فیلم‌شناسی بهرام بیضایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

این مقاله سیاهه‌ای است از فیلم‌های بهرام بیضایی، فیلم‌ساز و نمایشنامه‌نویس و پژوهشگر و سخنگوی ایرانیِ معاصر، به ترتیب تاریخ. بیضایی از فیلم‌سازان مهمّ ایران به شمار می‌رود. از وی چهار فیلم کوتاه و ده فیلم بلند سینمایی ساخته از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۸۷ باقی است؛ و هنگامی که امکان فیلم‌سازی نبوده، به کار نمایش و نویسندگی و پژوهش پرداخته است. در رأی‌گیری‌های فیلم‌شناسان ایرانی بیضایی اغلب برترین فیلم‌ساز سینمای ایران شناخته شده‎است - از جمله در رأی‌گیری‌های سال‌های ۱۳۶۷ و ۱۳۷۸ مجلّهٔ فیلم[۱] و رأی‌گیری سال ۱۳۸۱ مجلّهٔ نقد سینما.[۲] باشو، غریبه‌ی کوچک نیز بارها پسندیده‌ترین فیلم بیضایی و بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران شمرده شده - از جمله در رأی‌گیری سال ۱۳۷۸ مجلّهٔ دنیای تصویر[۳] و رأی‌گیری سال ۱۳۸۱ مجلّهٔ نقد سینما (همراهِ گوزنهای مسعود کیمیایی).[۴] ولی پرفروش‌ترین فیلم بیضایی - و در واقع پرفروش‌ترین فیلم ایرانی سال نمایشش - سگ‌کشی بوده است.

فیلم‌سازی[ویرایش]

بیضایی سینما را از نوجوانی با فیلم دیدن آغاز کرد. سال ۱۳۴۱ یک فیلم هشت‌میلیمتری سیاه‌وسفید چهاردقیقه‌ای ساخت. چند فیلم کوتاهش از دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گم شده‌است و در دست نیست. فیلمنامه‌ها و طرح‌های فیلم فراوان نوشت. سال ۱۳۴۹ به دعوت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان فیلم کوتاه عمو سیبیلو را کارگردانی کرد؛ و ناگزیر از ساختن عیّار تنها، که مقدور نمی‌شد، چشم پوشید. در دههٔ ۱۳۵۰ گروه فیلم لیسار را پایه گذاشت. از نخستین فیلم بیضایی جز خاطراتی بر جای نیست - نادر ابراهیمی در آبانِ ۱۳۴۹ پس از تماشای عمو سیبیلو از آن فیلم چنین یاد آورده:[۵]

. . . سرزمین بیضائی سرزمین پهناور سینماست. آنچه از روزگار مدرسه به یاد دارم - که از یاد رفتنی هم نیست - فیلمی‌ست که بهرام، با یک دوربین هشت‌میلیمتری نسیه که از یک دوست مجسّمه‌سازش گرفته بود و چهار دقیقه فیلم نسیه ساخت و روی بالکن خانهٔ یکی از بچّه‌ها بر دیوار انداخت. او دوربین و چهار دقیقه فیلم خامش را برداشته بود و دور خیابان‌های داغ، خاموش و خلوت تهران - در یک بعدازظهر تابستانی - دویده بود. کارگران ساختمانی را نشان داده بود که در سایهٔ درختانی خفته‌اند، و درختان را، و چند تکّه زمین بایر را و چند بنای نیمه‌ساز را، و خورشید را، انگار می‌کردیم که شهری را در زمان جنگ نشان داده است. و خفتگان، مردگان را مانند بودند، و بناها، ویرانه‌ها را. و دویدنش، فرار یک سرباز را، یا جستجوی یک جستجوگر را که به دنبال زخمی خود می‌گردد . . .

واروژ کریم‌مسیحی از برجسته‌ترین فیلم‌سازانی است که از بیضایی تأثیر گرفته. او بارها کوشید تا فیلمنامه‌هایی از بیضایی را به فیلم درآورد، ولی یگانه فیلمی که حاصل این کوشش‌ها بود سلندر (۱۳۵۹) بوده است.

مورّخان سینما بیضایی را - همراهِ فیلم‌سازان دیگری از جمله ناصر تقوایی و داریوش مهرجویی و علی حاتمی و احمد فاروقی قاجار از هم‌سالانش و ابراهیم گلستان و فرخ غفاری و نصرت کریمی از نسل پیشین و مسعود جعفری جوزانی و شهرزاد و کیانوش عیاری و رخشان بنی‌اعتماد و ایرج طهماسب و داوود میرباقری و پرویز شهبازی و آناهید آباد از نسل‌های پسین - از پیش‌آهنگان آنچه بعضی سپس‌تر «موج نو» سینمای ایران نامیدند (در مقابل «فیلمفارسی») به شمار می‌آورند؛ و فیلم رگبار را در گشایش راهی نو در سینمای ایران از فیلم‌های پیشگام و مؤثّر می‌شمارند.

بیضایی، جز نمایش مشرق‌زمین، از فیلم‌سازان بسیاری هم تأثیر پذیرفته است. چارلی چاپلین و آلفرد هیچکاک و آکیرا کوروساوا سه نمونهٔ مهمّ غیر ایرانی هستند. همچنین محمود دولت‌آبادی بر این باور است که فیلمِ قیصر مسعود کیمیایی نیز اثر محسوسی در بیضایی بر جا گذاشت و در گرایش وی به سینما بی‌تأثیر نبود.[۶] کارگردانان ایرانی بسیاری نیز تحت تأثیر کارِ بیضایی واقع شده‌اند. یکی از مهم‌ترین فیلم‌سازانی که از کار سینمایی بیضایی ملهم شده و فیلم‌های برجسته‌ای ساخته واروژ کریم‌مسیحی بوده‌است.[۷] ناصر تقوایی دربارهٔ بیضایی آورده:[۸]

کمتر شاهد بوده‌ایم که کارگردانان موفق از سینما به تئاتر بروند. بهرام بیضایی یک استثنا و یک متفکر خاص است که هم در نمایشنامه‌نویسی و هم در داستان‌نویسی تسلط دارد. کار بیضایی هنر و هنرورزی است. برای هنرمند شدن در این حد، لازم است به کلیت هنر احاطه داشته باشید.

Martin Scorsese Berlinale 2010 (cropped).jpg
. . . می‌توان پیشینهٔ بیضایی را در ادبیات، تئاتر و شعر فارسی حس کرد. بیضایی هیچ‌گاه چندان که شایستگیش را داشت پشتیبانی نشد. او اکنون در کالیفرنیا زندگی می‌کند . . .

مارتین اسکورسیزی

و حمید دباشی فصل مربوط به بیضایی را در کتابِ Masters & Masterpieces of Iranian Cinema («استادان و شاهکارهای سینمای ایران») چنین آغاز می‌کند که آن هنگام که دفترهای تاریخ معاصر ایران فراهم آید، بیضایی هم‌پایهٔ حافظ خواهد بود.[۹] دیگرانی از قبیل مارتین اسکورسیزی نیز سینمای بیضایی را ستوده‌اند.[۱۰]

بیضایی در فیلم‌های فیلم‌سازان دیگر نیز همکاری‌هایی داشته که در جدول زیر آمده. همچنین بر اساس نوشته‌های او فیلم‌هایی ساخته شده‌است، از جمله خط قرمز بر اساس فیلمنامهٔ شب سمور، سایه به سایه بر اساس فیلمنامهٔ آوازهای ننه آرسو و روز واقعه بر اساس فیلمنامه‌ای به همین نام. بعض این فیلم‌ها در جدول زیر آمده است. بیضایی بیشترِ این فیلم‌ها را نپسندیده.

بیضایی تنها فیلمنامه‌های خود را فیلم کرده و بیشتر کارهای فیلم را - از تقطیع و تدوین و قاب‌بندی و غیره - خود عهده گرفته‌است. او گرفتاری‌های اجتماعی و عدم امکان فیلم‌سازی در دوره‌های بلند زمانی را در آنچه بعضی منقدّان «فن‌زدگی» یا «صورت‌گرایی» یا «تصنّع» آثارش می‌شمارند مؤثر می‌داند. ناصر تقوایی نیز در گفتگو با احمد طالبی‌نژاد همین نکته را یادآوری کرده،[۱۱] و نیز آیدین آغداشلو در گفتگویی به سال ۱۳۷۳ به این موضوع اشاره کرده‎است.[۱۲]

فهرست فیلم[ویرایش]

فیلم‌های بیضایی[ویرایش]

فیلم‌ها
سال نـام کارگردان تدوینگر فیلمنامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات
۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم YesY YesY YesY YesY محمدرضا درویشی رنگی برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۷
نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر ۱۳۸۷
۱۳۸۵ قالی سخنگو
(فیلم کوتاه)
YesY YesY YesY رضا میرکریمی محمدرضا درویشی رنگی بخش سوّمِ فیلم فرش ایرانی
۱۳۸۰ سگ‌کشی YesY YesY YesY YesY وارطان ساهاکیان و صبا خضوعی رنگی سرمایه‌گذاران: بیضایی و بهروز هاشمیان
۱۳۷۷ گفتگو با باد
(فیلم کوتاه)
YesY YesY YesY محسن غریب ۲۰ رنگی این بخش از قصه‌های کیش حذف شد و بیضایی حقوقش را از تهیه‌کننده خرید.
۱۳۷۰ مسافران YesY YesY YesY YesY بابک بیات ۹۷ رنگی نامزد سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰
برندهٔ سیمرغ بلورین جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰
نامزد سیمرغ بلورین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۰
۱۳۶۶ شاید وقتی دیگر YesY YesY YesY بابک بیات ۱۵۹ رنگی سازنده آنونس
نامزد لوح زرین بهترین تدوین جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۶
۱۳۶۴ باشو غریبه‌ی کوچک YesY YesY YesY ۱۲۰ رنگی برندهٔ جایزه اول جشنواره فیلم و هنر فرانسه ۱۹۹۱
۱۳۶۰ مرگ یزدگرد YesY YesY YesY YesY بابک بیات ۱۲۰ رنگی
۱۳۵۷ چریکه‌ی تارا YesY بهرام بیضایی و گورگن گریگوریانس YesY YesY ۱۱۰ رنگی طرّاحِ صحنه و لباس
برندهٔ بهترین بازیگر زن از جشنواره سن سباستین
جایزه بهترین فیلم جشنواره بین‌المللی فیلم وایادولید
۱۳۵۵ کلاغ YesY YesY YesY بهمن فرمان‌آرا شیدا قراچه‌داغی ۱۲۰ سیاه‌وسفید
۱۳۵۲ غریبه و مه YesY YesY YesY ۱۴۰ رنگی برندهٔ جایزه ویژه جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره ۱۹۷۶
۱۳۵۱ سفر
(فیلم کوتاه)
YesY YesY YesY ۳۴ سیاه‌وسفید برندهٔ جایزه بهترین فیلم کوتاه از جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو ۱۹۷۲
۱۳۵۰ رگبار YesY مهدی رجاییان YesY باربد طاهری شیدا قراچه‌داغی ۱۲۰ سیاه‌وسفید برندهٔ مجسمهٔ سپاس بهترین فیلمنامه دورهٔ پنجم جشنوارهٔ سپاس ۱۳۵۱
برندهٔ جایزه بهترین فیلم از نخستین دوره فستیوال فیلم تهران ۱۳۵۱
۱۳۴۹ عمو سیبیلو
(فیلم کوتاه)
YesY گنجور YesY اسفندیار منفردزاده ۲۹ سیاه‌وسفید

فیلم‌های دیگران[ویرایش]

فیلم‌های کارگردانان دیگر
سال نـام کارگردان تدوینگر فیلمنامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات
۱۳۷۸ بادِ سرخ (فیلم کوتاه) علی‌محمد قاسمی بهرام بیضایی
۱۳۷۸ زمانه حمیدرضا صلاحمند بهرام بیضایی
۱۳۷۶ نقشی بر آب (فیلم کوتاه) حمیدرضا صلاحمند بهرام بیضایی
۱۳۷۵ فصل پنجم رفیع پیتز بهرام بیضایی
۱۳۷۴ بازی‌های پنهان کریم هاتفی‌نیا بهرام بیضایی
۱۳۷۴ برج مینو ابراهیم حاتمی‌کیا بهرام بیضایی
۱۳۷۳ روز واقعه شهرام اسدی بهرام بیضایی رنگی نامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۳
۱۳۶۳ دونده امیر نادری بهرام بیضایی رنگی
۱۳۶۰ خط قرمز مسعود کیمیایی بهرام بیضایی رنگی
۱۳۶۰ بچه‌های جنوب؛ جستجوی دو (فیلم نیمه بلند) امیر نادری بهرام بیضایی
۱۳۵۹ سلندر (فیلم کوتاه) واروژ کریم‌مسیحی بهرام بیضایی بهرام بیضایی رنگی

فهرست فیلمنامه[ویرایش]

بیشتر فیلمنامه‌های بیضایی غیراقتباسی است. فیلمنامه‌هایی که دیگران فیلم کرده‌اند با رنگ زرد ممتاز شده.

فیلمنامه‌های بیضایی
نام سال نگارش سال انتشار نخستین انتشار فیلم بیضایی
عیّار تنها ۱۳۴۹ ۱۳۶۰ کتاب چراغ ۲ Red XN
عمو سیبیلو (کوتاه) ۱۳۴۹ ۱۳۴۹ فیلم‌شدهٔ ۱۳۴۹ (انتشار به صورت فیلم) Yes
رگبار ۱۳۴۹ ۱۳۵۱ فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۰ Yes
سفر (کوتاه) ۱۳۵۱ ۱۳۵۱ فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۱ Yes
غریبه و مه ۱۳۵۱ ۱۳۵۲ فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۲ Yes
چشم‌انداز ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ (بازنویسی ۱۳۷۵) ۱۳۸۸ انتشارات روشنگران Red XN
ساز (کوتاه) ۱۳۵۳ منتشر نشده. Red XN
قصه‌های میر کفن‌پوش ۱۳۵۳ و ۱۳۵۸ ۱۳۶۳ انتشارات ابتکار Red XN
حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس ۱۳۵۴ ۱۳۶۱ انتشارات تیراژه Red XN
چریکه‌ی تارا ۱۳۵۴ فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۷ Yes
آهو، سلندر، طلحک و دیگران ۱۳۵۵ ۱۳۵۶ انتشارات نگاه سلندر و فیلم دیگری به همین نام از رفیع پیتز بر اساس یک فصلش
کلاغ ۱۳۵۵ ۱۳۵۶ فیلم‌شدهٔ ۱۳۵۵ Yes
داستان باورنکردنی ۱۳۵۸ و ۱۳۶۱ منتشر نشده. Red XN
شب سمور ۱۳۵۹ ۱۳۶۰ کتاب چراغ ۱ خط قرمز
اشغال ۱۳۵۹ ۱۳۶۱ کتاب چراغ ۳ Red XN
آینه‌های روبرو ۱۳۵۹ ۱۳۶۱ انتشارات دماوند فیلم-تئاتر آینه‌های روبرو
مرگ یزدگرد ۱۳۵۸ ۱۳۵۸ نمایش صحنه‌ای به سال ۱۳۵۸ Yes
زمین ۱۳۶۱ ۱۳۶۴ انتشارات ابتکار تا غروب
روز واقعه ۱۳۶۱ ۱۳۶۳ انتشارات ابتکار روز واقعه
پرونده‌ی قدیمی پیرآباد ۱۳۶۳ ۱۳۶۳ انتشارات ابتکار فصل پنجم
عیّارنامه ۱۳۶۳ ۱۳۶۴ انتشارات فاریاب Red XN
کفش‌های مبارک ۱۳۶۳ برای همگان منتشر نشده. اقتباس غیرموزیکال به صورت کفش‌های میرزا نوروز
تاریخ سری سلطان در آبسکون ۱۳۶۳ ۱۳۶۵ انتشارات عکس معاصر Red XN
وقت دیگر، شاید . . . ۱۳۶۳ ۱۳۶۶ فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۶ Yes
باشو، غریبه‌ی کوچک ۱۳۶۴ ۱۳۶۹ فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۴ Yes
قلعه‌ی کولاک ۱۳۶۴ برای همگان منتشر نشده. طلسم
پرده‌ی نئی ۱۳۶۵ ۱۳۷۱ انتشارات روشنگران Red XN
طومار شیخ شرزین ۱۳۶۵ ۱۳۶۸ انتشارات رامین Red XN
دیباچه‌ی نوین شاهنامه ۱۳۶۵ ۱۳۶۹ انتشارات روشنگران Red XN
گیلگمش ۱۳۶۵ منتشر نشده. Red XN
سند ۱۳۶۶ و ۱۳۸۳ منتشر نشده. Red XN
آقای لیر ۱۳۶۷ ۱۳۶۸ مجلّهٔ بررسی کتاب Red XN
برگی گمشده از اوراق هویت یک هموطن آینده ۱۳۶۷ منتشر نشده. Red XN
سفر به شب ۱۳۶۸ ۱۳۹۶ انتشارات روشنگران Red XN
مسافران ۱۳۵۴ و ۱۳۶۸ ۱۳۷۰ فیلم‌شدهٔ ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ Yes
فیلم در فیلم ۱۳۶۹ ۱۳۷۳ انتشارات روشنگران Red XN
چه کسی رئیس را کشت؟ ۱۳۷۱ منتشر نشده. Red XN
افرا، یا روز می‌گذرد منتشر نشده. Red XN
سگ‌کشی ۱۳۷۱ ۱۳۷۹ فیلم‌شدهٔ ۱۳۷۹ Yes
یوآنا؛ یا نامه‌ای به هیچ کس ۱۳۷۱ منتشر نشده. Red XN
گبر گور؛ یا گفتگو با خاک (کوتاه) ۱۳۷۲ منتشر نشده. Red XN
سیاوش‌خوانی ۱۳۷۲ ۱۳۷۵ انتشارات روشنگران Red XN
آوازهای ننه آرسو ۱۳۷۳ ۱۳۷۴ سال ۱۳۷۴ بر اساسش فیلم ساخته‌اند. سایه به سایه
حورا در آینه ۱۳۷۴ منتشر نشده. Red XN
مقصد ۱۳۷۵ ۱۳۷۷ انتشارات روشنگران Red XN
اعتراض ۱۳۷۵ منتشر نشده. Red XN
گفتگو با باد (کوتاه) ۱۳۷۷ ۱۳۷۷ فیلم‌شدهٔ ۱۳۷۷ Yes
گفتگو با آب (کوتاه) ۱۳۷۸ منتشر نشده. Red XN
گفتگو با آتش (کوتاه) ۱۳۷۸ منتشر نشده. Red XN
ایستگاه سلجوق ۱۳۷۹ ۱۳۸۱ انتشارات روشنگران Red XN
اتفاق خودش نمی‌افتد! ۱۳۸۱ ۱۳۸۴ انتشارات روشنگران Red XN
ماهی ۱۳۸۳ برای همگان منتشر نشده. Red XN
قالی سخنگو ۱۳۸۶ فیلم‌شدهٔ ۱۳۸۵ Yes
لبه‌ی پرتگاه ۱۳۸۵ ۱۳۸۶ انتشارات روشنگران Red XN
وقتی همه خوابیم ۱۳۸۶ ۱۳۸۷ فیلم‌شدهٔ ۱۳۸۷ Yes
پیام دورادور (کوتاه) ۱۳۹۰ منتشر نشده. Red XN

غیر از این فیلمنامه‌ها، چند طرح فیلم هم منتشر شده که عبارت است از:

  • شش طرح از هفت طرح برای فیلم صدثانیه‌ای در بزرگداشت صدمین سال سینما (۱۳۷۴)
  • هدایت (۱۳۷۶)

نمایش‌ها[ویرایش]

از بیشتر نمایش‌هایی که بیضایی بر صحنه نمایش داده فیلمبرداری شده‌است. این فیلم‌ها هنوز منتشر نشده.

مستند[ویرایش]

فیلم‌های مستندی از پشت صحنه و در گفتگو با عوامل کارهای نمایشی بیضایی با کمک خودش ساخته شده‌است؛ و از این میان تنها مسافران در راه و پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کشی منتشر شده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • Dabashi, Hamid (2007). Masters & Masterpieces of Iranian Cinema. Mage Publishers. ISBN 9780934211857.

پیوند به بیرون[ویرایش]