فیلم‌شناسی بهرام بیضایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
بیضایی در نشستِ خبریِ وقتی همه خوابیم در جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۷. بیست سال پیش‌تر گفته بود: «من فیلم نمی‌سازم که فیلمی ساخته باشم. فیلم ساختنم ناخواسته مثل هر کار دیگری که می‌کنم یک جستجوی فرهنگی است که تداوم و طبعاً تحوّل دارد. نمی‌خواهم با این حرف برای فیلم‌ها اعتبار بتراشم و آرزو دارم فیلم‌ها به همان سادگی که هستند دیده شوند.»[۱]

بهرام بیضایی چهارده فیلم سینمایی ساخته؛ و در کار چند فیلم دیگر دست داشته است. این فهرستی است از این فیلم‌ها.

بیضایی از فیلم‌سازانِ صاحب‌سبکِ ایران به شمار می‌رود.[۲] از وی چهار فیلم کوتاه و ده فیلم بلند سینمایی ساخته از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۸۷ باقی است؛ و هنگامی که امکان فیلم‌سازی نبوده، به کار نمایش و نویسندگی و پژوهش پرداخته است. در رأی‌گیری‌های فیلم‌شناسان ایرانی بیضایی اغلب برترین فیلم‌سازِ ایران شناخته شده‌است – از جمله در رأی‌گیری‌های سال‌های ۱۳۶۷ و ۱۳۷۸ مجلّهٔ فیلم[۳] و دو رأی‌گیری مجلّهٔ سوره سینما در ۱۳۷۲[۴] و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۸ مجلّهٔ دنیای تصویر[۵] و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۸۱ مجلّهٔ نقد سینما.[۶] باشو، غریبه‌ی کوچک نیز بارها پسندیده‌ترین فیلمِ بیضایی و بهترین فیلمِ تاریخ سینمای ایران شمرده شده – از جمله در رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۲ مجلّهٔ سوره سینما از منتقدین (همراهِ آرامش در حضور دیگرانِ ناصر تقوایی)[۷] و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۷۸ مجلّهٔ دنیای تصویر[۸] و رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۸۱ مجلّهٔ نقد سینما (همراهِ گوزنهای مسعود کیمیایی)[۹] و رأی‌گیریِ بهترین فیلم‌های ایرانی پس از انقلابِ ۱۳۵۷ توسّطِ تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی در ۱۳۹۷. ولی پُرفروش‌ترین فیلمِ بیضایی – و در واقع پُرفروش‌ترین فیلمِ ایرانیِ سالِ نمایشش و نیز یگانه فیلمی که بیضایی به خاطرش جایزهٔ کارگردانی بُرده – سگ‌کشی بوده است.

فیلم‌سازی[ویرایش]

بیضایی در نوجوانی تصادفاً هملتِ لارنس الیویه را همراهِ پدرش تماشا کرد و سخت پسندید.

بیضایی سینما را از نوجوانی با فیلم دیدن آغاز کرد: از مدرسه می‌گریخت و به سینما می‌رفت. مقالات سینمایی نیز می‌خواند. در سینه کلوب بعضی از فیلم‌های برجستهٔ تاریخ سینما را تماشا کرد و با کسانی چون هوشنگ کاووسیِ جوان و داریوش مهرجوییِ نوجوان نیز آشنا شد. سال ۱۳۴۱ یک فیلم هشت‌میلیمتری سیاه‌وسفید چهاردقیقه‌ای ساخت. چند فیلم کوتاهش از دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گم شده‌است و در دست نیست. فیلمنامه‌ها و طرح‌های فیلم فراوان نوشت. سال ۱۳۴۹ به دعوت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان فیلم کوتاه عمو سیبیلو را کارگردانی کرد؛ و ناگزیر از ساختن عیّار تنها، که مقدور نمی‌شد، چشم پوشید. در دههٔ ۱۳۵۰ گروه فیلم لیسار را پایه گذاشت. از نخستین فیلم بیضایی جز خاطراتی بر جای نیست – نادر ابراهیمی در آبانِ ۱۳۴۹ پس از تماشای عمو سیبیلو از آن فیلم چنین یاد آورده:[۱۰]

. . . سرزمین بیضائی سرزمین پهناور سینماست. آنچه از روزگار مدرسه به یاد دارم – که از یاد رفتنی هم نیست – فیلمی‌ست که بهرام، با یک دوربین هشت‌میلیمتری نسیه که از یک دوست مجسّمه‌سازش گرفته بود و چهار دقیقه فیلم نسیه ساخت و روی بالکن خانهٔ یکی از بچّه‌ها بر دیوار انداخت. او دوربین و چهار دقیقه فیلم خامش را برداشته بود و دور خیابان‌های داغ، خاموش و خلوت تهران – در یک بعدازظهر تابستانی – دویده بود. کارگران ساختمانی را نشان داده بود که در سایهٔ درختانی خفته‌اند، و درختان را، و چند تکّه زمین بایر را و چند بنای نیمه‌ساز را، و خورشید را، انگار می‌کردیم که شهری را در زمان جنگ نشان داده است. و خفتگان، مردگان را مانند بودند، و بناها، ویرانه‌ها را. و دویدنش، فرار یک سرباز را، یا جستجوی یک جستجوگر را که به دنبال زخمی خود می‌گردد . . .

Amir naderi.jpg
. . . بیضایی به نظر من یک فیلم‌ساز فوق‌العاده است؛ کات! و مونتور فوق‌العاده‌ای هم هست. . . . او استاد است و حضورش به عنوان یک فرهنگ، پشت فیلم ایستاده، و من افتخار می‌کنم. . . . بر خلاف آنتونیونی یا رنه، بیضایی در دسترس من است و می‌توانم بی‌واسطه از او بیاموزم.

مورّخان سینما بیضایی را – همراهِ فیلم‌سازان دیگری از جمله خسرو هریتاش و هژیر داریوش و احمد فاروقی قاجار و فریدون گله از هم‌سالانش و ابراهیم گلستان و فرّخ غفّاری و نصرت کریمی و گاهی ساموئل خاچیکیان از نسلِ پیشین و مسعود جعفری جوزانی و شهرزاد و کیانوش عیاری و رخشان بنی‌اعتماد و ایرج طهماسب و داوود میرباقری و فرزاد مؤتمن و آناهید آباد از نسل‌های پسین – از پیش‌آهنگان آنچه بعضی سپس‌تر «موج نوی سینمای ایران» نامیدند (در مقابل فیلم‌های عامّه‌پسندِ موسوم به «فیلمفارسی») به شمار می‌آورند؛ و فیلمِ رگبار را در گشایش راهی نو در سینمای ایران از فیلم‌های پیشگام و مؤثّر می‌شمارند. صاحب‌نظرانِ دیگری هم که به پیدایش «موج نو»یی در سینمای ایران باور ندارند فیلم‌های بیضایی را مهم دانسته‌اند. مثلاً خسرو دهقان بیست‌وپنج سال پس از ساخته شدنِ رگبار مقاله‌ای دربارهٔ آن را چنین آغاز کرد که: «رگبار در تاریخ سینمای ایران ماندگار است.»[۱۲]

رگبار را هرچند اهل نظر – از احمد محمود و اسماعیل خویی گرفته تا اصحابِ جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم تهران – بسیار ستودند فروش خوبی نداشت. پس از آن بیضایی کوشید تا با ناصر تقوایی و شاپور قریب یک شرکت مستقل سینمایی تأسیس کند، و برای پشتوانه‌اش هر یک فیلمی ساختند؛ ولی هر سه فیلم، از جمله غریبه و مهِ پرخرجِ[۱۳] بیضایی که جان گیلِت پس از نمایش در حاشیهٔ جشنوارهٔ فیلم کن ۱۹۷۵ ستوده و همتای کارِ کنجی میزوگوشی شمرده بودش[۱۴] و پیتر کاوی «تکنیک خیره‌کننده»اش را متأثّر از کارِ آکیرا کوروساوا می‌دانست[۱۵] و چندین جشنواره خواسته بودندش،[۱۶] دچار شکستِ تجاری شد و کارِ شرکت به جایی نرسید.[۱۷] عضویتِ بیضایی در کانون سینماگران پیشرو (تا ۱۳۵۳) هم که از پایه‌گذارانش بود، مانند عضویت پیشینش در سندیکای هنرمندان فیلم ایرانی (تا تیرِ ۱۳۵۲)، دیری نپایید؛[۱۸] و بدین ترتیب کوشش‌هایش برای کارِ سازمانی در سینما در عمل تا حدّ زیادی شکست خورد. ساختِ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس منتفی شد، عیّار تنها به جایی نرسید، و سرانجام کلاغ شد فیلمِ بعدی بیضایی: این بار استقبالِ تماشاکنان خبر از پیروزی تجاری می‌داد. ولی سه روز از نمایشِ همگانی فیلم نگذشته، ۱۳ و ۱۴ آبانِ ۱۳۵۷، تهران شلوغ شد و سینماهایی به آتش کشیده شد:[۱۹] انقلابِ ۱۳۵۷. کسب و کارِ سینما خوابید.[۲۰] بیضایی در سالِ انقلاب چریکه‌ی تارا را ساخت، نخستین همکاریش با سوسن تسلیمی، که هرگز به نمایش عمومی درنیامد.[۲۱] با این همه، این فیلم از کارهای ستودهٔ بیضایی شد؛ چنان که احمد شاملو و رافائل بسان و بعدها جلال ستّاری هم تحسینش کردند. پس از انقلاب بیضایی، غیر از کارهای دیگرش و با وجودِ کوشش‌هایِ فراوانِ دیگری که کرد تا فیلم بسازد، فقط شش فیلمِ بلند ساخت: مرگ یزدگرد (۱۳۶۰) که توقیف شد، باشو، غریبه‌ی کوچک (۱۳۶۴) که به کمکِ رضا براهنی از توقیف درآمد، شاید وقتی دیگر (۱۳۶۶) که واپسین کارش با سوسن تسلیمی بوده، مسافران (۱۳۷۰) که درش مژده شمسایی همچون ستارهٔ جدید کارهای بیضایی کشف شد، سگ‌کشی (۱۳۷۹) که پرفروش‌ترین فیلمِ سینمای ایران در سالِ ۱۳۸۰ شد، و وقتی همه خوابیم (۱۳۸۷) که شد واپسین فیلمِ بیضایی، و کوچش را در ۱۳۸۹ به امریکا در پی داشت.

واروژ کریم‌مسیحی از برجسته‌ترین فیلم‌سازانی است که از بیضایی تأثیر گرفته. او بارها کوشید تا فیلمنامه‌هایی از بیضایی را به فیلم درآورد، ولی یگانه حاصل این کوشش‌ها فیلم نیم‌ساعتهٔ سلندر (۱۳۵۹) بوده است.

بیضایی، جز نمایش مشرق‌زمین، از فیلم‌سازان گوناگونی هم تأثیر پذیرفته است. چارلی چاپلین و آلفرد هیچکاک و آکیرا کوروساوا سه نمونهٔ مهمّ غیرایرانی هستند. او از فیلم‌هایی چون هفت سامورایی و هملتِ لارنس الیویه و نامه‌ای از زنی ناشناسِ ماکس افولس و طلسم‌شده نیز یاد کرده است. همچنین محمود دولت‌آبادی بر این باور است که فیلمِ قیصر مسعود کیمیایی اثر محسوسی در بیضایی بر جا گذاشت و در گرایش وی به سینما بی‌تأثیر نبود.[۲۲] کارگردانان ایرانی بسیاری نیز تحت تأثیر کارِ بیضایی واقع شده‌اند. یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازانی که از کار سینمایی بیضایی ملهم شده و فیلم‌های برجسته‌ای ساخته واروژ کریم‌مسیحی بوده‌است.[۲۳] ناصر تقوایی دربارهٔ بیضایی آورده:[۲۴]

کمتر شاهد بوده‌ایم که کارگردانان موفق از سینما به تئاتر بروند.[پانویس ۱] بهرام بیضایی یک استثنا و یک متفکر خاص است که هم در نمایشنامه‌نویسی و هم در داستان‌نویسی تسلط دارد. کار بیضایی هنر و هنرورزی است. برای هنرمند شدن در این حد، لازم است به کلیت هنر احاطه داشته باشید.

Ebrahim Golestan.jpg
من به دقت و پشتکاری که بیضایی داشته است تحسین می‌فرستم و آرزو می‌کنم که ای کاش کسان دیگری، که پرشماره هم نیستند، می‌شد که داشته باشند و می‌شد که بیضایی هم می‌توانست یکی دو فرصتی که یکی دو نفر دیگری هم پیدا کردند پیدا کند.
ابراهیم گلستان، برای زادروزِ بیضایی، ۱۳۹۶[۲۵]

و حمید دباشی فصل مربوط به بیضایی را در کتابِ Masters & Masterpieces of Iranian Cinema («استادان و شاهکارهای سینمای ایران») چنین آغاز می‌کند که آن هنگام که دفترهای تاریخ معاصر ایران فراهم آید، بیضایی هم‌پایهٔ حافظ خواهد بود.[۲۶] فریدون جیرانی بیضایی را، با داریوش مهرجویی و علی حاتمی، نمونهٔ استعدادِ «تلف شدهٔ جهان سوّمی» و تصویرگرِ «شکست» دانسته است. ایرج رامین‌فر او را «مهم‌ترین و تأثیرگذارترین کارگردان مؤلف در تاریخ سینمای پیشرو و نوین ایران» گفته است.[۲۷] دیگرانی چون فرّخ غفّاری[۲۸] و آیدین آغداشلو و علیرضا داوودنژاد و گادفری چشایر نیز دانایی و توانایی سینمایی بیضایی را آفرین کرده‌اند؛ ژان-کلود کریر و عبّاس کیارستمی و فرهنگ معیّری و سهراب شهید ثالث[۲۹] و امیر نادری[۳۰] به استادیش شناخته‌اند[پانویس ۲] و احمدرضا احمدی و غزاله علیزاده[۳۱] و ابراهیم حاتمی‌کیا اندیشه‌هایش را بزرگ داشته‌اند؛ نجف دریابندری و رضا کیانیان تشخّصِ سبکش را ستوده‌اند و میهن بهرامی و شهلا لاهیجی نوآوری‌های مایگانی کارِ سینماییش را ارزشمند گفته‌اند.

بیضایی در فیلم‌های فیلم‌سازان دیگر نیز همکاری‌هایی داشته است. همچنین بر اساس نوشته‌های او فیلم‌هایی ساخته شده، از جمله خط قرمز بر اساس فیلمنامهٔ شب سمور، سایه به سایه بر اساس فیلمنامهٔ آوازهای ننه آرسو و روز واقعه بر اساس فیلمنامه‌ای به همین نام. بعض این فیلم‌ها در جدول زیر آمده است. بیضایی بیشترِ این فیلم‌ها را نپسندیده.

Martin Scorsese Berlinale 2010 (cropped).jpg
. . . می‌توان پیشینهٔ بیضایی را در ادبیات، تئاتر و شعر فارسی حس کرد. بیضایی هیچ‌گاه چندان که شایستگیش را داشت پشتیبانی نشد. او اکنون در کالیفرنیا زندگی می‌کند . . .

بیضایی فقط فیلمنامه‌های خود را فیلم کرده و بیشتر کارهای فیلم را – از تقطیع و تدوین و قاب‌بندی و غیره – خود عهده گرفته‌است. او گرفتاری‌های اجتماعی و عدم امکان فیلم‌سازی در دوره‌های بلند زمانی را در آنچه بعضی منقدّان «فن‌زدگی» یا «صورت‌گرایی» یا «تصنّع» آثارش می‌شمارند مؤثر دانسته است. ناصر تقوایی[۳۳] و آیدین آغداشلو[۳۴] و ایرج رامین‌فر و حمید نفیسی[۳۵] نیز به این نکته اشاره کرده‌اند. دیگرانی هم بوده‌اند که سینمای بیضایی را نپسندیده‌اند، مانند هوشنگ کاووسی و داریوش مهرجویی و مرتضی آوینی.[۳۶] مهرجویی در گفتگویی با اصغر فرهادی و احمد طالبی‌نژاد در این باره گفته:[۳۷]

راستش من بیضایی را زیاد درکش نمی‌کنم. فقط از نمایش مرگ یزدگردش خیلی خوشم آمد. ولی مثلاً مسافران را دوست نداشتم؛ چون از نظر ساختاری می‌لنگید. اغلب کارهایش همین طور است و استحکام درستی ندارند. موضوع‌هایش هم خیلی آبستره هستند.

مفصّل‌ترین بستهٔ فیلم‌های بیضایی که به صورت رسمی منتشر شده مجموعهٔ شش فیلمِ عمو سیبیلو و باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر و مسافران و سگ‌کشی و وقتی همه خوابیم از چهارده فیلمِ منتشرشدهٔ اوست که در دههٔ ۱۳۹۰ در ایران منتشر شد.

فهرست فیلم[ویرایش]

فیلم‌های بیضایی[ویرایش]

فیلم‌ها
سال نـام کارگردان تدوینگر فیلمنامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات
۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم Yes Yes Yes Yes محمّدرضا درویشی ۱۰۷ رنگی
۱۳۸۵ قالی سخنگو
(فیلم کوتاه)
Yes Yes Yes رضا میرکریمی محمّدرضا درویشی رنگی بخش سوّمِ فیلم فرش ایرانی
۱۳۷۹ سگ‌کشی Yes Yes Yes Yes وارطان ساهاکیان و صبا خضوعی رنگی سرمایه‌گذاران: بیضایی و بهروز هاشمیان
۱۳۷۷ گفتگو با باد
(فیلم کوتاه)
Yes Yes Yes محسن غریب ۲۰ رنگی این بخش از قصه‌های کیش حذف شد و بیضایی حقوقش را از تهیه‌کننده خرید.
۱۳۷۰ مسافران Yes Yes Yes Yes بابک بیات ۹۷ رنگی
۱۳۶۶ شاید وقتی دیگر Yes Yes Yes بابک بیات ۱۵۹ رنگی سازنده آنونس
نامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۶
۱۳۶۴ باشو، غریبه‌ی کوچک Yes Yes Yes ۱۲۰ رنگی تا ۱۳۶۹ توقیف شد.
برندهٔ جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
۱۳۶۰ مرگ یزدگرد Yes Yes Yes Yes بابک بیات ۱۲۰ رنگی
۱۳۵۷ چریکه‌ی تارا Yes بهرام بیضایی و گورگن گریگوریانس Yes Yes ۱۱۰ رنگی طرّاحِ صحنه و لباس
برندهٔ بهترین بازیگر زن از جشنواره سن سباستین
جایزه بهترین فیلم جشنواره بین‌المللی فیلم وایادولید
۱۳۵۵ کلاغ Yes Yes Yes بهمن فرمان‌آرا شیدا قراچه‌داغی ۱۲۰ سیاه‌وسفید
۱۳۵۲ غریبه و مه Yes Yes Yes ۱۴۰ رنگی برندهٔ جایزه ویژه جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره ۱۹۷۶
۱۳۵۱ سفر
(فیلم کوتاه)
Yes Yes Yes ۳۴ سیاه‌وسفید برندهٔ جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو ۱۹۷۲
۱۳۵۱ رگبار Yes مهدی رجاییان Yes باربد طاهری شیدا قراچه‌داغی ۱۲۰ سیاه‌وسفید برندهٔ مجسمهٔ سپاس بهترین فیلمنامه دورهٔ پنجم جشنوارهٔ سپاس ۱۳۵۱
برندهٔ جایزه بهترین فیلم از نخستین دوره فستیوال فیلم تهران ۱۳۵۱
۱۳۴۹ عمو سیبیلو
(فیلم کوتاه)
Yes گنجور Yes اسفندیار منفردزاده ۲۹ سیاه‌وسفید

فیلم‌های دیگران[ویرایش]

فیلم‌های کارگردانان دیگر
سال نـام کارگردان تدوینگر فیلمنامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات
۱۳۷۸ بادِ سرخ (فیلم کوتاه) علی‌محمّد قاسمی بهرام بیضایی
۱۳۷۸ زمانه حمیدرضا صلاحمند بهرام بیضایی
۱۳۷۶ نقشی بر آب (فیلم کوتاه) حمیدرضا صلاحمند بهرام بیضایی
۱۳۷۵ فصل پنجم رفیع پیتز بهرام بیضایی
۱۳۷۴ بازی‌های پنهان کریم هاتفی‌نیا بهرام بیضایی
۱۳۷۴ برج مینو ابراهیم حاتمی‌کیا بهرام بیضایی
۱۳۷۳ روز واقعه شهرام اسدی بهرام بیضایی رنگی نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۳
۱۳۶۳ دونده امیر نادری بهرام بیضایی رنگی
۱۳۶۰ خط قرمز مسعود کیمیایی عبّاس گنجوی بهرام بیضایی رنگی
۱۳۶۰ بچه‌های جنوب؛ جستجوی دو (فیلم نیمه بلند) امیر نادری بهرام بیضایی
۱۳۵۹ سلندر (فیلم کوتاه) واروژ کریم‌مسیحی بهرام بیضایی بهرام بیضایی رنگی

امیر نادری در گفتگویی به سال ۱۳۶۴ گفته که سکانس پایانی تنگنا (۱۳۵۲) را هم بیضایی تدوین کرده است.[۳۸] سهراب شهید ثالث نیز در گفتگویی به علی دهباشی گفته که سازدهنی (۱۳۵۲) نادری را او تدوین کرده بود، ولی سپس‌تر بیضایی دوباره تدوینش کرد.[۳۹] در فیلم‌های زمانه (۱۳۷۸) و شبانه‌روز (۱۳۹۰) نیز نامِ بیضایی همچون «مشاور کارگردان» آمده است.

نمایش‌ها[ویرایش]

از بیشتر نمایش‌هایی که بیضایی بر صحنه نمایش داده فیلمبرداری شده‌است. این فیلم‌ها هنوز منتشر نشده.

مستند[ویرایش]

فیلم‌های مستندی از پشت صحنه و در گفتگو با عوامل کارهای نمایشی بیضایی با کمک خودش ساخته شده‌است؛ و از این میان تنها مسافران در راه و پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کشی منتشر شده‌است.

فهرست فیلمنامه‌ها[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

توضیحات[ویرایش]

  1. چند نمونه: سرگئی آیزنشتاین، مارسل پانیول، لارنس الیویه، اورسن ولز، مایکل پاول، الیا کازان، اینگمار برگمان، ساموئل خاچیکیان، پیر پائولو پازولینی، فرانکو زفیرلی، آندری وایدا، آندری تارکوفسکی، وودی آلن، مایک لی، دیوید ممت، مارتین مک‌دونا
  2. «بهرام بیضایی شاید تنها کارگردانی باشد که، رسماً، هنگام حجت از او، لقبِ «استاد» را پیش از نام‌اش می‌آورند.» (آزرم، محسن و شیرین معروفی. «تجربه و دیگر هیچ: نگاهی به اصیل‌ترین تجربه‌های جسارت‌آمیز روایتی در سینمای حرفه‌ای ایران». نقد سینما. شماره ۲۵. ۱۳۸۰. ص ۲۴.)

ارجاعات[ویرایش]

  1. بیضایی، «گفت‌وگو با بهرام بیضایی»، ۱۶۳.
  2. جاهد، «سینمای امروز ایران آینده‌نگر نیست»، ۱۲.
  3. جعفری‌نژاد، «از «گاو» تا «گوزن‌ها»، از «ریوبراوو» تا «سرگیجه»»، ۱۱-۱۰.
  4. چهل‌وچهار منتقد و چهل فیلم‌ساز، «بهترینهای یک عمر»، ۸۸ و ۹۴.
  5. پوریا، «جذابیت پنهان انتخاب»، ۱۸.
  6. فراستی، «بهترینهای عمر ما»، ۷۳.
  7. چهل‌وچهار منتقد و چهل فیلم‌ساز، «بهترینهای یک عمر»، ۸۸.
  8. پوریا، «جذابیت پنهان انتخاب»، ۱۸.
  9. فراستی، «بهترینهای عمر ما»، ۷۳.
  10. ابراهیمی، «عمو سیبیلو از دیدگاه یک بیننده عادی»، ۲۰۲–۲۰۱.
  11. نادری، «با نادری دربارهٔ فیلم‌هایش»، ۵۷۸.
  12. دهقان، «نسیه و نقد»، ۱۷۹.
  13. Naficy, A Social History of Iranian Cinema, 2: 366.
  14. گیلت، «(از روزنامهٔ ساندی تلگراف، ۳۰۵.
  15. کاوی، «(از فصل‌نامهٔ سایت اند ساند، ۳۰۴.
  16. امید، «تاریخ سینمای ایران: ۱۳۵۷-۱۲۷۹»، ۶۹۰.
  17. تقوایی، «به روایتِ ناصر تقوایی»، ۷۷.
  18. بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۲۰.
  19. امید، «تاریخ سینمای ایران: ۱۳۵۷-۱۲۷۹»، ۷۴۹.
  20. امید، «تاریخ سینمای ایران: ۱۳۵۷-۱۲۷۹»، ۷۵۲.
  21. مهرابی، «تاریخ سینمای ایران: از آغاز تا ۱۳۵۷»، ۱۸۴.
  22. دولت‌آبادی، «میم و آنِ دیگران»، ۱۱۳.
  23. تازه‌ترین اظهارات واروژ کریم‌مسیحی.
  24. تقوایی: قصهٔ خوب در جغرافیای نامناسب جواب نمی‌دهد.
  25. گلستان، «پایسته بزرگداشت و تمجید»، ۱۲.
  26. Dabashi, Masters & Masterpieces of Iranian Cinema, 253.
  27. رامین‌فر، «او هنرمند زنده است»، ۱۲.
  28. غفّاری، «روزگار فرّخ»، ۱۶۹.
  29. شهید ثالث، «آخرین گفتگو با سهراب شهید ثالث درباره یک اتفاق ساده»، ۴۴۶.
  30. نادری، «با نادری دربارهٔ فیلم‌هایش»، ۵۵۵–۵۵۶.
  31. علیزاده، «عکس و آینه»، ۱۳۱.
  32. رگبار بیضایی، به همّت اسکورسیزی روی پردهٔ سینما رفت.
  33. تقوایی، «به روایتِ ناصر تقوایی»، ۱۸۲.
  34. آغداشلو، «سال‌های آتش و برف»، ۳۲۳–۳۲۲.
  35. Naficy, A Social History of Iranian Cinema, 2: 420.
  36. آوینی، «آینه‌ی جادو»، ۲: ۲۳۴-۲۴۷.
  37. مهرجویی، «گفت‌وگوی احمد طالبی‌نژاد، داریوش مهرجویی و اصغر فرهادی»، ۸۵.
  38. نادری، «با نادری دربارهٔ فیلم‌هایش»، ۵۷۸.
  39. شهید ثالث، «گفتگو با سهراب شهید ثالث»، ۳۵۷.

منابع[ویرایش]

  • Dabashi, Hamid (2007). Masters & Masterpieces of Iranian Cinema. Mage Publishers. ISBN 9780934211857.
  • Naficy, Hamid (2011-12). A Social History of Iranian Cinema. Duke University Press. Check date values in: |سال= (help)

پیوند به بیرون[ویرایش]