲]

بیضایی نمایشنامه‌نویسیِ جدّی را در آغاز دهه ۱۳۴۰، پس از چند آزمونِ ذوقی چند سال پیش‌تر در مدرسه، آغاز کرد؛ و این هنگامی است که «جهان نمایش را به تصادف کشف می‌کند»[۳]- با تماشای یک تعزیه در گیلیاردِ شهرستان دماوند. سال ۱۳۴۱ مترسکها در شب و عروسکها را چاپ کرد. سراسر این دهه را - جز کارهای اداری اداره هنرهای دراماتیک و پژوهش دربارهٔ نمایش‌های آسیایی - به نگارش و نمایش یا دستیاری در نمایشِ متن‌های خود گذراند. او جایی گفته که هر نمایشنامه را با این هدف می‌نویسد که به صحنه بَرَد؛ و در واقع همان‌طور که شرایط نگذاشته تا بیشترِ فیلمنامه‌هایش را فیلم کند، همین‌طور مانعِ به نمایش درآمدنِ بسیاری از نمایشنامه‌هایش نیز شده‌است. پس از کارگردانیِ عروسکها برای تلویزیون در سال ۱۳۴۵ و اجرای ضیافت و میراث در پاییزِ سال بعد، بیضایی تا سال ۱۳۴۸ نمایشی به صحنه نبرد. سال ۱۳۴۸ سلطان مار را در تهران نمایش داد و سپس در شهرهای مازندران گرداند. از سال ۱۳۴۹ مجال کار سینمایی فراهم شد، و فیلم‌سازی و استادی در دانشگاه تهران کارِ صحنه‌ایِ بیضایی را تا سال ۱۳۵۸ تعطیل کرد؛ ولی این سال‌ها به آموزش نسلی از هنرمندان هنرهای نمایشی از عزّت‌الله انتظامی تا سوسن تسلیمی و همکاری با استادانی چون محمد کوثر و مهرداد بهار سپری شد. سال ۱۳۵۸ مرگ یزدگرد را به نمایش درآورد، که کمتر از دو سال سپس‌تر فیلمَش را نیز ساخت. از ۱۳۵۸ تا هجده سال بعد امکان نمایش نیافت، ولی چند فیلم ساخت. با گشایش فضای سیاسی از ۱۳۷۶ به بعد، که برای نمایشِ کوچکِ کارنامه‌ی بندار بیدخش به ایران بازگشت (از اقامت در استراسبورگ به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان، که چندان دیر نپایید) و بانو آئویی را نیز به فراخورِ شرایط به صحنه برد، به تناوب در هر فرصتی نمایشی داد یا فیلمی ساخت، تا رسید به افرا، یا روز می‌گذرد در زمستان ۱۳۸۶. از این به بعد تا سال ۱۳۸۹ چند نمایشش به مشکلِ جوازِ دولتی برخورد و امکان اجرا نیافت، و بیضایی در پیِ کارِ دانشگاهی دوباره پس از نزدیک به سی سال از اخراج از دانشگاه تهران، به دانشگاه استنفورد آمریکا رفت. نمایش‌های بیضایی با مهاجرت به آمریکا دچار وقفه نشد. این بار کارِ دانشگاهی با کارِ نمایشی هم‌تنگ افتاد و سه نمایشِ صحنه‌ای و دو نمایشنامه‌خوانی و تربیت انبوهی شاگرد چیزی از حاصلِ کارِ تئاتری بیضایی با بازیگرانِ فارسی‌زبان در شمالِ کالیفرنیا بوده‌است. در همهٔ این مدّت، از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ به بعد، بیضایی از نوشتن بازنمانده و کتاب‌ها و مقالات فراوانی با موضوع و محمولِ نمایش منتشر کرده‌است.

اغلب کارگردانانِ تئاتر نمایشِ نوشته‌های بیضایی را دشوار دانسته و شیوهٔ نمایشی او را برای نوشته‌هایش کمابیش یگانه و اندکی متفاوت با جریان‌های رایج شمرده‌اند. او خود نیز بیشترِ نمایش‌های دیگران از نمایشنامه‌های خودش را نپسندیده، و بایسته دانسته که راه و رسمِ نمایشِ این کارها را بیاموزند.[پانویس ۱] کارِ بیضایی در تئاتر نزدیکی‌هایی با کارِ برتولت برشت، علی نصیریان و اهالی نمایش‌های سنّتی و عامیانه و آیینیِ مشرق‌زمین در قرون گذشته (و ستایندگانِ نظریِ ایشان مانندِ آنتونن آرتو) دارد، ولی با کارِ نوگرایانی از قبیلِ کنستانتین استانیسلاوسکی و مخصوصاً پیروانِ ایرانیش چون مصطفی اسکویی و حمید سمندریان تا حدود زیادی ناهمانند شمرده می‌شود. او واقع‌نمایی را بسنده نمی‌داند و صحنه را نیز به‌طور واقع‌نما نمی‌آراید؛ و بارِ نمایش را به دوشِ بازیگر می‌افکند. تقطیعِ صحنه‌ها در مهم‌ترین کارهای بیضایی همانند تقطیعِ سینمایی در یک چشم‌به‌هم‌زدن است، نه با بستن و گشودن پرده و تغییرِ آرایشِ صحنه. بسیاری از این اندیشه‌ها را هم‌زمان یا بعدها بعضی از کارگردانان مغرب‌زمین نیز آزمودند یا به صورت نظریّه درآوردند، و از این جمله‌اند یرژی گروتوفسکی و پیتر بروک؛ همچنان که نویسندگانی چون تام استوپارد نیز سپس‌تر به نقّالی ایرانی توجّه کردند. بدایعِ بیضایی در نمایش در بازیابی و بازاندیشی و بازسازیِ جریان‌هایی بوده که در درازنای تاریخْ گسسته و ناتمام رها یا گم شده و به بار ننشسته یا به بیراهه رفته، همچنان که آزمون‌های مایگانی او در بازیابیِ گمشده‌های به عمدای تاریخی است که به گمانش تجدید نظر می‌خواهد؛ و از این حیث بیضایی نیز گویی مانند شکسپیر سرِ آن دارد - هرچند نه به زمانه‌سازی و دریغ از گذشته‌ای «خوب و خوش» خوردن، بلکه با زمانه‌ستیزی و بیزاری از تاریخ - که نهادهای زخمی یا فروهشته و خاطرات فرهنگی را بیرون بکشد و مطالعه و افشا و نو و درست کند و به آیندگان سپارد.[۴] نوآوری‌های بیضایی در تئاتر با نوآوری‌هایش در سینما نیز بی‌ربط نبوده و فیلم‌های کامیابی از اندیشهٔ اجرایی بیضایی سرچشمه گرفته؛ ولی در سینما نیز بیضایی از بیشترِ اقتباس‌های دیگران از فیلمنامه‌هایش ناخشنود بوده و حاصلِ کارشان را چندان نپسندیده‌است. تأثیرِ بیضایی در نمایش در ایران، به واسطهٔ کارهای نمایشی و افاضات نظری و نیز پژوهش‌های تاریخی چون نمایش در ایران، بزرگ ارزیابی شده‌است؛ و بسیاری از سرآمدانِ اهل نمایش، از جمله علی نصیریان و عبّاس جوانمرد و نصرت پرتوی و منوچهر انور و بسیاران دیگر، کارش را ستوده و بزرگ داشته‌اند.[۵]

فیلمِ نمایش‌های بیضایی هنوز منتشر نشده‌است، مگر به‌طور محدود یا بریده، مثل خلاصه‌شدهٔ بخش نخست طرب‌نامه با صدای راوی[۶] و دقایقی از افرا، یا روز می‌گذرد[۷] و چهارراه و عروسکها.

فهرست نمایش‌ها[ویرایش]

از آغاز تا افرا در ایران کارگردانی شده و به نمایش درآمده، هرچند کارنامه‌ی بندار بیدخش با همین میزانسن نمایشی در آلمان هم داشته‌است، و از جانا و بلادور تا پایان در آمریکا. مژده شمسایی زیر نظر بیضایی چند نمایشِ تک‌نفره از پردهٔ نخستِ شب هزارویکم در آمریکا و کانادا و اسکاتلند اجرا کرده که در این فهرست نیامده.

تاریخ‌ها از ۱۳۸۹ به بعد از روی تقویم گریگوری
نمایش‌ها
تاریخ نمایش نام جای نویسنده فیلمِ نمایش توضیحات
اجرا برای فیلمبرداری: ۱۳۴۵/۱۲/۲۸
نمایش تلویزیونی: ۱۳۴۶/۱/۲۸
عروسکها تلویزیون ملی ایران بهرام بیضایی هست گروه هنر ملی
۱۳۴۶/۹ ضیافت و میراث تالار ۲۵ شهریور بهرام بیضایی نیست گروه هنر ملی
۱۳۴۸/۷ سلطان مار تالار ۲۵ شهریور
شهرهای شمال ایران
بهرام بیضایی نیست گروه هنر ملی
۱۳۵۸/۸/۲۰–۱۳۵۸/۷/۱ مرگ یزدگرد تالار چهارسو، تئاتر شهر بهرام بیضایی نیست
۱۳۷۷/۲–۱۳۷۶/۱۰ بانو آئویی خانهٔ کوچک نمایش
تالار قشقایی، تئاتر شهر
یوکیو میشیما (فارسیِ بهرام بیضایی) هست گروه نمایش پرچین - متنِ فارسی در جریانِ تمرین زیر نظر بهرام بیضایی شکل نهایی گرفت. (در دهه ۱۳۵۰ آشوربانیپال بابلا ترجمه دیگری از این کار را با نام بانویی می‌میرد نمایش داده بود. پس از نمایش بیضایی نیز هوشنگ حسامی ترجمه‌ای از این نمایشنامه منتشر کرد.)
۱۳۷۷/۲–۱۳۷۶/۱۱ و ۱۳۷۷/۶ کارنامه‌ی بندار بیدخش تالار چهارسو، تئاتر شهر
تماشاخانهٔ روئر، مولهایم
بهرام بیضایی هست گروه نمایش لیسار
۱۳۸۲/۸/۱۷–۱۳۸۲/۶/۲۶ شب هزارویکم تالار چهارسو، تئاتر شهر بهرام بیضایی هست گروه نمایش لیسار
۱۳۸۴/۵/۷–۱۳۸۴/۴/۱۲ مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین تالار اصلی تئاتر شهر بهرام بیضایی هست گروه نمایش لیسار
۱۳۸۶/۱۱/۱۸–۱۳۸۶/۱۰/۱۲ افرا، یا روز می‌گذرد تالار وحدت بهرام بیضایی هست گروه نمایش لیسار
۲۰۱۲/۶/۳۰–۲۰۱۲/۶/۲۷ جانا و بلادور تماشاخانهٔ مرکز اجتماعات محلّی کابرلی بهرام بیضایی هست سایه‌بازی با پرده‌خوانی / نقّالی موزیکال
ژوئیه ۲۰۱۳ آرش تالار آننبرگ دانشگاه استنفورد بهرام بیضایی هست نمایشنامه‌خوانی - نقّالی
۲۰۱۵/۱/۲۵–۲۰۱۵/۱/۲۴ گزارش ارداویراف سالن کابرلی دانشگاه استنفورد بهرام بیضایی هست نمایشنامه‌خوانی
بخش یکُم: ۲۰۱۶/۳/۲۷–۲۰۱۶/۳/۲۶ و ۲۰۱۶/۴/۳–۲۰۱۶/۴/۲
بخش دوّم: ۲۰۱۶/۱۰/۲۳–۲۰۱۶/۱۰/۲۱ و ۲۰۱۶/۱۰/۲۸ و ۲۰۱۶/۱۰/۳۰
طرب‌نامه تماشاخانهٔ مرکز هنرهای نمایشیِ کالجِ دی انزا بهرام بیضایی هست مضحکهٔ موزیکال به سبکِ تخت حوضی
۲۰۱۸/۳/۲۵–۲۰۱۸/۳/۲۳ و
۲۰۱۸/۳/۳۱–۲۰۱۸/۳/۲۹ و
۲۰۱۸/۴/۱
چهارراه تماشاخانهٔ عمارت رابلیِ دانشگاه استنفورد بهرام بیضایی هست

فهرست نمایشنامه[ویرایش]

نمایشنامه‌های منتشرنشدهٔ دیگری هم هست که در جدول زیر نامشان نیست. نیز بیضایی چند نمایشنامه ترجمه کرده که اینجا نام برده نشده.

نمایشنامه‌های بیضایی
نام سال نگارش سال چاپ نخستین انتشار نمایش بیضایی
آرش ۱۳۳۷ و ۱۳۴۲ ۱۳۵۶ انتشارات نیلوفر Yes
اژدهاک ۱۳۴۹ ۱۳۴۹ Red XN
کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش ۱۳۴۹ ۱۳۵۱ Yes
رگبار ۱۳۴۲ برای همگان منتشر نشده. گم شده. Red XN
عروسکها ۱۳۴۱ ۱۳۴۱ Yes
غروب در دیاری غریب ۱۳۴۱ ۱۳۴۲ به دستیاری بیضایی
قصه‌ی ماه پنهان ۱۳۴۲ ۱۳۴۲ به دستیاری بیضایی
ضیافت ۱۳۴۶ ۱۳۴۶ ماهنامهٔ پیام نوین Yes
میراث ۱۳۴۶ ۱۳۴۶ کتاب نمایش Yes
ساحل نجات ۱۳۴۷ ۱۳۸۲ دیوان نمایش Red XN
در حضورِ باد ۱۳۴۷ ۱۳۴۷ دفترهای روزن ۲ Red XN
مترسکها در شب ۱۳۴۱ ۱۳۴۱ Red XN
پهلوان اکبر می‌میرد ۱۳۴۲ ۱۳۴۴ به دستیاری بیضایی
هشتمین سفر سندباد ۱۳۴۳ ۱۳۵۰ Red XN
دنیای مطبوعاتی آقای اسراری ۱۳۴۴ ۱۳۴۵ Red XN
سلطان مار ۱۳۴۴ ۱۳۴۵ Yes
چهار صندوق ۱۳۴۶ ۱۳۴۶ دفترهای زمانه ۱ Red XN
دیوان بلخ ۱۳۴۷ ۱۳۴۷ انتشارات امیرکبیر Red XN
گمشدگان ۱۳۴۸ ۱۳۵۷ انتشارات پیام Red XN
راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی ۱۳۴۹ ۱۳۵۱ Red XN
ندبه ۱۳۵۶ ۱۳۵۹ و ۱۳۶۲ Red XN
مرگ یزدگرد ۱۳۵۸ ۱۳۵۸ نمایشِ نویسنده به سال ۱۳۵۸ Yes
خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم ۱۳۶۰ ۱۳۶۲ Red XN
فتحنامه‌ی کلات ۱۳۶۱ ۱۳۶۲ انتشارات دماوند Red XN
پرده‌خانه ۱۳۶۳ ۱۳۷۲ انتشارات روشنگران Red XN
سیاوش‌خوانی ۱۳۷۲ ۱۳۷۵ انتشارات روشنگران Red XN
جنگنامه‌ی غلامان ۱۳۷۱ ۱۳۷۹ Red XN
چاقو در پشت ۱۳۷۳ نمایشِ نیلوفر بیضایی به سالِ ۱۳۷۸ Red XN
سهراب‌کُشی ۱۳۸۳ Red XN
افرا، یا روز می‌گذرد ۱۳۷۶ ۱۳۸۱ انتشارات روشنگران Yes
مجلس قربانی سنمّار ۱۳۷۷ ۱۳۸۰ انتشارات روشنگران Red XN
مجلس ضربت زدن ۱۳۷۹ ۱۳۸۱ انتشارات روشنگران Red XN
شب هزارویکم ۱۳۸۲ ۱۳۸۲ نمایش به سالِ ۱۳۸۲ و انتشارات روشنگران Yes
جانا و بلادور ۱۳۷۷ ۱۳۷۷ نمایش به سالِ ۲۰۱۲ Yes
طرب‌نامه ۱۳۷۱ ۱۳۷۹ نمایش به سالِ ۲۰۱۶ Yes
گزارش ارداویراف ۱۳۷۸ نمایشنامه‌خوانیِ برخی از متن به سالِ ۲۰۱۵ Yes
مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین ۱۳۸۳ نمایش به سالِ ۱۳۸۴ Yes
تاراج‌نامه ۱۳۸۸ ۱۳۹۰ انتشارات روشنگران Red XN
چهارراه ۱۳۸۸ نمایش به سالِ ۲۰۱۸ Yes
زرّین‌تاج ۱۳۹۱ Red XN
مبارک و آرزو ۱۳۹۲ Red XN
دلپسند و دیو ۱۳۹۲ Red XN
پهلوان ارژنگ و ارغوان ۱۳۹۲ Red XN
دیودختر و دلپسند ۱۳۹۲ Red XN
میرخان و تخت زر ۱۳۹۳ Red XN
پهلوان گیسو و مبارک ۱۳۹۳ Red XN
داستان‌های دوزخی ۱۳۹۴ Red XN
داش آکل به روایت مرجان ۱۳۹۶ Red XN

پانویس[ویرایش]

توضیحات[ویرایش]

  1. از جمله هادی سروری در شمارهٔ ۶ دی ۱۳۹۶ روزنامه شرق نقل کرده که بیضایی از شیوهٔ نمایشنامه‌خوانی آثارش به کارگردانی او سخت ناخرسند بوده است.

ارجاعات[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • بیضایی، بهرام (۱۳۸۶). «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۲۸–۱۵.
  • قوکاسیان، زاون (۱۳۷۱). مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی. تهران: انتشارات آگاه.
  • والی، جعفر (۱۳۹۵). «نیم‌قرن خاطره‌بازی با جعفر والی». ایران (روزنامه) (۶۳۷۲): ۱۳–۱۲.